2. Sytuacja literatury po II wojnie światowej 8 Literatura przed 1949 rokiem 8



Pobieranie 195.61 Kb.
Strona5/9
Data29.04.2016
Rozmiar195.61 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

5.1. Problematyka moralna - postać Chełmickiego

Jedną z najważniejszych kwestii zawartych w Popiele i diamencie jest problematyka typowa dla Jerzego Andrzejewskiego, czyli problematyka moralna. Przedstawiona jest ona w wątku Maćka Chełmickiego, jako konflikt między marzeniem jednostki a zasadą wierności.

Akcja utworu to rozgrywa się w powiatowym mieście Ostrowiec Świętokrzyski między 5 a 8 maja 1948 roku. Młody żołnierz Armii Krajowej Maciek Chełmicki brał udział w powstaniu warszawskim a po kapitulacji stolicy pojawia się w Ostrowcu. Jego przełożonym jest jego przyjaciel, Andrzej Kossecki, przekazujący mu rozkaz zastrzelenia sekretarza Polskiej Partii Robotniczej, Szczuki. Jednak zamach nie jest udany, zamiast Szczuki zostają zabici dwaj robotnicy. Maciek postanawia zamieszkać w hotelu „Monopol”, gdzie wynajmuje pokój również Szczuka. W hotelowym barze poznaje Krystynę, barmankę, w której się zakochuje. Pierwszy raz pojawia się w nim pragnienie normalnego życia z ukochaną, lecz ciągle obowiazuje go zadanie. Maciek postanawia wykonać rozkaz i zacząć nowe życie. Jednak ginie tego samego dnia, gdy zabija sekretarza40.

Andrzejewski na przykładzie młodego Chełmickiego jako jedyny pokazał dramat żołnierzy AK. Chcieli oni powrócić do normalnego życia, mimo że nowe warunki polityczne raczej temu nie sprzyjały. Taki temat przyciągał czytelników, chociaż Chełmicki był przedstawiony jako bohater negatywny. W końcu to on zastrzelił Szczukę, zatem bohatera jak najbardziej pozytywnego, działacza PPR41.

Maciek reprezentuje młode pokolenie, dorastające podczas wojny. W czasie jej zakończenia ma dwadzieścia cztery lata i nie wie, jaki powinien mieć stosunek do nowych warunków. Maciek jako akowiec jest przyjmowany z sympatią i szacunkiem. Kiedy wynajmuje pokój w hotelu, opowiada portierowi o udziale w powstaniu wskutek czego otrzymuje lepszą kwaterę. Dla bohatera przynależność do AK to wojenne doświadzenia, z których pozostają mu tylko wspomnienia o już nieżyjących przyjaciołach i poczucie obowiązku wobec działalności podziemnej. Przy takiej czynności nie ma miejsca na normalne życie. Na wewnętrzną przemianę bohatera ma wpływ uczucie do Krystyny. Właśnie podczas pierwszej nocy spędzonej z barmanką, gdy Szczuka chodzi obok w pokoju, Maciek zastanawia się nad śmiercią i zabójstwem:

„Cóż złego uczynił mu ten człowiek? Dlaczego go musiał zabić? Zabić. To słowo po raz pierwszy zabrzmiało w nim groźnie i niepokojąco. Tyle razy zabijał! To było tak proste. Życie i śmierć toczyły się obok. Ginęli wrogowie, ginęli przyjaciele. Życie jednych i drugich wisiało nad stromą otchłanią. Śmierć jednych i drugich rozpływała się jak dym. Ale ten obcy człowiek, który w tej chwili, przed udaniem się na spoczynek, odbywał samotną wędrówkę wśród samotnych czterech ścian, ten nieznany, a jednocześnie tak bliski człowiek jeszcze żył, jeszcze się poruszał, miał jakieś swoje plany, pragnienia, nadzieje, swoje własne życie. Czy miał bliskich? Jaką wartością mogło być dla niego życie? Komu był potrzebny? Kto go kochał, jaka kobieta, jaki przyjaciel?”42.

Maciek wyczuwa, że spełniając zadanie, może zniszczyć miłość. Mimo to decyduje się na dokonanie zamachu, by dochować wierności żołnierskiej przysiędze. Wierzy, że potem zacznie żyć od nowa. Jednak podczas pogrzebu tych dwóch robotników, których zabił przez pomyłkę, dochodzi do przekonania, że miłość stoi w sprzeczności wobec śmierci. Domyśla się, że poprzez dokonanie zamachu na Szczukę, może zniszczyć miłość do Krystyny i wszystko, co dzięki niej zrozumiał. Trudności zaznane przez Maćka, przybliżają go do przemian, jakich dokonują bohaterzy prozy Andrzejewskiego. Maciek, tak samo jak bohaterowie opowiadań Apel czy Przed sądem, wierzą w człowieczeństwo. Maciek przekonany jest co do prawdy, która tkwi w ludziach i jest miarą sprawiedliwości. Mimo że jej pragnie, nie może jej w sobie odnaleźć. Bohater pragnie życia w nowej Polsce, aczkolwiek nie zastanawia się nad jej nowym kształtem ani nową władzą. W postaci Maćka można dotrzec pewną sprzeczność: mimo że chciałby wiedzieć jakie jest jego miejsce w historii43, to jednak nie przejmuje się ówczesnymi wydarzeniami historycznymi, które niemal wprost oddziałują na jego los44.

Dramat Maćka polega na tym, że właśnie wtedy, kiedy postanowił zacząć nowe życie, ginie. Jego śmierć więc wydaje się być pozbawiona sensu. Jednak odnosi się do poprzednich działań bohatera, dowodzących, że nie można popełniać zabójstw i jednocześnie liczyć na nowe spokojne życie. Nasuwa się pytanie czy Maciek, jeżeli by przeżył, byłby zdolny znaleźć miejsce w nowym świecie?45 Czy śmierć była dla niego wybawieniem? Tak przedstawia to Andrzejewski w wersji z 1948 roku, gdy przez słowa jednego z milicjantów na pogrzebie robotników, uznaje akowców za faszystowskich zbrodniarzy. W wersji późniejszej Andrzejewski nawet zabiera mu prawo do własnego nazwiska. W momencie gdy Maciek umiera, ma przy sobie kenkartę z nazwiskiem Cieszkowski.

W wątku Maćka można odnaleźć pewne podobieństwo do myślenia Antoniego Kosseckiego. Obaj uważają, że to, co się działo podczas wojny, zakończyło się razem z nią, a teraz czas rozpocząć nowe życie.


5.2. Problematyka psychologiczna - postać Kosseckiego

Drugim zagadnieniem w omawianym utworze jest sprawa odpowiedzialności za przestępstwa dokonane pod przymusem w obozie koncentracyjnym. Taki był właśnie pierwotny zamiar Andrzejewskiego w opowiadaniu Zaraz po wojnie. Autor ciągle jest zainteresowany kwestiami odpowiedzialności moralnej, winy i możliwości wybaczenia, co mogliśmy dostrzec w jego wcześniejszej twórczości.

Antoni Kossecki, kolejny bohater Popiołu i diamentu, był przed wojną mecenasem, znanym ze swojej uczciwości, prawości i pracowitości. Jednak doświadczenia w obozie zmieniły go w bezlitostnego kapo, człowieka skłonnego do zrobienia czegokolwiek, by tylko przeżyć. Po powrocie z obozu Kossecki próbuje nawiązać do życia przedwojennego, jednak dramatyczne przeżycia wojenne nie pozwalają mu na to46.

Z początku dowiadujemy się o przeszłości Kosseckiego tylko z jego zachowania i krótkiej wypowiedzi Szczuki. Na temat odpowiedzialności moralnej rozmawia Kossecki z Podgórskim47 w drugim rozdziale utworu. W pytaniach Kosseckiego widoczne jest szukanie usprawiedliwienia:

„Znajdował się pan kiedy w takiej sytuacji, że za cenę uratowania własnego życia, rozumie mnie pan?... Żeby siebie ocalić, musiał pan popełnić, jak by to określić?... powiedzmy po prostu: przestępstwo. Zaraz, chwilę. Chodzi mi o konieczność wyboru. Z jednej strony grozi panu nieuchronna śmierć; zupełna pewność, że musi pan umrzeć, z drugiej – otwarta furtka... ale czyimś kosztem... [...] Instynkt życia najtrudniej zabić. Widziałem ludzi, którzy im się głębiej staczali w upodlenie, tym gwałtowniej pragnęli przetrwać wszystko i ocalić siebie. Właśnie tak było, to szło w parze. Czy mamy ich za to bezwzględnie potępić? Czy rzeczywiście mamy prawo potępiać ludzi za to, że nie wytrzymali naporu okrucieństwa i zwyrodnienia? To jest zagadnienie. Podobnie jak istnieje kres fizycznej wytrzymałości, tak samo istnieje kres wytrzymałości moralnej. Bity przez dłuższy czas i torturowany, straci pan wreszcie przytomność. Zadręczony moralnie, także dojdzie pan do utraty świadomości, zupełnego odrętwienia...”48.

Dla Podgórskiego liczy się tylko właściwe postępowanie. Przetrwaniu w takich okolicznościach przeciwstawia on walkę o istotę i dostojność życia, by człowiek był w stanie na przekór dramatycznym doświadczeniom zachować w sobie człowieczeństwo49. Podgórski jako komunista nie może przyjąć poglądu adwokata. Chociaż Kossecki również należy do ofiar faszyzmu. Adrzejewski pokazuje, jak obozy koncentracyjne niszczą człowieka i pozbawiają go godności. Psychika bohatera ucierpiała tak, że czuje się on samotny, przestraszony. Nie może nawiązać kontaktu z bliskimi, nie może porozumieć się z żoną. Zamyka się w swej pracowni i tam rozmyśla nad obozowymi wydarzeniami. Lecz nie dręczą go wyrzuty sumienia, ale strach przed karą za popełnione czyny. Tutaj Andrzejewski w pełni wykorzystuje umiejętność opisywania przeżyć. Chodzi o sceny nagłego przebudzenia, nocnych rozmyślań, gdy cisza i ciemność jeszcze pogłębiają trwogę bohatera. Te części utworu różnią się od reszty, wyraz artystyczny jest spokojniejszy i prostszy50.

Konsekwencje, jakie ponosi Kossecki za swoje działania, różnią się w poszczególnych wersjach utworu. Andrzejewski podczas pisania pierwszej wersji bierze pod uwagę względy działania pod przymusem i ze strachu. To stanowi o ujęciu w wersji z 1948 roku, gdy rozmowa Kosseckiego z Podgórskim kończy się tak, że Kossecki pozostaje sam ze swoim dramatem. Natomiast w wydaniu z 1954 roku Podgórski – przykładowy komunista, osobiście dopilnuje zatrzymania mecenasa. Podgórski przeszedł tutaj zmianę tak samo jak autor, który przez lata dojrzewał do realizmu socjalistycznego. Chociaż dramat człowieka, który nie może sprostać przeszłości, pozostaje. Jednak w wersji z 1948 roku opisany jest z punktu widzenia psychologicznego, a w wersji poprawionej socjologicznego51.

Na uwagę zasługuje rozdział drugi utworu, poświęcony wyłącznie biografii Antoniego Kosseckiego. Szczegółowy opis młodości mecenasa poniekąd przypomina Lalkę Bolesława Prusa. Krytyka w tamtych czasach nawoływała twórców do nawiązywania do wzorów dziewiętnastowiecznej prozy realistycznej. Nasz bohater podobnie jak Stanisław Wokulski przeżył trudną młodość, kiedy musiał poradzić sobie z utrzymaniem się w Warszawie. Obydwaj własnymi siłami zdobyli wykształcenie, pieniądze i miejsce w społeczeństwie. Jednak ich losy się od pewnej chwili różnią. Wokulski, zesłany na Syberię za udział w powstaniu styczniowym, wraca wewnętrznie wzmocniony, właśnie przez jego dramatyczne przeżycia. Jak wiemy historia Kosseckiego potoczyła się inaczej. On do końca będzie świadomy swojego upadku moralnego.




1   2   3   4   5   6   7   8   9


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna