2. Sytuacja literatury po II wojnie światowej 8 Literatura przed 1949 rokiem 8



Pobieranie 195.61 Kb.
Strona4/9
Data29.04.2016
Rozmiar195.61 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

4.1. Wojenne opowiadania

Przemianę poglądów Jerzego Andrzejewskiego podczas wojny dobrze widać w jego wojennych opowiadaniach Przed sądem, Apel i Wielki Tydzień ze zbioru Noc. Tematem tych utworów jest życie w okupowanym kraju. Pisarz próbuje odkryć motywację zachowania człowieka w skrajnych sytuacjach. W Apelu przedstawione jest mierzenie się z okropnościami obozu koncentracyjnego, żeby na przekór brutalnościom zachować ludzką godność. Opowiadanie Przed sądem pokazuje dramat więźnia, który nie chcąc umierać samotnie, poda nieprawdziwe doniesienie na swojego przyjaciela. Wielki Tydzień opisuje zachowanie Polaków wobec tragedii podczas pożaru w getcie. W tych utworach widać, że poglądy Andrzejewskiego, jakie wyznawał przed wojną, nie są już wystarczające30. Mimo że pisarz jest przekonany o nadrzędnej instancji, za pomocą której można rozróżnić dobro i zło, to nie jest nią już Bóg. W wojennych opowiadaniach podstawę dla bohaterów tworzą wartości powiązane z chrześcijaństwem, takie jak komunikatywność, solidarność, braterstwo, współczucie czy miłość bliźniego. Mimo że chrześcijaństwo odgrywa ważną rolę, to przyczyną zachowań bohaterów jest raczej etyka laicka niż chrześcijańska. Ważnym dowodem na przemianę myślenia Andrzejewskiego, oprócz samych utworów, jest wcześniej już wspomniana korespondencja z Czesławem Miłoszem czy artykuł z 1943 roku O nadziei31.

Bohaterowie tych wojennych opowiadań pokazani są przez pisarza w ekstremalnych sytuacjach psychicznego i fizycznego wyczerpania. Zdaniem Andrzejewskiego takie doświadczenie jest przyczyną obniżenia moralnych wartości człowieka. Jego bohaterowie przeżywają strach przed śmiercią i bólem. Pisarz redukuje ich psychikę tak, by najważniejsze były moralne konflikty. To, że Andrzejewski zmusza swoich bohaterów do podobnego przeżywania dylematów, podległo krytyce Kazimierza Wyki32. My jednak wiemy, że autor skonstruował tak swoich bohaterów dlatego, gdyż przekonany był o podobieństwie reakcji psychicznych ludzi, którzy znaleźli się w sytuacji bez wyjścia33.

4.2. Dylematy nad ostatecznym kształtem utworu Popiół i diament

W 1947 roku w tygodniku Odrodzenie rozpoczęto drukowanie powieści Zaraz po wojnie. Wkrótce jednak druk wstrzymano, by się rok później ukazała ta sama książka, ale pod zmienionym tytułem Popiół i diament. Tytuł ten, używany w kolejnych drukach pozostał, przerobiono jednak tekst powieści. Zmiany te widać przy porównaniu wersji z 1948 roku i z późniejszego wydania z 1954 roku.

O procesie powstawania i rozrastania się koncepcji utworu Andrzejewskiego można się dowiedzieć z jego Dziennika, który opublikowano w 1961 roku w Nowej Kulturze. Według zapisu pomysł na napisanie tego utworu pochodzi z czerwca 1946 roku:

„Historia Antoniego Kosseckiego. Adwokat, solidny, uczciwy, cieszący się jak najlepszą opinią, w obozie oświęcimskim załamuje się. Co z nim, kiedy wraca? Tytuł <>”34.

Tak właśnie planował pisarz swój utwór – jako historię człowieka, który przeszedł etyczną przemianę podczas demoralizującego pobytu w lagrze. Można zauważyć, że poprzez temat moralnej postawy bohatera Andrzejewski nawiązuje do swoich wcześniejszych utworów. W trakcie pisania przywiązuje do Kosseckiego coraz mniejszą wagę i na plan pierwszy wysuwa się wątek młodego żołnierza Armii Krajowej, Maćka Chełmickiego. Bohater ten przeżywa wewnętrzną rozterkę – czy dochować wierności przysiędze żołnierskiej czy wybrać własne szczęście. W tej powieści Andrzejewskiego wartości moralne tracą na ważności, gdyż morderstwo wydaje się być bardziej sprawą polityczną niż etyczną. Powieść ta przedstawia kwestię wojennej demoralizacji, lecz na fikcyjnym tle historycznym i politycznym. Andrzejewskiemu zarzucano przedstawienie obrazu Polski powojennej, jako dychotomicznego. Rzeczywistość powojenną pokazuje jako biało-czarną, wyróżnia on „dobrych” i „złych”, lecz żadnych pośrednich35.

Kolejnym zagadnieniem jest zmiana tytułu. Co on oznacza i do czego się odnosi spróbuję przeanalizować w dalszej części swojej pracy. W tym miejscu wspomnę tylko zmianę tytułu, przytaczając słowa samego Andrzejewskiego z Dziennika:

„Szczególna radość, mogę nareszcie zmienić ten płaski tytuł. Od początku szukałem w Norwidzie, niestety, bez powodzenia. Pozawczoraj, przeglądając bez większej nadziei tom Norwida, który mi na imieniny podarował Tadzio Kwiatkowski, znalazłem we fragmencie <> dwa czterowiersze, które wydały mi się znakomitym mottem do książki. Ten zwłaszcza:

<

Co idzie w przepaść z burzą? – Czy zostanie

Na dnie popiołu gwiaździsty dyjament,

Wiekuistego zwycięstwa zaranie...>>”36.




4.3. Kwestie autokorekty utworów

Z pisarstwem Jerzego Andrzejewskiego związana jest sprawa autokorekty jego tekstów. Przeróbki wprowadzane były wtedy, kiedy Andrzejewski uważał, że poprawią one wizerunek pisarza bądź pomogą w zaakceptowaniu jego prac. Praktykę narzucono na podstawie nowych potrzeb, które wymagały przystosowania dzieł37.

Według krytyka literackiego Dariusza Nowackiego mogło to być też wynikiem celów, które Andrzejewski sam sobie wyznaczył. Chciał on być nowatorskim pisarzem a jednocześnie zależało mu na zbliżeniu się do czytelnika. Starał się szybko reagować na zmiany zachodzące w świecie i przewidzieć to, w którym kierunku pójść.

Modyfikacja dotyczyła, oprócz Popiółu i diamentu, także opowiadań Wielki Tydzień i Kłamstwa. Z tego zbioru bez zmiań wydrukowano tylko Koniec. Pisarz przerabiający własne teksty nie wraca nigdy do wersji starych, pierwotnych. Tak jest z autokorektą Kłamstw i Popiółu i diamentu. Autor stara się z nich zrobić teksty wybitne, nie widząc w zmianach w duchu socrealizmu niczego złego. W przedmowie do czwartego wydania Popiołu i diamentu z 1956 roku Andrzejewski napisał:

„W ciągu minionych lat pisarskiej pracy porzucałem wiele podjętych projektów i zamierzeń z większym lub mniejszym żalem; czasami nawet w ogóle bez żalu rozstawałem się ze stronicami urwanymi w połowie zdania, wyrzucałem do kosza lub na spód szuflady mnóstwo okaleczonych braków i nieużytków, martwych ułomków i niedonosków, sądzę nawet, że w sumie biorąc utwory porzucone i niedokończone wielokrotnie swoimi rozmiarami przewyższyło by to wszystko, co zdołałem do tej pory opublikować w książkach. Muszę jednak wyznać, że nie odczuwałem tego stanu rzeczy w sposób szczególnie przykry lub niepokojący”38.

Pisarz te przeróbki uznaje za zmiany artystyczne, chociaż przedstawiają one coś więcej. W przypadku Kłamstw motywacją do zmiany była potrzeba przydania lub odebrania religijnego przesłania, w Wielkim tygodniu było to zaś podkreślenie warstwy publicystycznej tekstu czy potrzeba usunięcia niejednoznaczności ideowo-politycznych, jak w przypadku Popiołu i diamentu39. Kwestię poprawek tego ostatniego przedstawię w kolejnym rozdziale swojej pracy i to na podstawie porównań poszczególnych wydań.


5. Popiół czy diament? Problematyka zawarta w utworze Popiół i diament
1   2   3   4   5   6   7   8   9


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna