1. Wprowadzenie Ekologia ewolucyjna jest dyscypliną naukową na pograniczu ekologii, biologii ewolucyjnej i etologii, która powstała w wyniku zmian, jakie zaszły w tych trzech dyscyplinach w ubiegłym wieku



Pobieranie 37.53 Kb.
Data10.05.2016
Rozmiar37.53 Kb.
1. Wprowadzenie
Ekologia ewolucyjna jest dyscypliną naukową na pograniczu ekologii, biologii ewolucyjnej i etologii, która powstała w wyniku zmian, jakie zaszły w tych trzech dyscyplinach w ubiegłym wieku. Zmiany te nazwałbym rewolucją naukową i rewizją obowiązujących paradygmatów. O tym, że jest to rewolucja naukowa postaram się pokrótce przekonać czytelnika, zanim postęp, jaki dokonał się od połowy XX wieku opiszę szczegółowo w rozdziałach następnych.
1.1. Biologia ewolucyjna, ekologia i etologia do połowy XX wieku

Będę tu mówił o przekonaniach biologów, które nie zawsze były wyrażone explicite, ale dają się odczytać z publikowanych wówczas podręczników, monografii, prac oryginalnych i artykułów popularyzujących naukę. Chociaż darwinowska teoria ewolucji i mendlowska genetyka były ogólnie akceptowane, to związek między tymi dwoma teoriami był przez większość biologów słabo rozumiany. Wynikało to z faktu, że dyscypliną łączącą ewolucjonizm z genetyką jest genetyka populacyjna, dyscyplina bardzo zmatematyzowana i większości biologów nieznana. Genetyka populacyjna i eksperymenty z doborem, dotyczyły zwykle doboru sztucznego mającego na celu doskonalenia zwierząt hodowlanych i roślin uprawnych. Brak było danych o doborze w warunkach naturalnych.

Obserwując małą zmienność fenotypową w obrębie jednego gatunku u zwierząt dzikich, w stosunku do zwierząt chowanych przez człowieka, przypuszczano, że w warunkach naturalnych wszystkie osobniki są prawie identyczne genetycznie. Miało to swoje uzasadnienie w teorii doboru naturalnego, ponieważ sądzono, że w określonych warunkach jeden genotyp daje sobie najlepiej radę i jeśli pojawiają się jakieś mutacje, generujące zmienność, to są szybko przez dobór eliminowane. To przekonanie znalazło swój wyraz w systematyce w koncepcji osobnika typowego dla danego gatunku, przechowywanego w muzeum, na podstawie którego dokonano opisu nowego gatunku. Natomiast w genetyce, przekonanie to utrzymuje się w pojęciu genotypu dzikiego, identycznego u wszystkich osobników w wolnej przyrodzie, w przeciwieństwie do nielicznych okazów z mutacjami utrzymywanych sztucznie w laboratorium. Jeśli stwierdzano utrzymywanie się polimorfizmu genetycznego w naturalnych populacji, to dotyczyło to stosunkowo rzadkich przypadków, takich jak anemia sierpowata lub zmienność ślimaka gajowego Cepea nemoralis.

Aczkolwiek nikt tego explicite nie powiedział, to jednak brak zmienności między osobnikami wewnątrz gatunku, w połączeniu z dużymi różnicami między gatunkami sugerują, że dobór działa nie wewnątrz gatunku, ale właśnie między gatunkami, prowadząc do ewolucji cech dobrych dla gatunku, pozwalających mu jak najdłużej przetrwać. To dość powszechne przekonanie, że cechy roślin, zwierząt i mikroorganizmów są tak ukształtowane, aby być dobre dla gatunku, jest przekonaniem zadziwiającym, za którym nie stoi żaden model teoretyczny. Przekonanie to nie znajduje potwierdzenia w genetyce populacyjnej i może wynikać jedynie z niezbyt precyzyjnego rozumienia słownych opisów działania doboru naturalnego. Niemniej to przekonanie przez długie lata utrzymywało się wśród biologów i było dla nich bardzo pożyteczne, bo wyjaśniało jak w przyrodzie mogą istnieć zachowania altruistyczne między osobnikami, współpraca, symbioza i ograniczona agresja. Nawet tak wybitny biolog i twórca genetyki populacyjnej jak Ronald Fisher sądził, że istnienie w przyrodzie płciowości można wytłumaczyć li tylko tym, że ewolucja prowadzi do powstania cech dobrych dla gatunku.

Innym przekonaniem biologów do połowy 20 wieku była wiara w bardzo powolne zmiany ewolucyjne. Nawet w podręcznikach genetyki populacyjnej opisujących proces doboru, dawano przykłady bardzo niskich współczynników doboru i co za tym idzie bardzo powolnego tempa zmian ewolucyjnych. Jeśli tak założymy, to oznacza to, że ewolucja jest procesem, który przez długie tysiące i miliony lat ukształtował otaczający nas świat, ale obecnie proces ten może być bez jakiejkolwiek szkody ignorowany. W konsekwencji możemy uprawiać ekologię i etologię tak jakby dobór naturalny nie istniał. Organizmy mają po prostu pewne cechy, które trzeba brać pod uwagę bez zastanawiania się, dlaczego cechy te kształtują się tak, a nie inaczej. Badacze, którzy szukali przyczyn takiej lub innej cechy lub takiego a nie innego zachowania byli podejrzewani, że są zwolennikami celowości w przyrodzie i popełniają błąd antropomorfizmu. A celowość i antropomorfizm, czyli tłumaczenie zachowań zwierząt kategoriami wziętymi z psychologii jest błędne i nienaukowe. Badacz nie powinien wnikać w żadne cele, jakie mogą stawać przez organizmem, takie jak na przykład wydanie potomstwa, ale na zimno badać jak w różnych warunkach kształtują się różne zachowania.

Przy założeniu, że proces ewolucji prowadzi do powstania cech dobrych dla gatunku, uzasadnione jest przekonanie, że równie dobrze może prowadzić do powstawania cech dobrych dla populacji, biocenozy, ekosystemu lub biosfery. Taki pogląd prowadził do porzucenia redukcjonizmu na rzecz holizmu. Nie wnikano we właściwości osobników i podsystemów tworzących wyższe poziomy systemów ekologicznych, a raczej starano się traktować te systemy jako pewną całość, a ich składowe opisywać w sposób maksymalnie uproszczony. Najbardziej klasycznym przykładem jest fitosocjologia traktująca płat roślinności jak osobnika, a nazwę określonego zespołu roślinnego jak nazwę gatunkową. Duże znaczenie przywiązywano do przepływu energii przez osobnika, populację, ekosystem, znacznie mniejsze do zachowania się osobników i ekologicznych konsekwencji tego zachowania.

1.2. Przełom lat 1960-tych

Pewne objawy przełomu w myśleniu biologów ewolucyjnych pojawiły się już przed rokiem 1960. Systematycy nie ograniczali się do opisu osobnika typowego dla gatunku, ale starali się dysponować dużą liczbą osobników, aby ocenić ich zmienność i geograficzne zróżnicowanie. Prowadzone były badania nad zmiennością genetyczną w warunkach naturalnych, które wskazywały na wysokie wartości współczynników doboru i stosunkowo szybkie zmiany frekwencji genów. Badano też w warunkach naturalnych mechanizmy genetycznego polimorfizmu zrównoważonego. Okazało się, ze proces ewolucji biologicznej jest zjawiskiem dającym się obserwować współcześnie.

Przyspieszenie nastąpiło po pojawieniu się dwóch publikacji. Brytyjski ornitolog i ekolog Vero C. Wynne-Edwards opublikował w roku 1962 książkę, w której podjął próbę pogodzenia przekonań wielu biologów, że dobór działa nie tylko dla dobra osobników, z darwinowską teorią doboru. Dokonał tego uzupełniając teorię doboru naturalnego tak zwanym doborem grupowym. Dobór grupowy miał umożliwić powstanie i utrzymywanie się cech korzystnych nie dla osobnika, ale dla populacji. Takie cechy mogą umożliwić samoregulacje wielkości populacji w warunkach naturalnych, aby uniknąć zupełnego wyczerpania dostępnych zasobów. Mimo, że teorie doboru grupowego odrzucono, to jednak doprowadziła ona do lepszego zrozumienia poziomu, na którym działa dobór i przyczyniła się do rozwoju teorii metapopulacji (rozdział 11). Drugą ważną publikacją była teoretyczna praca Williama Hamiltona z roku 1964 proponująca wyjaśnienia zachowań altruistycznych doborem krewniaczym (rozdział 4). Otwarta została możliwość porzucenia koncepcji dobra gatunku i doboru na poziomie wyższym niż osobnik lub gen.

W latach 1960-tych rozpoczęto stosowanie elektroforezy do badania zmienności białek w populacjach naturalnych i wykazano, ze naturalne populacje są genetycznie bardzo zmienne. Doprowadziło to do porzucenia przekonania o jednorodności genetycznej w obrębie gatunku i zmusiło genetyków populacyjnych pracujących nad populacjami naturalnymi do wyjaśnienia przyczyn tej zmienności. Genetyka populacyjna i matematyczne modelowanie procesów ewolucyjnych i ekologicznych stały się bardziej dostępne dla biologów dzięki rozpowszechnieniu komputerów. I to wszystko pozwoliło zmienić nasz sposób rozumienia mechanizmów i konsekwencji doboru naturalnego oraz spojrzeć na zjawiska ekologiczne i zachowania zwierząt z punktu widzenia mechanizmów i konsekwencji ewolucji.


1.3. Ekologia i biologia ewolucyjna jako nauki empiryczne

Gdybyśmy w czasie towarzyskiego przyjęcia, notowali dokładne godziny i minuty przybycia i wyjścia każdego z gości, z jego imieniem i nazwiskiem, to takiej działalności nikt nie uzna za uprawianie nauki. Gdyby jednak wyjść z tego przyjęcia na zewnątrz w ciepłą czerwcową noc i odławiać wszystkie ćmy zlatujące do oświetlonych okien, a następnie zidentyfikować wszystkie odłowione gatunki i spisać ile było osobników każdego z nich, to przeważająca większość osób uzna to za uprawianie nauki. Słuchając wykładów lub czytając podręczniki dowiadujemy się, że zwierzęta nie są zdolne do asymilacji energii słonecznej i muszą się żywić roślinami, ale także dowiadujemy się, że ekosystem jest układem skomplikowanym a niekiedy zadziwiająco prostym. W jednym z podręczników ekologii znalazłem stwierdzenie, że struktura, funkcjonowanie i zmienność czasowa krajobrazu stanowią podstawowe, niepodzielne i współzależne jego cechy. Obawiam się, że identyczne stwierdzenie dotyczy przydomowego śmietnika.

W potoku informacji, która zalewa nas z książek, artykułów i witryn internetowych zdajemy sobie sprawę, że część tej informacji jest wartościowa i w podobny sposób warto zbierać i interpretować dalsze informacje o otaczającym nas świecie, a część to wiedza nikomu nie przydatna lub tylko udająca wiedzę naukową. Przy uprawianiu w naszych czasach nauk empirycznych bardzo przydały się rozpowszechnione w połowie 20 wieku koncepcje brytyjskiego filozofa, austriackiego pochodzenia Karla Poppera. Zauważył on, że nauki nie uprawiamy tak naprawdę metodami indukcyjnymi, lecz posługujemy się dedukcją. W klasycznej metodzie indukcyjnej obserwujemy wiele zjawisk i dochodzimy do stwierdzeń naukowych przez uogólnienie naszej wiedzy. Obserwacja N pewnych zjawisk i ich uogólnienie zawsze jest zawodne, bo + 1 obserwacja może pokazać coś zupełnie innego. W badaniach metodą indukcyjną rodzi się pytanie, co powinniśmy obserwować i w jaki sposób obserwację prowadzić. Trudno wyobrazić sobie badacza, który idzie do lasu lub na łąkę i opisuje wszystko, co widzi próbując to jakoś uogólnić. Byłoby to poszukiwanie igły w stogu siana. Każdy badacz ma jakąś hipotezę, czego należy się spodziewać i stara się ustalić, czy jest tak jak spodziewał, czy wprost przeciwnie. Metoda proponowana przez Poppera nie polega na odrzuceniu powszechnie stosowanych metod badawczych a jedynie na ich precyzyjnym opisie, który ułatwia wykrycie tego, co uchodząc za wiedzę naukową, taką wiedzą nie jest.

Przystępując do badań powinniśmy dysponować jakąś hipotezą tłumaczącą pewną klasę zjawisk i z tej hipotezy wyprowadzić wnioski dotyczące rzeczywistości. Przy prowadzeniu badań powinniśmy sprawdzać czy wnioski te są zgodne z rzeczywistością, czyli próbować obalić lub innymi słowy falsyfikować naszą hipotezę. I na tym właśnie polega istota propozycji Poppera (1977): nauki empiryczne, to takie, których stwierdzenia podlegają falsyfikacji. Oznacza to, że stwierdzenie, którego obalenia nie można sobie wyobrazić nie należy do nauk empirycznych. Falsyfikacja jest tak zwanym kryterium demarkacyjnym, które pozwala na oddzielenie nauk empirycznych z jednej strony, a matematyki i logiki formalnej oraz metafizyki z drugiej strony. Matematyka i logika nie mogą należeć do nauk empirycznych, ponieważ nie ma sposobu na obalenie stwierdzenia, że na płaszczyźnie suma kątów w trójkącie wynosi 180 stopni lub, że ze stwierdzenia fałszywego może wynikać tak stwierdzenie prawdziwe jak i fałszywe. Dziedziny te, to pewne struktury teoretyczne, które ułatwiają uprawianie nauk empirycznych, ale same częścią nauk empirycznych nie są. Ale nie tylko wiedza nauk empirycznych jest warta poznania i rozpowszechniania. Różnego rodzaju zasady moralne, przekonania i wiedza religijna, wiedza prawnicza, filozofia i duża część humanistyki nie należą do dziedziny nauk empirycznych, ponieważ ich stwierdzenia nie podlegają falsyfikacji, a mimo tego cenimy je.

Rozważamy tu kwestie demarkacji, czyli odgraniczenia nauk empirycznych od pozostałej wiedzy na wstępie kursu ekologii ewolucyjnej, ponieważ termin ekologia używany jest w dwóch znaczeniach, jako nauka empiryczna i jako ideologia ochrony środowiska. Teoria ewolucji nie jest natomiast przez wielu uważana za teorię naukową, ale za rodzaj ideologii, podobnej do marksizmu-leninizmu. Z tych właśnie powodów wiele osób uważających się ze ekologów jest po prostu ideologami ochrony środowiska lub posługuje się stwierdzeniami nie możliwymi do obalenia, jak na przykład, że ekosystem jest układem skomplikowanym, nie podając żadnego sposobu na obalenie takiego stwierdzenia. Nie oznacza to, że ochrona środowiska nie jest ważna i pożyteczna oraz, że nie może korzystać z wiedzy zdobytej przez nauki empiryczne.

Ze sprawą teorii ewolucji był pewien problem, ponieważ początkowo sam Karl Popper uważał, że teoria ewolucji drogą doboru naturalnego nie należy do nauk empirycznych, lecz jest metafizycznym programem badawczym, pożytecznym w badaniach biologicznych, ale nie poddającym się falsyfikacji. Można wykazać, że taki sąd Poppera wynikał ze stanu teorii ewolucji z pierwszej połowy 20 wieku. Gdy opisano bliżej mechanizmy doboru naturalnego i inne procesy ewolucyjne, możliwe stało się podanie wielu wniosków wynikających z tej teorii, które są możliwe do obalenia. Na przykład, przy obecnych tempach mutacji, dobór jest możliwy tylko przy utrzymywaniu się zmienności, co wynika z korpuskularnego sposobu dziedziczenia cech. Gdyby potomstwo miało cechy będące średnią cech obu rodziców, ewolucja drogą doboru byłaby niemożliwa i teorię doboru trzeba by odrzucić, bo w każdym pokoleniu następowałby spadek zmienności. Inny przykład, skomplikowane i kosztowne w utrzymaniu struktury organizmów, które niczemu nie służą, nie mogą istnieć, ponieważ nie mogą utrzymać się drogą doboru. Odkrycie takiej struktury przeczyłoby teorii doboru.

Zaś wracając do koncepcji Karla Poppera, to formułując nową hipotezę trzeba pamiętać, aby była zgodna z innymi hipotezami, które akceptujemy, a z tej hipotezy winny wynikać stwierdzenia dające się falsyfikować. Jest też rzeczą ważną, aby mieć więcej niż jedną hipotezę, różniące się wnioskami z nich wyprowadzonymi tak, aby dane empiryczne pozwoliły na odrzucenie hipotez dających błędne przewidywania. Koncepcja Poppera nie przewiduje weryfikacji hipotez, lecz ich falsyfikację. Te hipotezy, które wytrzymały próby falsyfikacji i nie dały się obalić akceptujemy i włączamy do nauki. Oznacza to, że stosowanie kryteriów prawdy i fałszu ma sens w matematyce i logice, ale nie w naukach empirycznych. Nie możemy powiedzieć, że jakaś hipoteza jest prawdziwa, a jedynie, że jak dotychczas nie dało się jej obalić.

Rozważmy następujący przykład. Biologiczną hipotezą wyższego rzędu, z którą powinny być zgodne inne hipotezy biologiczne jest Darwinowska teoria doboru naturalnego, przewidująca takie zachowania organizmów żywych, które zwiększają ich szanse przeżycia i liczbę wydanego potomstwa. A tymczasem owady lecą do światła świec, w których giną, co jest wyraźnie sprzeczne z teorią, bo jest to zachowanie zmniejszające liczbę ich potomków w przyszłych pokoleniach. Czy ten jeden fakt powinien nas skłonić do odrzucenia teorii doboru naturalnego? Tak, gdybyśmy nie mogli w żaden sposób wytłumaczyć lotu do światła świec i gdybyśmy mieli teorię alternatywną do teorii Darwina, tłumaczącą równie dobrze wszystkie biologiczne zjawiska. Takiej teorii nie mamy, mamy natomiast wytłumaczenie lotu owadów do światła, który był przystosowaniem, zanim człowiek nie wprowadził sztucznego oświetlenia. Ten przypadek ma służyć za przykład tego, co uczeń i współpracownik Karla Poppera, węgierski filozof Imre Lakatos wprowadził do koncepcji Poppera. Zauważył on mianowicie, że teorie (hipotezy) mają tak zwane twarde jądro trudne do obalenia. Jeśli znajdujemy fakt, który jest sprzeczny z wnioskami wynikającymi z twardego jądra, to staramy się znaleźć dodatkowe wyjaśnienia konkretnej sytuacji pozwalający na utrzymanie twardego jądra teorii. Dopiero wówczas, gdy tych dodatkowych wyjaśnień jest za wiele lub, gdy okazuje się, że w tych wyjaśnieniach są błędy, a na horyzoncie rysuje się nowa hipoteza – porzucamy naszą starą teorię na rzecz nowej. Zjawisko to opisał amerykański filozof – Thomas Kuhn. Zestaw pojęć, metod i teorii przyjętych w danej dyscyplinie T. Kuhn nazwał paradygmatem i postulował, aby uczeni trzymali się go tak długo, jak długo daje on najlepsze wyjaśnienia otaczającego świata. Gdy zawodzi, zmieniamy paradygmat - jest to tak zwana rewolucja naukowa.

W biologii wielkim paradygmatem jest Darwinowska teoria doboru, ale z końcem 19. i w pierwszej połowie 20 wieku panował podrzędny paradygmat wchodzący w skład tej teorii, że ewolucja drogą doboru prowadzi do powstawania cech dobrych dla gatunku. Był to bardzo pożyteczny paradygmat wyjaśniający życie społeczne zwierząt, akty altruizmu, gdy jeden osobnik zmniejszał swą szanse przeżycia, a zwiększał tę szanse innego lub, gdy akty agresji były ograniczone i rytualne. Postęp w ekologii i w genetyce populacyjnej wykazał, że brak jest mechanizmów prowadzących do powstania cech dobrych dla gatunku, a równocześnie wprowadzenie teorii doboru krewniaczego przez Williama D. Hamiltona w roku 1964 i teorii gier w formie strategii ewolucyjnie stabilnej przez Johna Maynarda Smitha i George’a. R. Price’a w roku 1973 pozwoliły na odrzucenie tego paradygmatu dobra gatunku. W tych właśnie latach nastąpił rodzaj rewolucji naukowej w biologii ewolucyjnej, o której szerzej będzie mowa w dalszej części tej książki.

1.4. Nauka jako działalność społeczna

Brytyjski fizyk John Ziman (1972) zwrócił uwagę, że nauka jest działalnością społeczną. Sztukę, literaturę, religię i wiele różnych dziedzin ludzkiej działalności można uprawiać samemu. Natomiast metoda nauk empirycznych polega na tym, że to, co odkryjemy nie jest jeszcze akceptowaną wiedzą naukową, jeśli nie zostanie przedstawiona innym badaczom oraz przez nich krytycznie oceniona i przyjęta. Można się zgodzić z Zimanem, że prezentacja innym osobom, ocena i akceptacja przez te osoby, to nie produkt uboczny działalności naukowej, ale sama jej istota. Bez takiego przekazu, oceny i akceptacji uzyskanej wiedzy, nauka empiryczna byłaby niemożliwa.

Ludzie różnią się poglądami politycznymi, estetycznymi, mają różne poglądy na ekonomię i na to, jakie rozwiązania techniczne są najlepsze, natomiast w naukach ścisłych niestosowanych istnieje prawie doskonała zgodność poglądów wśród uznanych i znających się na rzeczy badaczy. Jeśli istnieją różnice zdań, to jedynie w kwestiach otwartych, nierozwiązanych, gdzie akceptuje się istnienie alternatywnych hipotez. Wprawdzie badacze w różnym stopniu przychylają się do każdej z tych hipotez, zgadzają się jednak, że sprawa jest otwarta i nierozwiązana. Przy takiej zgodności poglądów nie ma szansy na publikację autor (nawet wybitny czy Noblista), który proponowałby odrzucenie teorii Darwina lub przyjęcie teorii samorództwa. Może tego jedynie dokonać w jakimś mało znaczącym piśmie, którego prawie nikt nie czyta lub w książce, której wydawca liczy na skandal i dobrą sprzedaż.

Ponieważ nauki ścisłe są coraz bardziej hermetyczne, nawet dobrze wykształcony absolwent liceum mając do dyspozycji rozgwieżdżone niebo i kartkę papieru nie potrafi wykazać, że należy przychylić się do teorii heliocentrycznej Kopernika, a nie teorii geocentrycznej. Powstaje zatem pytanie czy uczeni nie umówili się aby pewne teorie popierać, a inne wbrew faktom tępić i w ten sposób narzucają całemu światu Darwinowską teorię ewolucji, która już dawno powinna być odrzucona. Otóż znając polityczne, socjologiczne i ekonomiczne aspekty uprawiania współczesnej nauki, w najbardziej zaawansowanych w świecie naukowych ośrodkach można łatwo wykazać, że taka zmowa jest niemożliwa. Uczeni z różnych krajów i z różnych ośrodków są od siebie administracyjnie i finansowo niezależni, zaś sukces każdego z nich zależy od odkrycia czegoś nowego, a jeszcze lepiej od uzasadnionego skrytykowania ogólnie przyjętego poglądu. Zatem współczesna nauka empiryczna nie robi prawie niczego poza ciągłymi próbami falsyfikacji zastanej wiedzy. Dlatego można mieć do ogólnie przyjętych teorii zaufanie. Wymagane tu są jednak pewne zastrzeżenia. Zgodność poglądów nie dotyczy nauk stosowanych, gdzie chodzi o sprawy tajemnic patentowych, których się konkurentom nie zdradza, ani też nauk humanistycznych, które w dużej mierze penetrowane są przez ideologiczne przekonania. Może też nie dotyczyć środowisk naukowych marginalnych, prowincjonalnych, rządzących się własnymi prawami, izolowanych od głównego nurtu nauki.
1.5. Kilka uwag o ochronie przyrody

Ekologia ewolucyjna jest przydatna w ochronie przyrody, ponieważ zmiany zachodzące w przyrodzie mają nie tylko charakter ściśle ekologiczny, ale także ewolucyjny. Populacje roślin, zwierząt i mikroorganizmów nie tylko zmieniają swa liczebność, giną lub pojawiają się tam, gdzie ich nigdy nie było, ale podlegają zmianom ewolucyjnym wynikającymi ze zmieniających się nacisków doboru. Zjawiskami ewolucyjnymi stanowiącymi poważne zagadnienia w medycynie i rolnictwie jest nabywanie oporności drobnoustrojów chorobowych na antybiotyki (por. ustęp 6.7) oraz oporności owadów, szkodników upraw, na insektycydy. Osobnym zjawiskiem są ewolucyjne efekty zanieczyszczenia środowiska, na przykład metalami ciężkimi, powodujące wzrost tolerancji na te metale u roślin (Dechamps et al. 2007, por. ustęp 2.5) i zmiany w fizjologii owadów (Łukasik i Laskowski 2007). Działalność człowieka może być też przyczyną większej zjadliwości, czyli wirulencji mikroorganizmów chorobotwórczych (ustęp 12.1).

Do ekologii ewolucyjnej należą też teorie metapopulacji i biogeografii wysp (rozdział 11) oraz teorie swobodnego rozmieszczenia i koncepcja źródło-ujście (rozdział 10). Teorie te nie tylko przewidują efekty fragmentaryzacji naturalnych siedlisk, ale dają podstawy teoretyczne do planowania rezerwatów przyrody i parków narodowych oraz ich zagospodarowania. Nawet tak znane zjawisko, jak kierowanie się owadów i ptaków do sztucznych źródeł światła tworzonych przez człowieka znajduje swoje wytłumaczenie w ekologii ewolucyjnej, jako wynik niezgodności bezpośredniego mechanizmu tego zachowania z jego ultymatywną funkcją (ustęp 2.4).

Ochrona przyrody jako nauka stosowana nie spełnia wspomnianego w poprzednim ustępie kryterium Zimana (1972) akceptacji jej stwierdzeń przez ogół badaczy znających się na rzeczy. Dzieje się tak dlatego, że z jednej strony decyzje w ochronie przyrody zależą od przyjętego przez nas systemu wartości a z drugiej strony decyzje te kolidują często z interesami pojedynczych osób lub dużych grup ludności. Widoczne jest to w rozważaniach Wilsona (2003) o zagrożeniach globalnych. Wiadomo, że obywatele krajów bogatych obciążają środowisko wielokrotnie bardziej niż obywatele krajów ubogich. Nie chodzi tu tylko o spalanie surowców kopalnych i efekt cieplarniany, ale także o wykorzystanie innych zasobów, takich jak woda lub tereny uprawne. Gdyby wszystkim ludziom na świecie zapewnić poziom życia, jaki mają mieszkańcy Stanów Zjednoczony, Europy zachodniej lub Australii, to należałoby dysponować czterokrotnie większą ilością zasobów niż ta, którą dysponuje nasza planeta. Wyjścia są dwa: albo wstrzymamy rozwój gospodarczy i poprawę warunków życia w krajach ubogich, a sami też przestaniemy cieszyć się ze wzrostu produkcji i konsumpcji wszelkich dóbr, albo zredukujemy ludność Ziemi czterokrotnie. Wiemy, że oba te wyjścia z sytuacji są nie do przyjęcia ze względów politycznych i społecznych. Jest rzeczą charakterystyczną, że nikt nie kwestionuje danych i obliczeń, na których oparł się Wilson i inni autorzy postulujący podobne tezy, po prostu wszyscy staramy się o tym nie myśleć lub proponować mało realistyczne sposoby wyjścia z tej sytuacji. Wilson tłumaczy to tym, że dobór naturalny nie wykształcił u człowieka myślenia perspektywicznego, dalszego niż przyszłość następnego pokolenia.



Uczeni i działacze ochrony przyrody mogą uświadamiać współobywateli, jakie będą konsekwencje takich lub innych postępowań i tworzyć grupy nacisku na rozwiązania, które uważają za najlepsze. Pamiętać jednak należy, że przyrodnicy postulujący różnego rodzaju przepisy i restrykcje dla dobra ochrony przyrody mogą być pomawiani o działanie w swoim własnym samolubnym interesie, podobnie jak pomawiani są fizycy postulujący budowanie w kraju elektrowni atomowych. Przepisy i restrykcje wymagają kogoś, kto wprowadzi je w życie i będzie to wprowadzenie monitorował. Potrzebni będą zatem absolwenci o wykształceniu przyrodniczym, a co za tym idzie potrzebne będą wyższe nakłady na te kierunki, które takich absolwentów kształcą oraz wyższy prestiż i wyższe zarobki tych, który sprawami ochrony przyrody się zajmują. Nie należy o tym zapominać i dlatego nie wystarczy używać w propagowaniu zasad ochrony przyrody argumentów przyrodniczych, ale trzeba mieć na uwadze argumenty ekonomiczne, polityczne i społeczne. Mowa jest o tym także w ustępie 6.7 przy omawianiu tak zwanej „tragedii wspólnot”.


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna