2. Sytuacja literatury po II wojnie światowej 8 Literatura przed 1949 rokiem 8



Pobieranie 195.61 Kb.
Strona6/9
Data29.04.2016
Rozmiar195.61 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

5.3. Problematyka społeczna – społeczeństwo i Polonez

Jednym z zamiarów Jerzego Andrzejewskiego było pokazanie obrazu ówczesnego społeczeństwa polskiego. Do tego wybrał małe powiatowe miasteczko, w którym umieścił akcję utworu. Chociaż główni bohaterowie nie są miejscowi – Szczuka przyjeżdża z wizytą służbową, a Chełmicki, by wykonać rozkaz.

Pisarz obrał za cel pokazanie powojennego życia, warstw społecznych i kierunków politycznych uczestniczących w budowaniu nowej rzeczywistości. Jednak nie zaprezentował on obrazu obiektywnego, chociażby ze względu na to, że postawił w opozycji do komunistów inteligencję. Warstwę tę przedstawił jako „niezdolną do odbudowy państwa i samodzielnego sprawowania władzy”52. Według Andrzejewskiego (a i Miłosza), okupacyjnym błędem inteligencji było doprowadzenie do powstania warszawskiego, siłą rzeczy skazanego na klęskę, co oznaczało zniszczenie stolicy. Za błąd powojenny uważał zamiar konfrontacji inteligencji z rządem lubelskim, podczas przebywania wojsk Armii Czerwonej w Polsce53. W utworze nie odsuwa inteligencji od budowania nowego państwa, jednak ośmiesza ją ze względu na normy etyczne albo przez jej wygląd. Tak samo pisarz pokazuje tych, którzy stoją po stronie komunistów, ale tylko z powodu szybkiej kariery. Do takich należą postacie Święckiego i Drewnowskiego. Takim opisaniem społeczności chciał Andrzejewski udowodnić, że „powojenna Polska jest moralną pustynią”54.

Przedstawiciele grup społecznych z utworu spotykają się w hotelu „Monopol” pod koniec bankietu urządzonego na cześć sekretarza Szczuki. To pozwala autorowi porównać swoich bohaterów i odpowiednio ich scharakteryzować. Cała akcja ma miejsce w nocy. Ta pora często pojawia się w dziełach Andrzejewskiego jako dająca ujście ważkim wydarzeniom. Gdy mija noc, kończy się również zabawa. Wielki finał – wspólny polonez – pozwala nam dostrzec cechy jego pijanych uczestników. Tak jak w Weselu Stanisława Wyspiańskiego bohaterowie ci przedstawiają polskie słabości i kompleksy. Jako pierwsi idą prezydent miasta Święcki, wspominany wcześniej jako karierowicz i arystokratka Róża Puciatycka, która reprezentuje sanacyjną Rzeczpospolitą, następna para to hrabia Puciatycki i Hanka Lewicka, która chwilę temu tańczyła kankana. Za nimi pijany handlarz Kotowicz, zachwycony porankiem, krzyczy: „Niech żyje Polska!”55.

W scenie nocnej zabawy można dostrzec podobieństwo także do Dziadów Adama Mickiewicza, tak jak spotrzegł to Zygmunt Greń i opisał w swej krytyce z lat sześćdziesiątych:

„Andrzejewski jest [...] pisarzem, którego w powieści właśnie na pozór realistycznej symbole odgrywają znaczenie pierwszorzędne i to symbole doskonale znane z literatury polskiej: słynne przyjęcie zajmujące dużą część powieści wydane z okazji wyzwolenia, to nic innego jak transpozycja salonu warszawskiego z Dziadów. Wydaję mi się, że takie odczytanie niezmiernie zaostrza wymowę powieści. Bohaterami tego przyjęcia są ludzie, którzy na ogół ani ze Szczuką, ani z Maćkiem nie mają wiele wspólnego, natomiast chętnie korzystają z ich usług, by tak rzec, polityczno-rozrachunkowych”56.

Bohaterowie w tym utworze wyznają te same wartości jakie wyznają postacie dzieł okupacyjnych, czyli wierność, solidarność, braterstwo. Jednak tu ważne jest ich podejście – czy przyjmą je za swoje, czy wypowiedzą się wobec nich krytycznie. Chociaż autor akceptuje przebieg historyczny i twórców nowego kraju, okazuje zrozumienie dla tych, którzy nie mogą bądź nie chcą uznać nowych warunków57.

Pewne przejawy dychotomii, czyli podziału na dobrych i złych, zauważył w swej krytyce Sławomir Mrożek58, (patrz trzeci rozdział pracy). Krytyk zarzuca pisarzowi stworzenie czarno-białych bohaterów. Jako ci pozytywni są tu przedstawieni ideowi komuniści, uczestniczący w budowaniu nowego świata. Chociaż system ten narzucony jest przemocą, te postacie wierzą, że ich przekonanie jest jak najbardziej prawidłowe. Bohaterowie negatywni to z kolei ci, którzy pojawiają się na zabawie w hotelu „Monopol” – (zdemoralizowana arystokracja, ci, którzy marzą o powrocie przedwojennej sanacji, itd.) Do negatywnych postaci należą także członkowie Armii Krajowej, którzy organizują życie podziemne i próbują zwalczyć nowy ustrój. Do tych bohaterów zaliczamy Maćka Chełmickiego, Andrzeja Kosseckiego i głównie dowódcę Wagę, który nawołuje do walki:

„Dobro jest dobrem, zło jest złem [...] Polacy dzielą się na dwie kategorie: tych, którzy zdradzili wolność Polski, i tych, którzy uczynić tego nie chcą. Tamci chcą się Rosji podporządkować, my tego nie chcemy. Oni chcą komunizmu, my nie chcemy. Oni chcą zgnieść nas, my musimy zgnieść ich. Toczy się pomiędzy nami walka. A właściwie walka dopiero się zaczyna”59.

Dychotomia w utworze dotyczy także scen, w których jakaś postać ma umrzeć. Tak jak w tragedii antycznej - jeżeli ginie któryś z bohaterów pozytywnych, jak Szczuka czy dwaj robotnicy, to nie jest to przedstawione bezpośrednio, dzieje się to poza zasięgiem odbiorcy. Natomiast całkiem odwrotnie jest to w przypadku śmierci Maćka, czyli bohatera negatywnego. Scena ta kończy utwór60.




5.4. Utwór wobec prawdy historycznej

Jednym z zarzutów krytyki literackiej wobec dzieła było pokazanie nieprawdziwego obrazu pierwszych lat powojennej Polski. Andrzejewski celowo omijał niektóre histroryczne realia, na co zwrócił uwagę Czesław Miłosz w ich korespondencji: „Najciekawsze, iż ulega się sile tej książki, wiedząc zarazem, iż nie ma ona nic wspólnego z rzeczywistością roku 1945”61. Autor Popiołu i diamentu nie umieszcza w swoim utworze nic o strategii wojsk radzieckich w ciągu powstania warszawskiego, nie podaje prawdziwej rzeczywistości jak traktowano akowców według dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, oddającego te sprawy do sądów wojskowych Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich62.

Krytycy próbowali i próbują znaleźć odpowiedź, dlaczego tak właśnie ujął pisarz rzeczywistość powojenną. Czy wynika to z tego, że chciał zadowolić władzę? Ze względu na cenzurę? Czy może uznał, że ówczesny czytelnik jest świadomy tych pominiętych wydarzeń? Z analizy twórczości wojennej, którą przeprowadził Zbigniew Kopeć, widoczne jest pogubienie się Andrzejewskiego w swej wierze w człowieka wyznającego pewne normy moralne. Pisarz po wojennych przeżyciach doszedł do wniosku, że chrześcijaństwo i jego wartości już nie mają w ówczesnym świecie takiego znaczenia jak przedtem. Chociaż wciąż uważał, że jest to kierunek najbardziej rozbudowany i utrwalony. Dlatego konieczne było u Andrzejewskiego wybranie nowego światopoglądu – chodziło o przyjęcie marksizmu. Pisarz jednak był świadomy tego, że na podstawie marksistowskich zasad, nie można analizować doświadczenia i problemów ludzi. W związku z tym skupia się na ludzkiej psychice, ponieważ uważa to za zadanie pisarza63.

Powracając do kwestii poprawek utworów przez Andrzejewskiego, to właśnie pod wpływem nowej władzy i nowych oczekiwań wobec literatury, pisarz postanowił zmienić Popiół i diament. Kiedy w 1948 roku powieść pojawiła się na rynku, nie zadowoliła prawie nikogo64. Krytyki marksistów doprowadziły Andrzejewskiego do zastanowienia się nad utworem a także nad całą wcześniejszą twórczością. O jego rozmyślaniach na ten temat można przeczytać w artykule-samokrytyce65 z 1950 roku. Autor decyduje się na wprowadzenie poprawek do wersji z 1948 roku, później wydanej w 1954 roku. Korekty dotyczą sprawy Kosseckiego i przedstawienia historii, którą kieruje władza. Zmiany dotyczą też postaci Szczuki czy Podgórskiego, których pisarz przekształca na żarliwych stronników komunizmu. Widać tu w pełni utożsamienie się pisarza ze swoją nową wiarą, stalinowską odmianą marksizmu66.

Polska się w 1944 roku podporządkowała Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i pozornie było to państwo demokracji ludowej. Lecz chodziło o utratę niepodległości, władzę dyktatury monopartyjnej, przemoc, uprzywilejowanie pewnych grup społecznych, narzucanie kierunków w sztuce i kulturze, usuwanie wrogąw klasowych, cenzurę i manipulację ludźmi.


1   2   3   4   5   6   7   8   9


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna