1. Ogólne informacje epoki. Nazwa epoki pozytywizm w Polsce przypada na lata 1864 90



Pobieranie 98.55 Kb.
Data08.05.2016
Rozmiar98.55 Kb.
Pozytywizm

1. Ogólne informacje epoki.

Nazwa epoki pozytywizm w Polsce przypada na lata 1864 – 90

POZYTYWIZM-wywodzi się z terminu filozoficznego, konkretnie pochodzi od dzieła August Comte pt. „Kurs filozofii pozytywnej”. Oznacza on pewien filozoficzny pogląd na świat w myśl którego filozofia powinna zajmować się rzeczami pozytywnymi.

REALIZM SZCZEGÓŁU- tę cechę eposu zastosowali pisarze w powieści realistycznej. Spotykamy więc niemal fotograficzny opis przestrzeni, pejzaży nawet osoby. Czasem zostanie wykonany „okiem kamery” zbliżającym się z oddalenia, szerokiej perspektywy do interesującego nas detalu.

NATURALIZM-metoda twórcza, kierunek literacki, będący swoistą odmianą późnego realizmu XIX-wiecznego. Zapoczątkowany przez Francuzów up. Emila Zolę. Do ulubionych tematów realistów należą: życie najniższych warstw społecznych oraz życie marginesu społecznego. Lubowali się w scenach brutalnych. Pozytywistyczny światopogląd ukształtowały trzy prawa .

 1 SCJENTYZM - to kult wiedzy, kult naukowo stwierdzonych faktów i poprawnego rozumowania. Nauka jest jedynym autorytetem, wiedza miała uszczęśliwiać jednostki, być zbawieniem dla społeczności i gwarantują przetrwanie dla narodu.

2 EWOLUCJONIZM – wynika z spenserskiej koncepcji społecznego organizmu i obowiązującego prawa ewolucji. 3 UTLITARYZM – za naczelny postulat uważano i uznano użyteczność literatury. Punktem wyjścia było przeświadczenie, że potrzeby jednostki powinny być przystosowane do potrzeb zbiorowości utylitaryzmu karze działać dla dobra całego społeczeństwa.

 2. Program polskich pozytywistów .

PRACA ORGANICZNA - punktem wyjścia przy formułowaniu tego postulatu była organiczna teoria Spensera, a szczególnie ta część, która podkreślała konieczność wymiany usług w społeczeństwie. Widząc daremność zrywów niepodległościowych pozytywiści nawiązywali do skupienia wysiłków na działaniu ekonomicznym. Dowodzili, że rozwój życia umysłowego, kultury jest uzależniony od rozwoju gospodarczego, dlatego należy skupić swoją uwagę na pracy. Pozytywiści głosili kult wiedzy i rozumu pisali z zachwytem o postępach nauki, jednocześnie nawoływali do rozwoju produkcji kapitalistycznej. Przyświecało im hasło „Bogaćcie się”. Łudzono się że suma bogactwa zgromadzonych przez jednostkę jest bogactwem całego społeczeństwa, które bogaci się za pośrednictwem jednostki.

PRACA U PODSTAW - to praca dla ludu i nad ludem . Hasło to pozytywiści rozumowali jako obowiązek nawiązania przez ziemiaństwo, księży i inteligencją kontaktów ze wsią, pomagania w działaniu wiejskim samorządom, szerzenia oświaty przez zakładanie szkół. Pragnęli w ten sposób dźwignąć masy na wyższy poziom kultury umysłowej, przygotować naród do świadomego i mądrego uczestniczenia w życiu narodu.

EMANCYPACJA - to wyzwolenie się od zależności od ucisku. Emancypacja kobiet to ich walka o równouprawnienie, walka o zrównanie praw politycznych i społecznych wraz z mężczyznami. To również walka w zakresie prawa wyborczego, dostępu wyższych studiów, walka o równo uprawnienie w wykonywaniu wielu zawodów np. lekarz, nauczyciel, sprzedawca.

SOLIDARYZM - kierunek społeczno-polityczny głoszący tezę o naturalnej wspólnocie interesów określonego społeczeństwa lub całej ludzkości, niezależnie od przynależności klasowej, zmierzał do zatarcia konfliktów społecznych i politycznych. Solidaryzm uważał, że wszelkie nierówności są mało ważne a różne klasy społecznej powinny być ze sobą solidarne i współpracować ze sobą.

FILANTROPIA - to działalność dobroczynna, wspieranie ubogich, udzielanie pomocy potrzebującym. Filantrop to osoba podejmująca działalność dobroczynną, ofiarująca ludziom pieniądze i przedmioty codziennego użytku oraz zajmująca się ich gromadzeniem i rozdzielaniem.

TENDENCYJNOŚĆ – to planowanie zmierzanie do osiągnięcia określonego celu.

3. Gatunki literackie epoki.

-NOWELA : -Prus B.-„Katarynka”, „Kamizelka”. -Sienkiewicz H.- „Latarnik” -Orzechowska E.-„Z różnych sfer”.    Konopnicka M.-„Miłosierdzie gminy”

-OPOWIADANIE : - Prus B.-„Antek”. - Sienkiewicz H.- - Konopnicka M.-„Nasza szkapa“.

-POWIEŚĆ : -tendencyjna -realistyczna-„Lalka”, „Nad Niemnem”, „Emancypantka”. -historyczna-„Faraon”

-OBRAZEK POETYCKI: -Konopnicka M.- „W piwnicznej izbie”, „Jaś nie doczekał”.

-ARTYKUŁ PROGRAMOWY

-REPORTAŻ

-FELIETON

4. Stanisław Wokulski – pozytywista czy romantyk.

   Wokulski pochodził ze zdeklasowanej szlachty. Ojciec prawie się nim nie zajmował, a wpływ na tworzenie jego charakteru miał Rzecki- subiekt sklepowy. Początkowo Wokulski pracował jako pomywacz w jadłodajni Hopfera. Odrzucił miłość Hopferówny, córki właściciela zakochanej w nim, mimo, że ojciec dziewczyny zgodził się na to małżeństwo. Ma zdolności mechaniczne pracuje nad perpetum mobile. Dzięki pomocy studentów uczy się nocami i zdaje do Szkoły Głównej. Studia przerywa mu powstanie. Wokulski angażuje się w ruch spiskowy, a towarzyszem jego młodzieńczych niepodległościowych poczynań jest Rzecki. Za udział w powstaniu zostaje zesłany na Sybir. Nie rezygnuje tam jednak z ambicji naukowych. Wiąże życie z pracami eksperymentalnymi Czerskiego i Czekanowskiego. Zdobywa wiedze, doświadczenie i pieniądze. W interesach pomaga Rosjaninowi Suzinowi. Kiedy wraca do kraju za zarobione pieniądze kupuje książki. Jednak nie znajduje pracy w instytucjach naukowych ze względu na powstańczą przeszłość i na wrogie rosyjskie papiery. Kupcy też nie chcą go zatrudnić, bo jest za bardzo wykształcony. Jest to powodem jego nędzy. Za protekcją Rzeckiego otrzymuje zajęcie w sklepie Minclowej z którą się żeni. Po śmierci Małgorzaty otrzymuje sklep i 30.000 rubli co umożliwia mu pracę naukową w dziedzinie fizyki{nad stworzeniem metalu lżejszego od powietrza }. W Paryżu poznaje fizyka Gejsta i na jakiś czas wiąże się z nim. W teatrze poznaje arystokratkę Izabele Łęcką, w której zakochuje się romantyczną miłością. Aby ją zdobyć pomnaża majątek na dostawach wojennych, przy pomocy Suzina w wojnie rosyjsko- bałkańskiej. Pod wpływem Minclów wynosi z życia przekonanie, że pieniądz wszystko może, że majątek utoruje mu drogę do ukochanej osoby. Po powrocie do kraju organizuje spółkę do handlu zbożem, Pomaga Izabeli i jej ojcu, chroniąc przed bankructwem. Nie uzyskuje jednak ich wdzięczności. Uważają go za dorobkiewicza, nie uwzględniając wartości jego umysłu. Dla przypodobania się Izabeli bierz udział w wyścigach konnych, wydaje na ten cel mnóstwo pieniędzy. Dla niej pojedynkuje się z baronem Krzeszowskim. Kiedy wydaje się, że już jest bliski celu, że ślub z Izabelą jest tylko kwestią czasu, następuje nagłe zerwanie zaręczyn. Wokulski widzi wreszcie Izabelę we właściwym świetle. Jest to fałszywa, głupia i zepsuta panna. Powieść kończy się znakiem zapytania. Nie wiemy czy Wokulski popełnił samobójstwo, ginąc „pod murami feudalizmu”, czy też wyjeżdża do Gejsta, by zrealizować swe marzenia. Prus w osobie Wokulskiego przedstawił takie bogactwo postaw i psychologicznych uwarunkowań, że nie możemy jednoznacznie ustalić czy był romantykiem czy pozytywistą . Wokulski to bohater ukształtowany w epoce romantyzmu lecz żyjący już w nowych czasach.

 


Cechy romantyzmu

        Cechy pozytywizmu

1. Jako gorący patriota walczył w młodości o wolność ojczyzny, brał udział w konspiracji oraz powstaniu styczniowym za co został skazany na zesłanie na Sybir.

2. Zakochał się romantyczną, nieodwzajemnioną, tragiczną miłością w Izabeli Łęckiej.

3. Jego miłość była pełna sprzecznych doznań: doświadczał nadziei i rozczarowań, zachwytu i zwątpienia, wzruszeń i upokorzeń.

4. Podobni jak Gustaw z IV cz. „Dziadów” postrzegał swą ukochaną jako istotę idealną i nieziemską.

5. Był wyobcowany i samotny, niezrozumiany przez ludzi swojego czasu.

6. Z miłości albo popełnił samobójstwo(jak Werter) albo postanowił uciec od świata(jak Giaur)

7. Jego dzieje pozostały otwarte, nie wiadomo dokładnie co się z nim stało.

8. Był jednostką wybitną, nieprzeciętną, zdolną do wielu czynów.     

1.                    1. Od młodości wielkim szacunkiem darzył naukę, samodzielni zdobywał wiedzę. Na zesłaniu z powodzeniem zajmował się pracą badawczą.

2.                    2. Był bogatym kupcem i człowiekiem sukces, majątek zawdzięczał swej przedsiębiorczości i ciężkiej pracy.

3.                    3. Zajmował się działalnością filantropijną, starał       się pomóc ludziom najbiedniejszym.

4.                    4. Sam decydował o własnym losie, szedł drogą kariery i awansu (od subiekta do bogatego kupca).

5.                    5. Wyżej cenił prace niż dobre urodzenie.

6.                    6. Chciał działać dla dobra kraju.

7.                    7. Nawet w miłości był kapitalistą, sposób w jaki zabiegał o względy ukochanej przypominał raczej transakcje.

8.                    8. W zakończeniu powieści wyjeżdża prawdo- podobnie do Geinsta aby tam poświęcić się pracy naukowej.

 

 



 

5.        Interpretacja tytułu powieści „Lalka”.

    Początkowo sądzono, że tytuł odnosi się do jednej z bohaterek, Izabeli Łęckiej, gdyż istotnie dobrze określa jej pustą, sztuczną i małoduszną osobowość. Z wypowiedzi pisarza wynika, że jest on przypadkowy – kiedyś przeczytał w gazecie o procesie o lalkę – i umieścił taki epizod w powieści (sprawa wytoczona Helenie

Stawskiej przez baronową Krzeszowską). Pierwotnie Prus zamierzał zatytułować utwór „Trzy pokolenia” (w domyśle trzy pokolenia idealistów: Rzecki, Wokulski i Ochocki).

2.        Obraz polskiego społeczeństwa w „Lalce” Bolesława Prusa.

   Wizerunek arystokracji: Arystokracja została przez Prusa ukazana zdecydowanie negatywnie. Jest to klasa, która przeżyła się historycznie, spełniła już gorzej lub lepiej (w zależności od osobistych cech swoich przedstawicieli) rolę, jaką wyznaczył jej czas i okoliczności. Jeżeli posiada jeszcze jakąkolwiek siłę oddziaływania, to jest ona zdecydowanie destrukcyjna, niweczy wszelkie przejawy nowatorstwa i dążenia do reform. Ochocki, jedyny do końca pozytywny człowiek tej sfery, jest usuwany na margines i lekceważony. Dla arystokratów niezrozumiała jest  jego pasja do pracy, aktywności do wspólnego dobra, są to cechy kojarzone z parweniuszami. Arystokracja skostniała, zastygła w konwenansach i sztucznych barierach, jakie sobie narzuciła. Gardzi każdym, kto nie posiada tytułu, tworzy zamkniętą kastę, która nie dopuszcza do siebie przedstawicieli innych warstw. Nawet działalność dobroczynna jest wypaczona i bardziej służy podniesieniu własnego wizerunku niż rzeczywistej pomocy biednym i nieszczęśliwym. Kobiety z utytułowanych rodzin są nieczułymi egoistkami, niezdolnymi do prawdziwych, głębokich uczuć, są obłudne i cyniczne, wychodząc za mąż, kierują się wyrachowaniem i zimną kalkulacją. Zajęte są organizowaniem przyjęć, bali, które służą jedynie rozpraszaniu ogólnej nudy, działalnością pseudo charytatywną, zakupami w ekskluzywnych magazynach, snuciem intryg i plotek. Mężczyźni szukają nowych podniet w hazardzie, konnych wyścigach, dalekich podróżach (np. Starski), bawią się kobietami. Jest to klasa zdegenerowana i zdemoralizowana, wszelkie wartości etyczne są dla niej pustym frazesem, prowadzi bezproduktywną wegetację, znudzona własną inercją, brakiem celu egzystencji. Wszystko to, co się dzieje wśród arystokratów jest sztuczne, podszyte fałszem, obłudą, brakuje szczerych uczuć, prawdziwych pasji, energii. Jest to grupa zwyrodniała i jako taka skazana na zniszczenie. Masowe ubożenie jej właścicieli i konieczność zawierania małżeństw z osobami spoza środowiska potwierdzają tę tezę. Jałowa, wewnętrznie niepłodna arystokracja nie stworzy już nowych idei i wartości, nie chce się jednak pogodzić z historycznymi racjami i nie pozwala, by jakakolwiek inna warstwa zajęła jej miejsce. Szczególnie ujemnego znaczenia nabiera kondycja tego stanu, gdy weźmie się pod uwagę sytuację niewoli. Arystokracja powinna przewodzić narodowi, mobilizować go, tymczasem ich egoizm i bezczynność wpływają tylko destrukcyjnie.



Środowisko mieszczańskie: Mieszczaństwo, obok arystokracji jest najliczniej reprezentowaną i najwnikliwiej przedstawioną grupą społeczną. Klasa ta jest wewnętrznie bardzo zróżnicowana, zarówno pod względem majątkowym, jak i narodowym. Jej przedstawiciele należą do burżuazji (Wokulski, Szlangbaum), średnio zamożnego mieszczaństwa (Minclowie), inteligencji (pani Stawska, studenci), oraz tzw. drobnego mieszczaństwa nie posiadającego gruntowniejszego wykształcenia ani majątku (np. subiekci w sklepie Wokulskiego). Do inteligencji należą najczęściej potomkowie zubożałej szlachty, posiadają wykształcenie i wykonują pracę umysłową.

Mieszczaństwo żydowskie jest bardzo zamożne, posiada duże zasoby finansowe i nieruchomości, ale kryje się przed okazaniem swojego bogactwa. Żyją bardzo skromnie i oszczędnie, są bezwzględni przy ściąganiu należności z dłużników, często bogacą się na lichwie, nie gardzą żadnym zarobkiem. Prus próbuje w sposób obiektywny przedstawić tzw. kwestię żydowską, zbadać przyczyny braku asymilacji Żydów i nienawiści Polaków do tej nacji. Wielowiekowe prześladowania uczyniły z Żydów sprytnych, przebiegłych, w razie potrzeby pokornych i cierpliwych. Zajmują się nieruchomościami i spółkami handlowymi (w tej dziedzinie są bezkonkurencyjni, potrafią osiągnąć bardzo duże zyski dzięki żelaznej dyscyplinie i konsekwentnym działaniom).

Mieszczaństwo pochodzenia niemieckiego reprezentuje w powieści rodzina Minclów. Byli to ludzie skrupulatni i oszczędni, niechętnie wydawali pieniądze, ich interes rozwijał się powoli, ale systematyczni. Skromnym życiem, pracowitością, wytrwałością budowali dzień po dniu swój majątek i dobrobyt. Minclowie prowadzili sklep rodzinny – pracowali w nim wszyscy członkowie rodziny, senior rodu był jednocześnie pryncypałem w pracy. Subiekci przyjęci na praktykę traktowani byli niemal jak członkowie rodziny – jadali posiłki wspólnie z właścicielami sklepu, czasem także z nimi mieszkali. Pryncypał troszczył się o wychowanie i  morale swoich podopiecznych. Wszyscy wspólnie pracowali dla dobra magazynu, skrupulatnie wywiązywali się z powierzonych obowiązków, czuli się związani ze sklepem i ze sobą nawzajem. Do takich patriarchalnych stosunków tęskni wychowany w ich atmosferze Rzecki. Rodzina Minclów była dla niego ideałem kupieckiej fachowości i rzetelności, krytykuje nowoczesnych handlowców, którzy wstydzą się swego zawodu, pragną pracować jak najmniej i osiągać jak największe zyski.

Mieszczaństwo polskie jest zewnętrznie zróżnicowane i podzielone – do tej warstwy zalicza się zarówno bardzo bogaty Wokulski, jak i jego subiekci. Należą tu też Rzecki, Deklewski, Wągrowicz, Szprot itp. W II połowie XIX wieku polscy mieszczanie nie posiadali wielkich kapitałów, dlatego nie angażowali się w rozbudowę przemysłu, który został opanowany przez kapitał obcy. Bardzo niski prestiż społeczny burżuazji dodatkowo hamował jej aktywność. Przykład Wokulskiego ukazuje, że mieszczaństwo polskie nie dorównywało wytrwałością oraz umiejętnościami handlowymi Żydom i Niemcom. W prawdzie Wokulski początkowo dbał o sklep, był energiczny, przedsiębiorczy, dobrze kierował interesem, jednak miłość di Izabeli zmieniła jego stosunek do pieniędzy i metod ich zdobywania. Stał się niecierpliwy, zbił olbrzymią fortunę w przeciągu zaledwie roku, wymagało to jednak konieczności ryzykowania majątkiem i życiem. Pragnąc zdobyć uznanie ukochanej kobiety, stał się rozrzutny, za wszelką cenę chciał upodobnić się do arystokracji, przestał cenić własną klasę, wstydził się tego, że jest kupcem, w końcu sprzedał sklep.

Biedota miejska: Aby uzyskać pełny przekrój społeczny Warszawy II połowy XIX wieku Prus umieścił w powieści również najbiedniejszych mieszkańców miast, proletariat zarabiający na skromne utrzymanie pracą własnych rąk i tzw. lumpenproletariat – bezrobotni nędzarze z Powiśla, złodzieje, przestępcy, prostytutki. Warunki ich życia  są częstokroć tragiczne, jest to grupa społeczna, która wymaga najpilniejszej pomocy.

3.        Problematyka nowel Bolesława Prusa.

      W „Kamizelce” ukazał bezmiar ludzkiej miłości i niedoli. Bohaterami utworu są prości ludzie, których życie składa się z długich dni pracy i krótkich chwil wypoczynku. Ciekawą postacią w tym tekście jest narrator – kolekcjoner ciekawostek skupujący od handlarza starzyzną różne przedmioty. Jedną z nich była kamizelka, o którym w dalszym ciągu opowiadania wyjaśnia dlaczego przedmiot ten wzbudził jego ciekawość. Wtedy czytelnik dowiaduje się o dziejach biednych małżonków, których dodatkowo gnębiła tragedia, ponieważ mężczyzna był bardzo chory. Tytułowa kamizelka jest motorem działania bohaterów. Ten przedmiot podlegał przeróbkom, ponieważ oboje kierując się miłością i wzajemną troską o siebie, nie chcieli się zamartwiać. W tym utworze mamy do czynienia z typowo prusowskim spojrzeniem na fakty. Małżonkowie świadomi są swojego nieszczęścia, ale każde z nich nie troszczy się o siebie, ale o partnera. Zatem nowela ta ukazuje troski ciążące na biednych ludziach, ale także przelotne momenty radości w ich życiu.

Bolesław Prus w swojej noweli pt. „Katarynka” ukazał jak bardzo może się zmienić postępowanie ludzkie w obliczu tragedii innego człowieka. autor opisał w utworze sylwetkę pewnego adwokata. Jako człowiek wykształcony podziwiał prawdziwą sztukę. Dlatego też nie znosił katarynek, których dźwięki były fałszywe. Jednak kiedy ów mecenas poznał pewną niewidomą dziewczynkę, sytuacja się zupełnie odmieniła. Dziecko to lubiło „wpatrywać się” w słońce, a także, w przeciwieństwie do pana Tomasza, słuchać gry katarynek. Kiedy adwokat zrozumiał, że owa muzyka przynosi tyle szczęścia niewidomej, zwalczył w sobie wszelkie uprzedzenia do kataryniarzy, by zobaczyć radość dziewczynki. Jako człowiek wykształcony, bogaty i wpływowy, postanowił pomóc dziecku. Znalazł lekarza okulistę, aby ten spróbował przywrócić wzrok dziewczynce.

Nowela Bolesława Prusa „Powracająca fala” ukazała się w 1880 roku w „Bluszczu”. Przedstawiała sytuację ekonomiczną Polski po powstaniu styczniowym. Pozytywiści uważali, że Polacy powinni przejąć znaczące gałęzie przemysłu, ale to znów wiązało się ze znacznymi kosztami. W swoim utworze pisarz bohaterem uczynił niemieckiego fabrykanta Gotlieba Adlera. Na początku był zwyczajnym robotnikiem. Dużą sumę pieniędzy otrzymał za uratowanie ludzi od pożaru. Wkrótce jego majątek powiększył się dzięki nieuczciwym dochodom. Kiedy przeniósł się do Polski, stał się właścicielem fabryki. Miał syna Ferdynanda, którego wychowywał w dobrobycie. Młodzieniec stał się podobnym do ojca hulaką. Przeciwieństwem Adlera jest sumienny polski robotnik Kazimierz Gosławski. Podstawy wykształcenia zdobył na naukach u pewnego szlachcica. Oszczędzał pieniądze, aby wkrótce założyć własny warsztat. Ponosi on śmierć podczas wypadku przy pracy. Jest to wina Gotlieba, który nie zapewnił swym pracownikom bezpiecznych warunków. Jednak on sam za to, co uczynił, niedługo ponosi karę. Wszystko to, co zrobił, było złem. Jego czyny powróciły niczym odbita od brzegu fala. Społeczeństwo pogardzało nim, gazety wyrażały się o nim niepochlebnie, a jedyny syn zginął w pojedynku. Pozbawia go to sensu i celu życia. Podpala on swoją fabrykę i ginie razem z nią.

Bolesław Prus w tytule ujął cały swój temat swego utworu. Jest to problem odpowiedzialności fabrykanta za krzywdę wyrządzoną robotnikom. Pracodawcy powinni znać pewną granicę, której nie wolno przekroczyć, gdyż w przeciwnym razie zapłaci on za swe niegodne czyny. Pisarz przeciwstawia się także nieludzkim metodom stosowanym w fabrykach. Wierzy w boską sprawiedliwość, która karze krzywdziciela.

4.        Literatura pozytywizmu wobec przeszłości narodowej (rola mogiły w  „Nad Niemnem”).

a)       Legenda o Janie i Cecylii.

   Legenda o protoplastach rodu Bohatyrowiczów – Janie i Cecylii sięga aż do średniowiecza. Wtedy to boje przybyli w dzikie wówczas nadniemeńskie puszcze i rozpoczęli podbój dziewiczego lasu, przekształcając go w żyzne pola i łąki. Cecylia pochodziła prawdopodobnie z „wysokiego” rodu, ręce miała delikatne i pięknie grała na harfie, ale nie lękała się pracy i dzielnie towarzyszyła mężowi w jego poczynaniach. Ich dwanaścioro dzieci ze swymi rodzinami stworzyło osadę w samym sercu puszczy. Żyli wszyscy szczęśliwie, dostatnio i w miłości. Jan i Cecylia dożyli bardzo sędziwego wieku. Pewnego razu, podczas polowania przybył do osady król Zygmunt August i w nagrodę za „zawojowanie puszczy” nazwał ród Jana i Cecylii Bohatyrowiczami i nadał im szlachectwo wraz z herbem Pomian, który przedstawia żubra, jako że z siedliska żubrów Bohatyrowicze urządzili swoją siedzibę.

a)       Problematyka narodowa.

Rok 1863 jest centralnym i zwrotnym punktem historycznym powieści. Bohaterowie głosząc ideały patriotyczne i demokratyczne, walczą o wolną i sprawiedliwą ojczyznę. U boku bogatych braci Korczyńskich biją się dzielnie reprezentujący szlachtę zaściankową Bohatyrowicze. Część bohaterów ginie, część zmuszona jest do życia w nowej, dramatycznej dla nich rzeczywistości. Od momentu upadku powstania ich życie ulega zasadniczej zmianie.

Pisarka otacza wydarzenia z 1863 roku wielką czcią, według niej powstańcze idee wolności i równości są w dalszym ciągu aktualne i należy je realizować, chociaż już innymi sposobami. Pisząc o powstaniu, Orzeszkowa ze względu na carską cenzurę ani razu nie użyła słowa „powstanie”, ani nie przytoczyła  konkretnej daty. Wydarzenia te przywołane są przez rozmaite skojarzenia, symbole, niedomówienia. Jako aluzja do powstania najczęściej pojawia się motyw Mogiły, w której znaleźli ostatni spoczynek między innymi Andrzej Korczyński i jego przyjaciel Jerzy Bohatyrowicz (ojciec Janka). Stosunek bohaterów do Mogiły jest miarą ich patriotyzmów, a także miarą wartości ich człowieczeństwa. Benedykt nie chce sprzedać lasu, w którym znajduje się Mogiła – uważa troskę o nią za obywatelski obowiązek, syna wychowuje w poszanowaniu tego miejsca. Pani Andrzejowa, która po śmierci męża nie zrzuciła żałoby i wciąż żyje wspomnieniami, czci cmentarz powstańczy. Wszyscy Bohatyrowicze prezentują bardzo pozytywny stosunek do Mogiły – Janek zabiera tam po raz pierwszy Justynę, opowiada jej o poległych, odtąd i ona będzie darzyła to miejsce szacunkiem. Również Marcie Korczyńskiej (ze względu na jej wspomnienia z młodości) bliski jest leśny grób.

Postacie zdecydowanie potępione przez autorkę są albo negatywnie, albo w najlepszym razie obojętnie nastawione zarówno do powstania, jak i związane z tym wydarzeniem Mogiły. Darzecki namawia Benedykta do sprzedaży lasu, a jego niechęć określa jako „sentymentalność, której na nieszczęście każdy z nas mniej lub więcej ulega, a która już nam, tyle złego narobiła”. Zygmunt rozkapryszony egoista i kosmopolita potępia przeszłość: „ja za mogiły bardzo dziękuję, przede mną życie, sława”, „mój ojciec był szaleńcem (...) do najwyższego stopnia szkodliwym”.

Na przykładzie dziejów braci Korczyńskich ukazane zostały popowstaniowe losy typowe dla dużej części polskiego społeczeństwa na wschodnich terenach dawnej Rzeczypospolitej. Andrzej Korczyński zginął w walce, Dominik został zesłany na Syberię, gdzie uległ zrusyfikowaniu, natomiast najmłodszy, Benedykt, pozostał w rodzinnym majątku, na co dzień borykając się z problemem utrzymania ziemi w polskich rękach. Doświadczenie pokoleniowe, jakim dla bohaterów powieści (a także większości szlachty II połowy XIX wieku) było powstanie styczniowe odcisnęło na nich swoje piętno i zmieniło spojrzenie na życie, niektórych złamało, innych umocniło w przekonaniu, że idee równości i wolności są w dalszym ciągu aktualne, a śmierć i cierpienie są nieodłącznym elementem walki o nie. Orzeszkowa nakazuje, by nigdy nie zapominać o najwyższych wydarzeniach w istnieniu narodu, gdyż ta pamięć świadczy o sile ducha danego społeczeństwa, o jego tożsamości i gotowości do samostanowienia.

2.        Świat wartości moralnych powieści.

   W powieści „Nad Niemnem” Orzeszkowa stosuje trzy podstawowe kryteria moralnej oceny swoich bohaterów: stosunek do narodowych wartości, stosunek do pracy oraz sposób pojmowania wartości człowieka. postacie przedstawione przez autorkę jako pozytywne wykazują się cechami szczególnie cenionymi przez ideologów pozytywizmu – są to: Benedykt, Marta, Kirłowa, Justyna oraz Bohatyrowiczowie. Szanują oni spuściznę narodową, bliskie są im idee wyzwoleńcze, pamiętają o wielkości dawnej Polski i starają się swoimi działaniami tę wielkość odrodzić. Ich patriotyzm przyjmuje ściśle pozytywistyczne oblicze i wyraża się poprzez pracę organiczną i pracę u podstaw. W powieści zagadnienie to odgrywa dominującą rolę, właśnie na konieczność bycia użytecznym dla innych poprzez własną pracę kładzie Orzeszkowa największy nacisk. Przemiana duchowa, jaka dokonuje się w Justynie, jest tego najlepszym dowodem – z panienki, która otrzymała salonowe wychowanie w bogatym domu p. Andrzejowej, przeobraża się  w kobietę świadomą roli pracy w życiu ludzkim, u boku przyjaciół uczy się szacunku dla owoców własnego i cudzego wysiłku. Wszyscy bohaterowie, którzy nie trawią bezmyślnie czasu na próżniactwie, odnajdują spokój ducha i poczucie własnej wartości, ci natomiast, którzy żyją jak pasożyty kosztem swoich najbliższych, nic z siebie nie dając, są nieszczęśliwymi, rozgoryczonymi osobami, nie znajdującymi celu swojego istnienia.

Demokratyzm autorki sprawia, że postaci powieściowe oceniane są przez czytelnika przez pryzmat ich osobowości a nie czynników zewnętrznych, takich jak pochodzenie czy stan posiadania. Najcieplej przedstawieni zostali ci, którzy niewiele posiadają w scenie materialnym, ale są przyjaźnie nastawieni do otoczenia, wielkoduszni, życzliwi, doceniają wagę ludzkich uczuć, obdarzają innych sympatią i są dla nich użyteczni. Zdecydowanie sprzeciwia się Orzeszkowa uleganiu konwenansom i uprzedzeniom społecznym, propaguje szlachectwo duszy, zamiast szlachetnego urodzenia.

Szczególny nacisk został położony w powieści na wychowanie młodego pokolenia, zwłaszcza dziewcząt. Wiadomo, że powszechny dostęp do nauki mieli w tym czasie mężczyźni, natomiast kobiety otrzymywały przeważnie wykształcenie nie przydatne zupełnie w życiu, zamieniano je w salonowe lalki, które pozostawione swojemu losowi nie były w stanie się utrzymać, stąd właśnie one najczęściej stawały się rezydentkami w dworach bogatszych krewnych.

Temu problemowi poświęciła Orzeszkowa dużo miejsca w swojej twórczości, daje się on również zauważyć w „Nad Niemnem” – Leonia, panny Darzeckie, a także z początku Justyna są tego znakomitym przykładem. Jedynie Justynie udaje wyrwać się z tego schematu i walczyć o swoje szczęście. Pomimo dużych możliwości edukacyjnych dla chłopów, niektórzy z nich zostają wychowani na jednostki nieprzydatne społeczeństwu, np. Zygmunt, Różyc. Właściwe wykształcenie otrzymuje Witold Korczyński, jest uczniem szkoły agronomicznej, swoją wiedzę wykorzystuje w praktyce, stara się uczyć chłopów tego, co sam już umie.

 

3.        Charakterystyka dworu i zaścianka (konkretne postacie literackie).



a)       Sytuacja ziemiaństwa polskiego po roku 1864

·         Konieczność dostosowania się dworów szlacheckich do nowych warunków ekonomicznych, jakie zaistniały po klęsce powstania styczniowego i zniesienia pańszczyzny w 1864 roku; znaczna część dworów nie potrafi się dostosować i upada, wielu ziemian poległo w powstaniu, wielu zesłano na Syberię, zaś majątki ich skonfiskowano na rzecz skarbu carskiego; a wielu lekkomyślnie gospodaruje, korzystając z uciech życia, ale część szlachty stara się za wszelką cenę utrzymać swoją ziemię i często udaje się jej to tylko dzięki własnemu wysiłkowi, jednakże jej wysoka niegdyś stopa  życiowa ulega znacznemu obniżeniu.

·         Zabranianie przez prawodawstwo carskie nabywania ziemi na wschodnich kresach dawnej Polski przez osoby pochodzenia polskiego; ziemia, na której Polak nie potrafił się utrzymać przechodziła w ręce rosyjskie, dlatego utratę ziemi poczytywano prawie za zbrodnię, za zdradę sprawy narodowej.

b)       Obrazy z życia ziemiaństwa w utworze.

·         Dwór reprezentują:

Korczyn – Benedykt Korczyński

Osowce – Andrzejowa Korczyńska

Olszynkę – Kirłowie

·         Pisarka ukazuje w powieści zmiany, jakie zachodzą w polskim społeczeństwie szlacheckim po 1864 roku: typowy kryzys własności ziemskiej, degeneracja i upadek warstwy ziemiańskiej, odchodzenie w zapomnienie wielu ideałów, stosunek do pracy, ziemi i tradycji narodowych.

·         Ziemianie zjeżdżają się na imieniny Emilii Korczyńskiej; są powiązani ze sobą różnymi więzami pokrewieństwa, zróżnicowani pokoleniowo (pokolenie starsze i młodsze), oceniają wartość człowieka głównie według posiadanego majątku ziemskiego.

·         Podział postaci na dwie grupy:

-          Bohaterów pozytywnych: Benedykt Korczyński, Marta Korczyńska, Andrzejowa Korczyńska, Maria Kirłowa, Witold Korczyński.

-          Pasożytów i próżniaków: Emilia Korczyńska, Zygmunt Korczyński, Bolesław Kirło, Teofil Różyc, Orzelski, Darzecki.

 

Benedykt Korczyński

·         pracowity, szlachetny, rozumny, uczciwy, prawy, skromny; ukończył wyższe studia agronomiczne i powrócił do rodzinnego Korczyna,

·         reprezentuje ród szlachecki zasiedziały w swym majątku nad brzegiem Niemna od 150 lat; dziadek Dominik walczył w legionach napoleońskich, ojciec Stanisław – w powstaniu listopadowym, on z braćmi – Dominikiem i Andrzejem – w powstaniu styczniowym; Andrzej utworzył oddział powstańczy, z którego ocalał tylko Anzelm Bohatyrowicz; pozostali wraz z Andrzejem spoczywają w jednej mogile; Benedykt czuł i myślał niegdyś tak jak Andrzej,

·         po powstaniu przeżył wstrząs i przełom w swoich poglądach; z romantyka walczącego w powstaniu stał się pozytywistą (ale w ograniczonym zakresie) i człowiekiem ponurym, zamkniętym w sobie, zniechęconym, załamanym i otępiałym; do przemiany tej przyczyniły się jeszcze, poza klęską powstania, jego praca, troski i nieszczęśliwe małżeństwo z miłości z posażną Emilią, która stała mu się kamieniem u szui:

-          egoistka, rozkapryszona romantyczka, ciężko chora na histerię, która tylko myśli o swoich dolegliwościach, narzeka na nudę, izoluje się całkowicie od pracy we dworze, interesuje się tylko zewnętrznym wyglądem córki, pracy męża nie rozumie, zarzuca mu brak wrażliwości na piękno i poezję,

-          męczennica własnych niespełnionych pragnień; czyta romanse, a właściwie czyta jej głośno po nocach Teresa Plińska, jej pielęgniarka, towarzyszka i powiernica,

-          zażądała od męża, aby od połowy jej posagu wypłacał procent, by mogła go przeznaczyć na swoje osobiste potrzeby (nowe meble, książki, materiały do ręcznych robótek),

jego brat Dominik zesłany po powstaniu do Rosji, gdzie obecnie pracuje – wybrał dobrobyt i wygodne życie, tracąc ideały młodości i więź z narodem – zaprasza go do siebie, chce mu pomóc ustawić się, ale

·         Benedykt opiera się tej pokusie z powodu miłości do ziemi i syna; reprezentują obaj dwie różne postawy wobec życia,

·         jego tryb życia, pełen wyrzeczeń i pracy ponad siły; pochylony od codziennego trudu, sam kieruje całym swoim gospodarstwem, dom prowadzi mu Marta Korczyńska, jego krewna, pracowita, zgorzkniała i zniechęcona do życia; w młodości, bojąc się pracy i opinii ludzkiej, nie zdecydowała się na małżeństwo z Anzelmem Bohatyrowiczem, zapłaciła za to samotnością,

·         jego idea „trzymania się ziemi”; walczy o utrzymanie ziemi, kierując się wyłącznie własnym interesem ekonomicznym; cały swój wysiłek skupia na utrzymaniu Korczyna, dba o jego rozwój ekonomiczny, nie chce oddać ziemi w ręce obcych, pragnie w przyszłości przekazać ją synowi, wie, że gdy będzie zmuszony ją sprzedać, nie Polacy ją przejmą; w utrzymaniu ziemi widzi swój podstawowy i patriotyczny obowiązek; reprezentuje więc tę grupę ziemiaństwa, która utrzymuje swoją ziemię dzięki ogromnemu własnemu wysiłkowi,

·         z umiłowaniem ziemi wiąże ideę pracy; pracę na ziemi polskiej uważa za sens życia i za akt patriotyzmu równy walce zbrojnej,

·         walka o Korczyn prowadzi do starć i konfliktu z zaściankiem Bohatyrowiczów,

·         jego konflikt z synem.

Andrzejowa Korczyńska:

·         arystokratka, wdowa po powstańcu Andrzeju Korczyńskim, bracie Benedykta; wychowana w zamożnym domu ziemiańskim, wniosła w posagu bogate Osowce, gdzie mieszka i dzielnie kieruje swoim gospodarstwem; po śmierci męża wypełniała sobie czas poważną lekturą, uczyła wiejskie dzieci czytać, choć nigdy nie potrafiła zniżyć się do ludu; pomagała Benedyktowi w wychowaniu i kształceniu Justyny Orzelskiej,

·         przeciw niej świadczy tylko jej syn, którego źle wychowała; popełniła zasadnicze błędy, izolując go od spraw społecznych, rozbudzając w nim egoizm i kosmopolityzm.

Maria Kirłowa:

·         pracowita, sama prowadzi gospodarstwo, wychowując pięcioro dzieci, kocha dom i rodzinę, ma męża pasożyta, do którego odnosi się z wyrozumiałością, usprawiedliwia jego postępowanie, godne potępienia.

a)       Obraz szlachty zaściankowej, zwanej w powieści ludem.

·         reprezentują ją: Anzelm Bohatyrowicz, Jan Bohatyrowicz, Fabian, Jaśmontowie, Staniewscy; przedstawiciele zaścianka zbierają się na weselu Elżuni,

·         od wieków zrośnięci z krainą nadniemeńską, pierwsi ich przodkowie osiedlili się tu w XV wieku, czego dowodem jest mogiła Jana i Cecylii, założycieli rodu Bohatyrowiczów; zaborca pozbawił ich tytułów szlacheckich, nie uznając ich dyplomów; Orzeszkowa, urodzona i wychowana w stronach zamieszkiwanych licznie przez szlachtę zaściankową, poznała życie ludu, zachwycała się nim i w nim upatrywała szczególne wartości,

·         ich wielka bieda, ciemnota, przeludnienie; mają drobne kawałki ziemi, trybem życia zbliżeni do chłopów, różnią się od nich większą dbałością o mieszkanie i jedzenie; cechuje ich poczucie niższości i zależności od dworu,

·         są kłótliwi, rozprocesowani, chciwi ziemi, z tą ziemią jak z matką spojeni, gotowi procesować się o każdy jej kawałek; ona jest dla nich największym skarbem, znają jej wartość,

·         nie znają natomiast pijaństwa ani złodziejstwa, są pełni życia, sił i energii; mają wiele wrodzonej dumy, inteligencji i ciekawości świata; przywiązują wielką wagę do form grzeczności i należytego zachowania się w towarzystwie, są gościnni i grzeczni dla przybyszów ze dworu,

·         przywiązani do tradycji rodzinnych, podań i legend z przeszłości narodowej; kultywują miejsca, gdzie para pierwszych Bohatyrowiczów rozpoczęła swoją cywilizacyjną misję oraz gdzie spoczywają powstańcy styczniowi, nigdy nie zapominają o tych dwóch mogiłach, są ich strażnikami, opiekunami i czcicielami; nie zapominają też starych pieśni i podań; chlubią się bohaterstwem swych przodków i faktem, że ich szlachectwo urosło z twórczego trudu rolnika – oracza,

·         cechuje ich głęboki patriotyzm i więź z narodem, kochają ziemię i ojczyznę,

·         między postawą Bohatyrowiczów a postawą przedstawicieli ziemiaństwa, szczególnie arystokracji, istnieją poważne różnice; mają oni przewagę nad dworem, a zapewnia ją:

-          ich praca na roli i bliski kontakt z przyrodą,

-          krzepkość fizyczna i prostota obyczajów,

-          żywy kult bohaterskiej przeszłości narodu,

·         Bohatyrowiczowie w inwencji autorki mieli być reprezentantami ludu, który miał się wysunąć na pierwszy plan w życiu całego narodu polskiego i stać się – dzięki swej liczebności i sile -  podstawową klasą społeczną, związaną ściśle z przeszłością narodu i decydującą o jego przyszłości.

Anzelm Bohatyrowicz:

·         powstaniec, który ocalał, stryj Jana Bohatyrowicza,

·         poczciwy i szlachetny, o złamanym sercu; po upadku powstania i niezrealizowanym małżeństwie z Martą Korczyńską chorował przez 9 lat,

·         przywiązany do tradycji narodowych, on głównie podtrzymuje w rodzinie Bohatyrowiczów legendę o Janie i Cecyli.

Jan Bohatyrowicz:

·         syn powstańca, Jerzego Bohatyrowicza, pochowanego we wspólnej mogile; wychowany przez stryja Anzelma; przedstawiciel młodego pokolenia w zaścianku Bohatyrowiczów,

·         pracowity, kocha pracę, dzielny, szlachetny, nieśmiały, wstydliwy, żywego usposobienia,

·         nie ma żadnego wykształcenia, ale jest w nim wiele wrodzonej, głębokiej kultury oraz delikatność uczuć, grzeczność, rycerskość wobec kobiet,

·         jego życie posiada cel, godność i sens,

·         pokochał Justynę od pierwszego spotkania, ona dostrzegła nieśmiałe jego uczucie; początkowo nie śmiał marzyć, by ta urodziwa panna ze dworu zgodziła się zostać jego żoną.

b)       Konflikt między dworem a zaściankiem.

·         nici przyjaźni dworu z zaściankiem nawiązał kiedyś Andrzej Korzyński, wchodząc w przyjazne stosunki z Jerzym Bohatyrowiczem; współpracowali zgodnie, przygotowując się do walki, której konieczność jednakowo rozumieli; potem obaj polegli w powstaniu; pamięć o Andrzeju żyje w zagrodach, jest otaczana czcią,

·          współpraca i przyjaźń między dworem a zaściankiem z okresu powstania styczniowego popada później stopniowo w zapomnienie; dwór oddala się coraz bardziej od zaścianka, w końcu dochodzi do zatargu, dwór wytacza zaściankowi proces o szkodę w zbożu, Bohatyrowiczowie zajeżdżają grunty Benedykta; w miejsce powstaniowej solidarności rodzi się konflikt; dawniej Benedykt bratał się z zaściankiem, a teraz się z nim procesuje, proces wygrywa i jest w stanie zniszczyć materialnie wielu jego mieszkańców,

·         zaistniały konflikt wynika z zatracenia poczucia wspólnoty, jakie łączyło ich w obliczu powstania i ma podłoże ekonomiczne; zaściankowi brak łąk, pastwisk, ziemi, a ma nadmiar rąk do pracy, dlatego Bohatyrowicze z zazdrością spoglądają na dworską, niekiedy źle gospodarowaną ziemię,

·         w końcu, dzięki Witoldowi, dochodzi do zgody między dworem a zaściankiem; zgodę poprzedza jego dramatyczna rozmowa z ojcem; Benedykt daruje dochodzenia po wygranym procesie, postanawia nie egzekwować wyroku sądowego i przy pomocy syna układa program nowego braterskiego współżycia między dworem a zaściankiem, z perspektywą przyszłości,

·         następuje zbliżenie między dworem a zaściankiem; małżeństwo Jana i Justyny – podobnie jak w „Panie Tadeuszu” – przyczyni się do połączenia dwóch skłóconych, odmiennych środowisk; dwór Benedykta znajdzie niezbędną siłę roboczą, z małorolni mieszkańcy zaścianka staną się dzierżawcami i pracownikami najemnymi dworu; zbratanie się z ludem uratuje warstwę ziemiańską; Orzeszkowa proponuje więc zgodną współpracę całego narodu; powieść kończy się happy endem, wszystkie wątki znajdują szczęśliwe rozwiązanie,

·         symbolem zgody i powrotu do tradycji solidaryzmu stają się dwie mogiły,

·         w zmianie postawy Benedykta wobec zaścianka i idei wspólnej z nim pracy decydującą rolę odgrywa jego syn Witold.

utrzymanie, udziela biednym dzieciom lekcji po polsku. Było to w ówczesnych czasach zabronione, gdyż nie wolno było prowadzić szkoły bez zezwolenia władz carskich. W szkołach natomiast trzeba mówić, pisać i uczyć się po rosyjsku. Mimo to praca ta sprawia jej przyjemność, czuje się użyteczna, cieszy się, że jest w stanie pomóc swemu bratu. Rodzice biednych dzieci są wdzięczni nauczycielce. Jednak nielegalne lekcje podpatrzył gość z szynku i Joanna staje przed sądem. Nie trafia jednak do więzienia, gdyż jej brat wpłacił u urzędnika ustaloną grzywnę. Młoda dziewczyna, mając świadomość surowych represji mogących wyniknąć z tajnej działalności, nie przerywa jednak pracy z dziećmi. W jej małym i skromnym mieszkaniu znów odbywają się lekcje. Dzieci po cichu uczą się alfabetu polskiego. Joanna Lipska realizuje hasło pozytywistów „pracy u podstaw”.

Pomimo iż obie bohaterki opierają swe życie na ideach epoki, to postacie te bardzo się od siebie różnią. Filantropia pojmowana jest przez panią Ewelinę Krzycką w sposób niewłaściwy. Jej działalność nie powinna ranić uczuć istot żywych. Pozorna dobroć jest przyczyną wielu krzywd. Nie wolno zabierać człowieka z dotychczasowego środowiska i przyzwyczajać go do nowego życia tylko po to, aby go potem odtrącić. Działalność pani Krzyckiej była wymuszona. Pani Ewelina pragnęła jedynie wypełnić swój wolny czas. Filantropia polega przecież na dobrowolnej pomocy biednym. Natomiast postępowanie Joanny Lipskiej jest godne podziwu i naśladowania. Niewiele kobiet odważyłoby się na podobną działalność. Pomimo, iż weszła w konflikt z władzami carskimi, to nie zawahała się nauczać dzieci. Nie chce zawieść zaufania swych podopiecznych. Jej działalność jest obroną przed wynarodowieniem, bo przecież władze zamykały szkołę, karali nauczycieli. Polacy musieli podporządkować się carowi. Ona mu się przeciwstawiła mimo, iż miała świadomość, że represje, mogące wypłynąć z jej pracy, mogą mieć poważne konsekwencje.

 

2.        Twórczość Marii Konopnickiej jako poetki i nowelistki.



a)       Różnorodność utworów poetyckich.

     Maria Konopnicka to dziwna osobowość. Niektórzy czytelnicy z ironią mówią o twórczości „zapłakanej Marysi”. Inni uznają ją za czołową poetkę pozytywizmu-spadkobierczynię Lenartowicza i romantyków. Komu przyszłoby do głowy ,że po wielu latach ziemiańskiego życia, matka ośmiorga dzieci - Konopnicka porzuciła męża i dom, i rzuciła się w wir samodzielnego życia i tworzenia? Albo, że gdy miała lat ponad 50, popełnił dla niej samobójstwo młody mężczyzna? Tworzyła nie tylko wiersze. Inne działy to :

-          nowelistyka( Nasza szkapa, Miłosierdzie gminy )

-          pisarska twórczość dla dzieci ( O krasnoludkach i sierotce Marysi, O Janku wędrowniczku )

-          krytyka literacka ( w tym recenzje utworów Prusa, Sienkiewicza, Orzeszkowej).

Dochodzi do tego poezja. Poezję Konopnickiej można ująć w następujące punkty zagadnień:

1.     Strefa zagadnień społecznych- problematyka dominująca, najbardziej charakterystyczna dla poetki. Łatwo posegregować wiersze tego typu jeśli ułożymy je według gatunku:  

-          Obrazki-  wiersze-scenki, wiersze-portrety. Każdy utwór to konkretna ilustracja z życia nędzarzy miast i  wsi. Często bohaterem obrazka jest dziecko  (Wolny najmita, Jaś nie doczekał)

-          Liryki ludowe- utwory budowane na wzór pieśni ludowych, często „mówi je” bohater chłopski, wypowiada swoją gorycz, bezradność i determinację. Przygoda i człowiek widzą w tych utworach świat podobnie- zachodzi tu zjawisko „współ odczuwania”- wspólnych łez rosy ,drzew , nieba i sieroty( Po rosie, Wieczorne pieśni, Na Fujarce)

-          Ogólne poezje ukazujące nędzę, ciemnotę ,demoralizację ludu. Poetka obciąża istniejący system za krzywdę chłopów, przedstawia bunt wobec opatrzności pozwalającej na zło.

2.     Nurt liryki intymnej- ten etap twórczości Konopnickiej  cechuje dyskrecja i powściągliwość , subtelność uczuć opisywanych w poezji. Przykładem może być prześliczny wiersz „Kubek”.

3.     Utwory o poezji i poecie. Poeta wg Konopnickiej to duchowy rzecznik narodu. Sprawa ojczyzny, walki z wynarodowieniem jest dla niej bardzo ważna .Konopnicka to poetka patriotka. Jest przecież autorką słynnego hymnu –Roty. W tej dziedzinie jest spadkobierczynią romantyków, jest gotowa przyznać im rację w kwestii mesjanizmu poety i walki o naród. Jest zmienną istotą- niektóre jej wiersze są pełne nadziei i entuzjazmu- inne kompletnego załamania.

b)  Walka o godność człowieka w „Miłosierdziu gminy”.

      Utwór Marii Konopnickiej pt. „Miłosierdzie gminy” opowiada o upokarzającym stosunku do ludzi starszych. Owa gmina dopuściła się haniebnego czynu , jakim było wystawianie na licytację ludzi. Oglądano ich jak bydło, które się kupuje. Naśmiewano się i wyzywano ich tylko z powodu ich kalectwa i niedołęstwa spowodowanego podeszłym wiekiem i trudem minionych lat. Gmina oddawała ich pod „opiekę” bezwzględnym wykorzystywaczom. Dla nich ci starsi ludzie byli jedynie siłą roboczą, do której ktoś jeszcze dopłaca. Konopnicka w sposób ironiczny użyła słowa „miłosierdzia”. Na pozór to co robiła gmina było bardzo dobrym uczynkiem. Zapewniała ona ludziom dach nad głową oraz kęs chleba. Jednak dostarczała im wielkiego upokorzenia, uwłaczała ich godności. Potraktowała ich jak bydło, którym nikt się nie przejmuje, lecz liczy wyłącznie na korzyści. Gmina, chcąc zrobić dobrze ,doprowadziła do klęski osób starszych.

„Miłosierdzie gminy” jest ostrzeżeniem przed fałszywą filantropią ,która może spowodować liczne poniżenia i upodlenia ludzi, sprowadzenie ich do pozycji zwierzęcia. Autorka wskazuje też na magiczną siłę pieniędzy sprawiających ,że między ludźmi zanikają więzi rodzinne.

 

a)       Analiza i interpretacja wybranych wierszy Marii Konopnickiej.



   Utwór pt. „ Wolny najmita” należy do cyklu zatytułowanego „Obrazki”. Wiersz opowiada o wędrówce biednego chłopa. Jest to człowiek bardzo nieszczęśliwy, gdyż jego ciężka praca nie przyniosła oczekiwanych efektów. Brzydka pogoda spowodowała zniszczenie na jego niewielkim polu. Utracił również swój dom, gdyż nie był w stanie zapłacić wysokich podatków. Nie ma także żadnej rodziny. To spowodowało, że musiał opuścić swoją chatę i ruszyć w świat szukając jedzenia, domu i pracy. Historia ta dzieje się po upadku powstania styczniowego na terenie Królestwa Polskiego. Wtedy to właśnie uwłaszczono chłopów nadając im ziemię na własność i zwracając wolność osobistą. Za uprawianą ziemię jednak należało zapłacić wysoki podatek, wiec sytuacja najuboższych nie uległa poprawie. Widzimy zatem, że tytuł tego utworu jest ironiczny. Autorka ukazując sytuację chłopa całkowicie zaprzecza jego wolności. Jest pozbawiony ziemi, domu, rodziny, nie musi się o nic troszczyć. Zabrano mu wszystko, co posiadał. Nikogo nie obchodzi jego los. Maria Konopnicka w wierszu tym zwraca się do przyszłych pokoleń. Autorka wyraźnie przeciwna jest takiej polityce. Apeluje zatem, aby zwyciężyła sprawiedliwość. Wolność nadawana ludziom powinna być prawdziwa, a nie tylko pozorna.

      Kolejny wiersz jest przykładem twórczości patriotycznej pisarki. „Rota” jest to przysięga na wierność Polsce. Czytając ten utwór przekonujemy się, że Konopnicka jest gorącą patriotką. W wierszu wyraża swą dumę z tego, że jest Polką. Chce i nawołuje naród do walki o niepodległość kraju, nawet poświęcając własne życie. Wieży, że ojczyzna odzyska wolność. Konopnicka jest przekonana, że rodacy są gotowi do walki o Polskę, o czym świadczy zawarty w utworze symbol złotego rogu, od którego dźwięku zależy powodzenie walki powstańców polskich. Symbol ten zaczerpnięty został z „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego.

     Kolejny utwór „O Wrześni” ma również charakter patriotyczny. Poetka nawiązuje w nim do wydarzeń dziejącym się w zaborze pruskim. Wiersz związany jest ze strajkiem uczniów we Wrześni. Studenci sprzeciwiali się zniemczaniu szkół. Za swoją postawę zostali dotkliwie pobici. Konopnicka sprzeciwia się takiemu traktowaniu. Ludzie są zupełnie bezsilni wobec takiej władzy. Wprowadza rozmaite symbole. Orzeł biały obudził się słysząc płacz dzieci. Aby pomóc, leci ze skargą do Boga. Powstają również prochy legendarnego Piasta, który zwołał swych dawnych żołnierzy. Poetka pragnie, aby wszyscy się zjednoczyli i stanęli w obronie niewinnych dzieci.

     W kolejnym wierszu pt. „Przed sądem” Konopnicka ukazuje, jak traktowane były dzieci pozbawione domu i opieki matczynej. Biedny chłopiec musiał stanąć przed sądem, aby odpowiadać za zbrodnię, której nie popełnił. Dziecko było jeszcze małe i nie wiedziało, co się wokół dzieje. Sierota nie wzbudziła w zgromadzonych żadnego współczucia ani litości mimo, iż był nędznie ubrany, głodny i wychudzony. Nikogo nie obchodził los chłopca. Jedyną osobą pozytywną na całej sali był sędzia. Tylko on stanął w obronie dziecka. Był nie tylko sprawiedliwy, ale użalał się również nad zacofanym społeczeństwem. Sędzia zauważył brak rodziców u boku chłopca, co wzbudziło w nim współczucie. Poetka tu oskarża ludzi o egoizm. Nikogo nie interesuje brak rozwoju edukacji i kultury. Dzieci nie mają normalnych szkół i nie mogą się uczyć. Niektóre dzieci popełniają nawet przestępstwa, aby zaspokoić uczucie głodu. Sierotami nie zajmuje się urząd. Autorka wiersza sprzeciwia się zdecydowanie takiemu postępowaniu. Wiersz kończy się pozytywnie, gdyż biedny chłopiec zostaje uniewinniony.

   W następnym wierszu pt. „Z szopką” Konopnicka ukazuje, jaki wpływ na najmłodszych wywiera brak szkół na wsi. Dzieci te nie są nauczone miłości do ojczyzny, nie szanują rodzinnego języka. Spowodowane jest to ludzką obojętnością, którzy nie interesują się biednymi. Dzieci wychowują się w opłakanych warunkach, w domu, w którym pijany ojciec bije chorą żonę. Te doświadczenia życiowe są przyczyną przestępstw popełnianych przez najmłodszych. Dzieci te muszą dbać same o siebie. Nie interesują się podręcznikami szkolnymi, gdyż nikt ich tego nie nauczył. W zimę dzieci biednie odziane chodzą z szopką. Poetka w wierszu tym nie rozumie zachowania społeczeństwa, które dąży jedynie do pozyskania jak największych dóbr materialnych. Przeszkodą do naprawienia sytuacji społecznej są również bariery klasowe dzielące ludzi.

3.        Programowe wiersze Adama Asnyka.

Adam Asnyk był poetą okresu przejściowego między romantyzmem a pozytywizmem. W jego twórczości wyróżniamy następujące nurty:

a)       utwory programowe( „Daremne żale”, „Do młodych”, „Przeminął czas”, „Limba”)

b)       miłosne , erotyki

a)       refleksyjne

b)       filozoficzne

 

    Wiersz pt. „Daremne żale” jest utworem programowym. Można w nim dostrzec podobieństwo do „Ody do młodości” Adama Mickiewicza. Wiersz ma charakter apelu i odezwy skierowanej w stronę romantyków. Asnyk mówi, że epoka ta minęła bezpowrotnie i nic już nie jest w stanie jej przywrócić. Autor zarzuca starszemu pokoleniu, że nie idąc z postępem, uwsteczniają się. Romantycy nie mogą zrozumieć, że każda epoka ma swoje własne, nowe cele i mimo, że różnią się idei pozytywistycznej, to należy im ustąpić miejsca. Natomiast bezczynność i upór mogą prowadzić jedynie do wyginięcia i śmierci. Młodzi ludzie, którzy są prężni i aktywni, wierzą w postęp. Dążą do nabycia nowych doświadczeń, poznania rzeczy nie odkrytych. Nie oznacza to jednak, że pozytywiści nie doceniają zasług romantyków. Doświadczenia „starych” są aprobowane, ale przyszedł czas na nowe działania i nie należy się temu przeciwstawiać. W ostatniej zwrotce Asnyk dobitnie podkreśla, że romantycy nie mogą w żaden sposób zapobiec ewolucji. Są bezsilni wobec postępu.



   Wiersz „Do młodych” jest manifestem skierowanym do pozytywistów. Autor wyraźnie opowiada się po stronie postępu i dążenia do zdobywania nowych doświadczeń. Apeluje więc do młodych, aby wierzyli w rozwój myśli. Nawołuje również do pogłębiania swojej wiedzy i wytrwałej pracy. Poeta uważa, że wiele rzeczy pozostanie mimo wszystko zagadką dla ludzkości, a dla marzycieli pozostanie niezliczona ilość tajemnic. Asnyk mówi, że tworząc nowe idee wielu ludzi zapomina o starych przekonaniach. Nie należy jednak znieważać ideałów przeszłości, ponieważ na ich podstawie powstanie nowa myśl. Pozytywiści nie powinni kierować się przeszłością, ale nie wolno im niweczyć trudu romantyków.

  W ostatniej zwrotce poeta wzywa „starych” i „młodych” do zgody. Bez względu na przekonania pragnie znaleźć dla obu pokoleń wspólny język. Zauważa również, że epoka pozytywizmu nie będzie trwała wiecznie. Powstaną nowe idee i przekonania, którym w myśl postępu, młodzi powinni się podporządkować.

   Sonet XIII z cyklu „Nad głębiami” ma powiązanie z wierszami programowymi. Adam Asnyk mówi tu, że historia jest nieprzerwalna. Cały czas się zmienia i kształtuje, ale nigdy nie umrze. Dawne przekonania stają się podstawą do tworzenia nowych poglądów. To, nad czym pracowali nasi przodkowie, teraz daje plon. Poeta nie chce zmieniać przeszłości, ale równocześnie nie zamyka teraźniejszości, gdyż ma świadomość następujących zmian. Nawołuje natomiast rodaków do wspólnej pracy, której owoce będą zbierać przyszłe pokolenia.

Sonet XXIX to rozważanie na temat wolności narodu. Adam Asnyk uważa, że póki naród żyje z myślą o wolności i broni swej godności, to nie może wyginąć. Rodacy powinni osiągnąć niepodległość wspólną pracą. Nie może się załamać i musi wierzyć, że zwycięży sprawiedliwość. Rozpacz i zwątpienie może doprowadzić jedynie do śmierci.



 

2.        Tragizm rodziny chłopskiej w „Szkicach węglem” Henryka Sienkiewicza.



    „Szkice węglem” Henryka Sienkiewicza opisują tragedię w rodzinie Rzepy. Akcja utworu toczy się we wsi Barania Głowa. Sugestywna jest nazwa miejscowości, ponieważ jej mieszkańcy to ludzie niewykształceni, nie umiejący czytać ani pisać, nie znający prawa. Nic więc dziwnego, że pisarz gminy Zołzikiewicz wykorzystuje ich nieświadomość, a także swoją pozycję. To on swoim zachowaniem zmusza Rzepę do podpisania „dokumentu”, który nie ma żadnego znaczenia, ale który Rzepa traktuje bardzo poważnie i przeżywa fakt, że musi pójść do wojska. Jego żona próbuje szukać ratunku dla męża i rodziny. Dlatego udaje się z prośbą o unieważnienie dokumentu do właściciela gminy, do pana Skorabiewskiego, do księdza, aż wreszcie trafia do powiatu. Nikt jednak nie był zainteresowany udzieleniem pomocy kobiecie, a ponadto poniżano ją, urągano jej godności, kpiono z jej zachowania, a nawet potraktowano ją jako pijaczkę. Zrozpaczona kobieta ponownie zjawia się u pisarza gminnego z prośbą o ratunek dla męża. Ten jednak wykorzystał ją, a potem wyrzucił ze swego mieszkania. Kiedy Rzepa dowiedział się o zdradzie żony, nie było dla niej ratunku. Uważał, że najsprawiedliwszą dla niej karą jest śmierć.

   Dzieje tej rodziny są przerysowane, podobnie jak cechy charakteru bohaterów utworu. Dlatego właśnie Sienkiewicz nazwał tekst szkicem. Tragedia, jaka miała miejsce w Baraniej Głowie, utwierdza czytelnika w przekonaniu, jak istotne było szerzenie oświaty wśród prostych ludzi. Nie doszłoby z pewnością do takiej tragedii, gdyby Rzepowie świadomi byli swoich praw. Wiedzieliby, że podpisany przez bohatera w karczmie świstek papieru nie był żadnym dokumentem, a zatem Rzepy nie wzięliby do wojska. Gdyby chłopi byli bardziej świadomi, umieli czytać i pisać, być może nie pojawiłby się w ich środowisku pan Zołzikiewicz, a w każdym razie nie byłby dla nich takim autorytetem. Jednak w Baraniej Głowie się nie zmieniło. Tragedia rodziny została niezauważona, a pan Zołzikiewicz dalej piastował urząd pisarza.


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna