2. Sytuacja literatury po II wojnie światowej 8 Literatura przed 1949 rokiem 8



Pobieranie 195.61 Kb.
Strona8/9
Data29.04.2016
Rozmiar195.61 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

c) dzisiejsza ocena utworu


Sprawa Popiołu i diamentu, a też i jego autora do dzisiaj cieszy się zainteresowaniem krytyków. Jeszcze w latach osiemdziesiątych pojawiały się oceny powieści jako jednej z najlepszych w polskiej literaturze po 1945 roku. W 1983 roku zanalizował utwór Sławomir Mrożek, którego krytyczne opinie warte są uwagi. Nieco później pojawiła się informacja, że dzieło to zostało napisane na zamówienie funkcjonariuszy UB78. Dziś więc traktuje się ten utwór jako „dobrze napisaną książkę służącą złej sprawie”79. Tak ocenił ją również Czesław Miłosz w Zniewolonym umyśle, pisząc: „Powieść, którą napisał [Andrzejewski], była dziełem dojrzałego talentu i zrobiła na jego czytelnikach wielkie wrażenie”80.

Nad tym też zastanawia się Dariusz Nowacki w swoim artykule81. Stawia interesujące pytanie, dlaczego Andrzejewski w latach siedemdziesiątych nie wrócił do pierwszej wersji utworu, skoro nie należał już do komunistów. Jednak na to pytanie nie dostaniemy już odpowiedzi. Zastanawia się więc, jak to jest możliwe, że docenia się ciągle stronę artystyczną utworu. Nowacki nie zgadza się na taki stan rzeczy, argumentując następująco: Andrzejewskiego błędem było to, że wybrał aktualny temat, za bardzo chciał się przypodobać krytyce i za jej radą próbował nawiązać do dziewiętnastowiecznej prozy realistycznej. Biografię Kosseckiego określa „dziwacznym konceptem”. Zarzuca mu brak wyrafinowania w kompozycji, którą łączy tylko czas i miejsce akcji, a także dialogi, które pochodzą z ówczesnych gazet82.

Odbieranie Popiołu i diamentu jest pewnym stereotypem. Wynika on z tego, że powieść była przez wiele lat narzucana czytelnikom przez władzę i każdy znał ją w wersji „poprawionej”, tolerując socrealistyczny wariant. Po zrealizowaniu adaptacji filmowej, która należy do polskiej klasyki, odbiór zasadniczo się nie zmienił, był równie dobry. Chociaż, jak stwierdza Nowacki, chodziło o mit najlepszej polskiej powieści współczesnej83.


5.7. Adaptacja filmowa Andrzeja Wajdy

Nie można pominąć kwestii adaptacji filmowej zralizowanej przez Andrzeja Wajdę. Jego czarno-biały film fabularny miał swoją premierę 3 października 1958 roku, w czasie rozluźnienia okowów komunizmu w Polsce po śmierci Stalina. Tak samo jak sam utwór Andrzejewskiego popierano również jego ekranizację.

Film ten do dziś zachwyca odbiorców artyzmem, jak i uniwersalnym przesłaniem. Kiedy Wajda dowiedział się, że ma zrealizować ten film, postanowił wprowadzić kilka zmian. Propozycją reżysera było np. zkrócenie czasu akcji do jednego dnia. Tylko w takim ujęciu widział szansę na interesujący film. Jerzy Andrzejewski zainteresował się propozycjami Wajdy i według nich napisał scenariusz. Dla pisarza była to możliwość przedstawienia powieści w innym ujęciu, spojrzenia na fabulę z innej perspektywy niż wcześniej.

Główną zmianą, która pojawiła się w filmie, było odmienne przedstawienie postaci Maćka Chełmickiego. Zagrał go Zbigniew Cybulski, polski James Dean, przez co Wajda spowodował, że film tak dobrze przyjęła ówczesna młodzież. Kolejną ważną zmianą była ostatnia scena, czyli śmierć Chełmickiego. W filmie umiera on na śmietniku, co miało dwa znaczenia. Dla władzy i cenzury oznaczało to karę, na jaką ta negatywna postać zasłużyła. Morderca sekretarza ginie i to na śmietniku, śmietniku historii, czyli historii której nie zaakceptował. Inaczej jednak odczuwała to publiczność. Współczuła Chełmickiemu, że znalazł się w sytuacji bez wyjścia: chciałby rozpocząć nowe życie, ale wobec przeszłości i nowej rzeczywistości okazuje się to niemożliwe; bohater umiera przez przypadek i w takich nieludzkich warunkach.

Ta ostatnia scena nie miała się wcale w filmie pojawić. W dzień premiery zadzwonił do reżysera cenzor i kazał mu ją wyciąć. Jednak Wajda przeciwstawił się temu zarządzeniu – był świadomy, że jeżeli scenę pozostawi w premierowej emisji, to zostanie już na zawsze. I tak było. Film uzyskał więc taki kształt, jaki był zamierzony. Przysłużył się temu i sam Andrzejewski, który zaprosił na przedpremierowy pokaz filmu swoich kolegów – pisarzy. Właśnie ci przyjaciele, członkowie PZPR, decydowali o tym, czy film wejdzie na ekrany. Ocena była bardzo pozytywna, i taka jest po dziś dzień84. Świadczą o tym także nagrody filmowe (między innymi Złota Kaczka z 1959 roku, przyznana w kategori Najlepszy film polski za rok 1958, nagroda Kanadyjskiej Federacji Stowarzyszeń Filmowych z 1960 r., czy nagrody Krytyki Filmowej z 1961 i 1965 roku)85.

Dla reżysera znaczyło to kolejne uznanie jego talentu a dla pisarza kolejną szansę na pokazanie „nowej” wersji Popiołu i diamentu. Bo trzeba podkreślić, że film powstał w wyniku współpracy obu panów. Jak wspomina Wajda, jeśli Andrzejewski nie zgodziłby się na te zmiany, nie wprowadziłby ich w scenariusz to sam film nie pokazałby się na ekranie86.



6. Zarys twórczości literackiej Jerzego Andrzejewskiego w latach pięćdziesiątych

6.1. Droga do rozrachunku autora

W latach pięćdziesiątych pisarza powoli opuszcza żarliwość ideowa. Jeszcze w 1952 roku wydaje broszurę propagandową Partia i twórczość pisarza. W broszurze tej autor apeluje do pisarzy, że właśnie oni powinni być czynnikiem przebudowującym świat. Bo literatura znajduje się w roli służebnej. „Nie wystarcza rozumieć marksizmu. Nie wystarcza myśleć dialektycznie. Trzeba żyć po marksistowsku. Trzeba działać po marksistowsku”87.

W tych czasach u Andrzejewskiego przekształca się światopogląd – uważa, że dobro nie występuje w poszczególnym człowieku. Uosobnienie dobra to cała klasa robotnicza, która zapanuje nad światem. I nie ma solidarności ludzkiej, lecz mas pracujących88.

Biografistka Andrzejewskiego, Anna Synoradzka89, uważa lata 1953-1955 za czas wewnętrznego rozdarcia w życiu pisarza. Z jednej strony pisarz propaguje socjalistyczne idee, z drugiej jego twórczość wskazuje na zmiany w jego światopoglądzie. W 1955 roku Andrzejewski wydaje zbiór opowiadań Złoty lis90, przedstawiający samą rzeczywistość jako groteskową: dlatego, że zasadza się na nieludzkiej ideologii, czyli na stalinowskim marksizmie. Rodzice głównego bohatera, pomimo że przeżyli wojnę w sowieckim kołchozie, uważają, że akceptacja nowego systemu to jedyna możliwość życia. Gdy chłopiec, odporny na jakąkolwiek propaganę, zaczyna marzyć, ojciec zaczyna się obawiać o jego przyszłość, w której indywidualność nie jest pożądana. Żeby spokojnie żyć w socjalizmie, trzeba się całkowicie przystosować. W utworze tym widać, jak duży był upadek moralny ludzi w Polsce po prawie dziesięciu latach pod nową władzą91.

Jerzy Andrzejewski decyduje się na wystąpienie z partii i swoje stanowisko wyraża w kolejnym utworze – powieści Ciemności kryją ziemię92. W utworze tym dochodzi do rozrachunku ze stalinizmem: reżim opisuje na przykładzie średniowiecznej Hiszpanii, w której autor widział odpowiednik totalitaryzmu. Chodziło głównie o proces prześladowania Żydów, o nieustanny strach, każdy mógł być oskarżony niezależnie od tego, czy jest winny, czy nie. Wzajemne oskarżanie prowadzi do moralnego upadku morderców, a również ich ofiar. Według krytyków Andrzejewski próbuje pokazać przyczyny zgodzenia się na nowy reżim w posaci Diega – jako paralelę do własnej osoby.

Również kolejne lata pokazują brak identyfikowania się Jerzego Andrzejewskiego z działaniami władzy, z którą pisarz się nie zgadzał. W marcu 1964 roku podpisał „List 34”93, we wrześniu 1968 roku wystąpił z protestem94 przeciwko napadowi na Czechosłowację. Był także jednym z sygnatariuszy „Memoriału 101”, przeciwstawiającego się zmianom w konstytucji PRL, i współzałożycielem Komitetu Obrony Kraju. Te wszystkie działania odzwierciedlają się w twórczości. Przykładem mogą posłużyć takie utwory jak Bramy raju czy Miazga95.

Niebawem, po ważnych wydarzeniach lat 1980-1981, założeniu Solidarności i wprowadzeniu stanu wojennego, Jerzy Andrzejewski żegna się ze światem. Umiera 19 kwietnia 1983 w Warszawie. Pochowany jest na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

7. Zakończenie

Celem tej pracy było pokazanie, jak odzwierciedliły się przemiany życiowe Jerzego Andrzejewskiego w jego twórczości. Te przemiany widoczne są głównie na przykładzie utworów do lat pięćdziesiątych, z których starałam się wybrać przykłady i motywy, potwierdzające tę opinię.

Jerzego Andrzejewskiego już z pierwszych jego prób literackich uważano za pisarza moralistę. Po wydaniu pierwszej powieści Ład serca, uważano go za pisarza katolickiego. Wiara katolicka umożliwiała mu zrozumienie sensu świata. Jak się później okazało, ta wiara była tylko etapem czy może próbą w poszukiwaniu przez pisarza idei. W latach czterdziestych zastanawia się on nad zachowaniem człowieka w sytuacji granicznej. Tak było w zbiorze opowiadań Noce i inne opowiadania, gdzie autor próbuje wykryć motywację zachowań, kiedy człowiek znajduje się np. w obozie koncentrycyjnym. Na głównych bohaterach możemy właśnie dostrzec zmiany, które przedstawiają także zmiany w samym pisarzu. Chociaż podstawowe wartości są powiązane z chrześcijaństwem, nadrzędną instancją rządzącą światem nie jest już Bóg.

Przytoczyłam także zdanie, że pisarz z biegiem czasu i wydarzeń zmienia swój światopogląd, przybiera nowe role. To potwierdza utwór Popiół i diament, któremu poświęciłam większą część swojej pracy. Widać tu, poprzez temat wartości moralnych i ich przemian, nawiązanie do wcześniejszych utworów Andrzejewskiego. Nasuwa się tu także sprawa polityki. Po wydaniu pierwszej wersji Popiołu i diamentu, gdy władza nie do końca była zadowolona z utworu i postawy pisarza, postanowił on wprowadzić poprawki. Tak jak postacie Szczuki czy Podgórskiego, również sam autor dojrzewa do realizmu socjalistycznego. To potwierdza kolejne obranie roli zgodnej z wymaganiami politycznymi nalożonymi wobec literatury i pisarzy w krajach socjalistycznych. Autor chciał poprawić swój wizerunek pisarski przez dostosowanie swoich dzieł do socrealizmu, nie uważając tego za coś niewłaściwego. Przykładem, gdy Andrzejewski stara się przypodobać komuś (tu krytykom powojennym), jest szczegółowy opis młodości Kosseckiego, przypominający Lalkę Prusa.

Krytycy dzisiaj zarzucają pisarzowi, że w Popiele i diamencie celowo ominął niektóre historyczne fakty. Dotykamy tu sprawy dychotomii – Andrzejewski widział w momencie pisania utworu świat czarno-biały, szukając nowej wiary, postanowił w ten sposób ująć sprawę w utworze. Może tak samo, jak swoje życiowe rozterki przeżywali bohaterowie, również i pisarz wybierał nowy światopogląd. Po wydaniu drugiej wersji utworu widać już całkowitą przemianę, czyli przyjęcie stalinowskiej odmiany marksizmu. Chociaż krytycy, przeważnie ci katoliccy, próbowali Andrzejewskiego zrazić od takiego wyboru, pisarz pozostał przy tej ideologii prawie przez całe lata pięćdziesiąte.

Rok później, po wystąpieniu z partii (1957), pisarz miał możliwość dokonania jeszcze jednej przeróbki. Tu już przy współpracy z Andrzejem Wajdą przy filmowej adaptacji utworu.

Nie tylko kolejne utwory przedstawiają rozrachunek pisarza ze stalinizmem. Również i działania przeciwko postanowieniom władzy w Polsce dowodzą, że autor zmienił się w swoich poglądach.

Chociaż odbieranie Jerzego Andrzejewskiego, jak i samych jego utworów, włącznie z Popiołem i diamentem, jest do dziś pewnym stereotypem, to współtworzą one obraz polskiej literatury dwudziestowiecznej. Służą one bowiem jako przykład zmian i dojrzewania człowieka do przemian światopoglądowych.


8. Resumé

Tato práce srovnává vztah mezi proměnami hrdinů v dílech Jerzyho Andrzejewského a autorem samotným. Zaměřila jsem se na jeho tvorbu do 50. let 20. století a nejvíce jsem se věnovala problematice díla Popiół i diament (Popel a démant). Toto dílo vycházelo na pokračování v týdeníku Odrodzenie v roce 1947 pod názvem Zaraz po wojnie. O rok později vyšel tento román v knižní podobě a se změněným názvem Popel a démant. Nebyla to však konečná verze tohoto románu – v roce 1954 vyšla kniha ještě jednou a příčinou změn bylo přijetí nové ideologie, tedy stalinismu, autorem.

Jerzy Andrzejewski byl od svých literárních počátků považován za spisovatele-moralistu. V jeho tvorbě se často objevuje morální tématika, proměny morálních hodnot u lidí v závislosti na osudech, které prožili. Ve 30. letech se autor zařadil ke katolickým spisovatelům, protože z jeho děl bylo patrné, že vychází z hodnot katolické víry. Tvorba ze 40. let nadále řeší stejnou problematiku, důležitým motivem je válka. Autor se snaží odkrýt motivaci lidského chování v těchto situacích. Objevuje se tu tématika koncentračních táborů a zejména důsledků, jaké na lidech válka zanechá. V těchto dílech je už patrná změna v myšlení hrdinů a autora samotného. I když vychází z křesťanských hodnot, nadřazenou bytostí není Bůh.

Na konci 40. a počátku 50. let, v době kdy autor píše a upravuje Popel a démant, hledá víru novou. Na příkladu tohoto díla je patrná proměna v autorově myšlení. Znovu se tu objevuje morální tématika, ale důležitější se stává politická změna. Tak jako hrdinové Andrzejewského, Szczuka nebo Podgórski, postupně i on dozrává k socialismu.

Objevuje se tu myšlenka přejímání rolí – autor, který stále hledá svoji víru, se snaží přijmout takové stanovisko, aby vyhověl požadavkům. V této době to jsou požadavky ze strany vlády, které se jeho dílo zdálo málo „socialistické“. Spisovatel se proto rozhodl román upravit a také se více angažovat. V roce 1950 píše samokritiku, kde se zříká svých předchozích děl, a vydává např. brožuru Partia i twórczość pisarza, ve které nabádá spisovatele, aby pomocí literatury pomáhali „budovat nový svět“.

Rok po oficiálním vystoupení ze strany spolupracuje spisovatel s režisérem Andrzejem Wajdou na filmové adaptaci Popelu a démantu. Je to další možnost jak toto své dílo ukázat v nové verzi. Podle úprav, které režisér navrhl, Andrzejewski napsal scénář, a tato filmová adaptace se zařadila do filmové klasiky.

V roce 1957 spisovatel vystupuje ze strany a jeho další díla, např. Złoty lis, Ciemności kryją ziemię, kritizují socialistickou společnost, která může za velký morální úpadek lidí žijících v „nové“ zemi. Také jeho další činnosti potvrzují změnu v jeho myšlení – v březnu r. 1964 autor podepsal „List 34“, který podporoval svobodu slova, v září r. 1968 otevřeně protestoval proti vpádu vojsk Varšavské smlouvy do Československa.

Dílo Popel a démant je jistým stereotypem. Po několik let bylo nuceno ze strany vlády jako povinná literatura a přes bezmála 40 let nebylo v Polsku maturanta, který by tuto knihu neznal. Dnešní kritika se pozastavuje především nad tím, jak je možné, že toto dílo se i v dnešní době považuje za literární klasiku. I přes to je třeba podotknout, že právě jméno Jerzyho Andrzejewského tvoří obraz polské literatury 20. století a jeho tvorba je příkladem proměn člověka v nelehkém historickém období, ve kterém se spisovatel za svého života nacházel.




9. Bibliografia
1   2   3   4   5   6   7   8   9


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna