2006/KH/22816/ab opinia prawna



Pobieranie 104.43 Kb.
Data10.05.2016
Rozmiar104.43 Kb.
Warszawa, 16 października 2006 r.

..../2006/KH/22816/AB

OPINIA PRAWNA

w sprawie zgodności z Konstytucją RP

przepisów wprowadzających świadczenie wyrównawcze

dla agentów handlowych

(P 16/06)


I. WSTĘP

1. "Opinia przyjaciela sądu" (amicus curiae) to znana w praktyce sądów zagranicznych i w kilkudziesięciu sprawach także w Polsce, forma wyrażania poglądu przez organizacje pozarządowe na sprawę rozpatrywaną przed sądem, któremu taka opinia jest przedstawiana. Opinia taka formułowana jest na podstawie informacji oraz badań uzyskanych przy wykonywaniu działalności statutowej.

2. "Opinia przyjaciela sądu" ma w swoim założeniu pomóc sądowi w kompleksowym rozpatrzeniu sprawy, z uwzględnieniem argumentów oraz poglądów, które niekoniecznie mogą być przedstawione przez strony w postępowaniu.

3. Helsińska Fundacja Praw Człowieka przedstawiała już "opinie przyjaciela sądu" w sprawach toczących się przed Trybunałem Konstytucyjnym, m. in. w postępowaniu ze skargi Konstytucyjnej Tomasza D. (sygn. akt. SK 30/05) dotyczącej oddalania kasacji w sprawach karnych jako „oczywiście bezzasadnej”. W uzasadnieniu do wyroku z dnia 16 stycznia 2006 r. Trybunał Konstytucyjny uznał, że udział Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka w postępowaniach poprzez składanie amicus curiae „sprzyja upowszechnieniu wartości konstytucyjnych i kształtowaniu postaw właściwych dla społeczeństwa obywatelskiego”. Ponadto, nasz udział może wpłynąć na sformułowanie opinii pozwalającej na „bardziej wszechstronną ocenę danego zagadnienia i zwiększyć społeczną akceptację rozstrzygnięć Trybunału oraz społeczną kontrolę władz”.

II. INTERES HELSIŃSKIEJ FUNDACJI PRAW CZŁOWIEKA

4. Helsińska Fundacja Praw Człowieka jest organizacją pozarządową, której statutowym celem jest ochrona praw człowieka. Od pewnego czasu Helsińska Fundacja Praw Człowieka podejmuje działania na rzecz ochrony praw byłych agentów ubezpieczeniowych. Nasza organizacja obserwuje szereg procesów toczących się przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeniowemu ING Nationale Nederlanden S.A. z powództwa byłych agentów dochodzących swoich praw do świadczenia wyrównawczego. We współpracy z warszawską kancelarią prawną prowadzimy również sprawę Walentyny D. jako tzw. sprawę precedensową.

5. W ramach naszych działań na rzecz poprawy sytuacji prawnej byłych agentów ubezpieczeniowych zwróciliśmy się do najważniejszych towarzystw ubezpieczeniowych w Polsce z prośbą o informację na temat ich polityki w zakresie wypłacania świadczeń wyrównawczych. Opracowaliśmy także raport na temat toczących się w sądach spraw i problemów związanych z dochodzeniem świadczeń wyrównawczych. Nawiązaliśmy również bliższą współpracę ze Stowarzyszeniem Osób Poszkodowanych przez ING Nationale Nederlanden oraz ze stowarzyszeniem poszkodowanych przez Winterthur. Podjęliśmy również szereg interwencji w Komisji Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych.

6. Zgodnie z przygotowanym przez nas raportem, problem dochodzenia świadczeń wyrównawczych nie dotyczy tylko i wyłącznie Marka Klonna, a więc agenta, którego sprawa stała się podstawą pytania prawnego do TK. Problem ten jest szerszy i dotyczy grupy 13 agentów dochodzących swoich praw od ING Nationale Nederlanden. Z informacji przez nas posiadanych wynika, że we wszystkich z powyższych spraw w wyniku skierowania pytania prawnego do TK w sprawie M. Klonna przez Sąd Okręgowy w Warszawie, zostało zawieszone postępowanie w pozostałych sprawach przeciwko ING Nationale Nederlanden. Wyrok TK będzie miał zatem istotne znaczenie dla wielu podobnych spraw.

III. STAN FAKTYCZNY I PRZEBIEG POSTĘPOWANIA

7. Dnia 20 sierpnia 1997 r. powód Marek Klonn zawarł umowę agencyjną z pozwanym Towarzystwem Ubezpieczeń na Życie ING Nationale Nederlanden Polska S. A. z siedzibą w Warszawie. Po kolejnych zmianach umowa ta była zawarta na czas nieokreślony, została ona rozwiązana dnia 9 maja 2002 r. na podstawie porozumienia stron. Dnia 28 lipca 2004 r. powód skierował do Sądu Okręgowego w Warszawie pozew, w którym wniósł o zasądzenie od pozwanego 40.000 zł wraz z odsetkami od dnia 20 lutego 2003 r. z tytułu świadczenia wyrównawczego.

8. Pozwany w odpowiedzi na pozew z dnia 9 maja 2005 r., wniósł o oddalenie powództwa, podnosząc w uzasadnieniu, iż przepis art. 7643 k.c. w związku z art. 2 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 26 lipca 2000 o zmianie ustawy – kodeks cywilny, dalej jako "Ustawa", są sprzeczne z art. 2 i 64 Konstytucji RP.

9. W tej sytuacji Sąd Okręgowy w Warszawie, w oparciu o art. 3 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 o Trybunale Konstytucyjnym1, postanowił przedstawić Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne co do zgodności art. 2 ust. 2 i 3 Ustawy z art. 2, 20, 22 i 64 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

10. Zdaniem Sądu Okręgowego w Warszawie Ustawa narusza konstytucyjną zasadę lex retro non agit. Obejmuje ona bowiem również umowy agencyjne, które zostały zawarte w poprzednim stanie prawnym. Nowe uregulowania zmieniają wzajemne stosunki stron, przyznając agentom nieznane w poprzedniej ustawie świadczenie wyrównawcze, wypłacane w określonych sytuacjach po zakończeniu trwania umowy. Tym samym zleceniodawca zmuszony jest pokryć większe wydatki, niż te, których mógł się spodziewać zawierając umowę. Ponadto z tekstu Ustawy nie wynika, za jaki okres działalności agenta miałoby przysługiwać świadczenie. Zdaniem Sądu Okręgowego w Warszawie, takie uregulowanie jest dodatkowo sprzeczne z zasadą przyzwoitej legislacji, a także – ponieważ godzi w treść ukształtowanych zgodnie z wolą podmiotów stosunków gospodarczych – narusza swobodę działalności gospodarczej.

IV. RAMY PRAWNE

1. Regulacje prawne dotyczące świadczeń wyrównawczych

11. Ustawa z dnia 26 lipca 2000 o zmianie ustawy – kodeks cywilny wprowadziła szereg zmian w tytule XVIII „Umowa agencyjna”, między innymi regulacje dotyczące świadczenia wyrównawczego. W szczególności na podstawie Ustawy wprowadzone zostały następujące przepisy dotyczące świadczenia wyrównawczego:

Art. 7643. § 1. Po rozwiązaniu umowy agencyjnej agent może żądać od dającego zlecenie świadczenia wyrównawczego, jeżeli w czasie trwania umowy agencyjnej pozyskał nowych klientów lub doprowadził do istotnego wzrostu obrotów z dotychczasowymi klientami, a dający zlecenie czerpie nadal znaczne korzyści z umów z tymi klientami. Roszczenie to przysługuje agentowi, jeżeli, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności, a zwłaszcza utratę przez agenta prowizji od umów zawartych przez dającego zlecenie z tymi klientami, przemawiają za tym względy słuszności.

§ 2. Świadczenie wyrównawcze nie może przekroczyć wysokości wynagrodzenia agenta za jeden rok, obliczonego na podstawie średniego rocznego wynagrodzenia uzyskanego w okresie ostatnich pięciu lat. Jeżeli umowa agencyjna trwała krócej niż pięć lat, wynagrodzenie to oblicza się z uwzględnieniem średniej z całego okresu jej trwania (...)

§ 5. Możliwość dochodzenia roszczenia o świadczenie wyrównawcze zależy od zgłoszenia przez agenta lub jego spadkobierców odpowiedniego żądania wobec dającego zlecenie przed upływem roku od rozwiązania umowy.

Art. 7645. Do czasu rozwiązania umowy strony nie mogą umówić się w sposób odbiegający na niekorzyść agenta od postanowień art. 7643 i art. 7644.

12. Ustawa została przyjęta w celu2 implementacji Dyrektywy 86/653/EWG Rady z dnia 18 grudnia 1986 w sprawie koordynacji ustawodawstw Państw Członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek (dalej jako „Dyrektywa”). Przepisy Dyrektywy wprowadzają następujące postanowienia odnoszące się do świadczeń wyrównawczych:

Art. 17. 1. Państwa Członkowskie podejmą środki niezbędne w celu zapewnienia, że po rozwiązaniu umowy agencyjnej przedstawicielowi handlowemu przysługuje świadczenie wyrównawcze, (...)
2. a) Przedstawiciel handlowy ma prawo do świadczenia wyrównawczego, gdy i o ile:
- pozyskał on dla zleceniodawcy nowych klientów lub znacznie zwiększył wielkość obrotów handlowych z istniejącymi klientami, a zleceniodawca z tytułu transakcji z tymi klientami czerpie nadal znaczne korzyści,
oraz
- zapłata takiego świadczenia wyrównawczego przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności, w szczególności
prowizji utraconych z tytułu transakcji z tymi klientami, jest zgodna z zasadami słuszności. (...)
b) świadczenie wyrównawcze nie może przekraczać kwoty odpowiadającej rocznemu świadczeniu wyrównawczemu obliczonemu na podstawie przeciętnej kwoty rocznej wynagrodzeń otrzymanych przez przedstawiciela handlowego w ciągu ostatnich pięciu lat; jeżeli umowa została zawarta przed okresem krótszym niż pięć lat, świadczenie wyrównawcze ustala się na podstawie przeciętnej kwoty danego okresu (...)
6. Komisja w ciągu ośmiu lat od daty notyfikacji niniejszej dyrektywy przedłoży Radzie sprawozdanie dotyczące stosowania tego artykułu oraz w miarę potrzeb propozycje zmian....


Art. 19. Strony nie mogą odstępować od przepisów art. 17 (...) ze szkodą dla przedstawiciela handlowego przed wygaśnięciem umowy agencyjnej.

2. Istota świadczenia wyrównawczego

13. Świadczenie wyrównawcze jest roszczeniem przysługującym agentowi po zakończeniu stosunku prawnego w wobec zleceniodawcy. Celem wprowadzenia świadczenia wyrównawczego było uwzględnienie specyfiki stosunku prawnego, jaki łączy agenta ze zleceniodawcą, szczególnie w przypadku umów ubezpieczeniowych. Umowy zawierane przez agenta z klientami mają charakter długoletni. Zleceniodawca czerpie więc z nich korzyści także po zakończeniu stosunku prawnego z agentem. Korzyści tych pozbawiony jest natomiast agent. Świadczenie rozwiązuje ten problem, gdyż przyznaje agentowi pewną kwotę od dorobku, jaki pozostawia on towarzystwu, np. w postaci portfela zawartych umów ubezpieczeniowych. Dorobek obejmuje nie tylko same umowy, ale także renomę czy nawiązane kontakty (tzw. goodwill).3

14. Mechanizm ustawowej ochrony agentów w przypadku wypowiedzenia ich umowy przez zleceniodawcę jest ze względu na swoje racje socjalne podobne do przepisów prawa pracy, chroniących pracownika przed wypowiedzeniem stosunku pracy przez pracodawcę lub łagodząc jego skutki. Formalny status agenta jako przedsiębiorcy nie zmienia faktu, że zazwyczaj stanowi on słabszą stroną umowy, dla której skutki wypowiedzenia są podobnie dotkliwe, jak dla pracownika.

15. Powyższa potrzeba ochrony przedstawicieli handlowych została szczególnie dobitnie podkreślona w preambule do Dyrektywy. Zgodnie z jej treścią:

„różnice w zakresie krajowych ustawodawstw dotyczących przedstawicielstwa handlowego wyraźnie oddziałują na warunki konkurencji oraz wykonywania takiej działalności wewnątrz Wspólnoty, mają też negatywny wpływ na zakres ochrony przedstawicieli handlowych w ich stosunkach ze zleceniodawcami oraz na bezpieczeństwo transakcji handlowych; ponadto różnice te znacznie utrudniają zawieranie i wykonywanie umów agencyjnych między zleceniodawcą a przedstawicielami handlowymi, którzy prowadzą swą działalność w różnych Państwach Członkowskich”.

16. Zdaniem Rzecznika Generalnego Léger w sprawie Ingmar „harmonizacja ma również na celu zmniejszenie różnic szkodzących, jak wiemy, warunkom konkurencji i wzmocnienie minimalnego poziomu ochrony socjalnej dla przedstawicieli handlowych”.4 Znajduje to potwierdzenie także w orzeczeniu ETS w powyższej sprawie.5

3. Obliczanie wysokości świadczenia wyrównawczego

17. Jednym z najbardziej istotnych problemów, jaki pojawia się na tle stosowania instytucji świadczenia wyrównawczego, jest kwestia sposobu obliczania jego wysokości. Bez jego znajomości nie jest możliwe rozumienie skutków przepisu międzyczasowego Ustawy, który zakwestionowany został przez Sąd. Przy jego interpretacji oraz ocenie jego konstytucyjności należy więc znać ten sposób.

18. Ani Dyrektywa, ani Ustawa nie zawierają wprost sformułowanego sposobu obliczania świadczenia wyrównawczego. Odpowiednie wskazówki zawiera natomiast orzecznictwo.6 ETS w najbardziej dokładny sposób zajął się określeniem świadczenia wyrównawczego w sprawie C-465/04, Honyvem. Rzecznik Generalny M. Poiares Maduro opisał w swojej opinii7 potrzebne do tego kroki w oparciu o sprawozdanie wydane w 1996 przez Komisję Europejską w wykonaniu nakazu z art. 17 ust. 6 Dyrektywy (dalej jako „Sprawozdanie KE”):8

- Etap pierwszy – określa się liczbę klientów pozyskanych przez przedstawiciela handlowego oraz zakres zwiększania obrotów z dotych­czasowymi klientami. Oblicza się następnie wysokość przypadającej z ich tytułu prowizji brutto za ostatnie 12 miesięcy obowiązywania umowy agencyjnej. Kolejnym krokiem jest oszacowanie przyszłej trwałości korzyści i wzrostu obrotów z dotychczasowymi. Należy też uwzględnić poziom utraconych klientów, obliczany jako procent rocznej prowizji. Etap pierwszy kończy korekta uwzględniająca aktualną wartość – w związku z przyspieszonym napływem dochodów.

- Etap drugi – ustalona kwota podlega ewentualnym zmianom ze względu na zasadę słuszności. W skład tej zasady wchodzi: zawarcie przez przedstawiciela handlowego kolejnej umowy agencyjnej (z innym podmiotem niż zobowiązany do świadczenia), wina po stronie przedstawiciela handlowego, poziom wynagrodzenia przedstawiciela, spadek obrotów zleceniodawcy, zakres korzyści dla zleceniodawcy, opłacanie przez zleceniodawcę składek na ubezpieczenie społeczne przedstawiciela, postanowienia umowne ograni­czające zakres działalności handlowej przedstawiciela;

- Etap trzeci – kwota obliczona w poprzednich etapach podlega ewentualnemu ograniczeniu do kwoty maksymalnej, określonej w art. 17 ust. 2 lit b) Dyrektywy. Sprawozdanie KE podkreśla, iż „wynagrodzenie” to nie tylko prowizja od umów, ale wszystkie formy płatności, także otrzymywane za klientów, których ani nie pozyskano, ani nie zwiększono z nimi obrotów. Zgodnie z tym ETS stwierdził: „Sprawozdanie to dostarcza szczegółowych informacji dotyczących faktycznego obliczania świadczenia wyrównawczego i jego celem jest ułatwienie dokonywania bardziej jednolitej wykładni art. 17.”9

19. Podobnie jak Komisja Europejska w sprawozdaniu, aczkolwiek bardziej zwięźle, wypowiedział się w sprawie świadczeń wyrównawczych Sąd Najwyższy w swoim wyroku z 8 listopada 2005 r.10 Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku wskazał na genezę regulacji art. 17 ust. 2 Dyrektywy, dla której wzór stanowił § 89b niemieckiego kodeksu handlowego.11 SN podał jako istotne czynniki wpływające na obliczenie świadczenia wyrównawczego: (i) prowizję od umów zawartych z nowymi klientami uzyskaną w ciągu ostatnich 12 miesięcy, (ii) przewidywany okres uzyskiwania korzyści przez dającego zlecenie, (iii) procentowy wskaźnik migracji klientów, oraz (iv) sumę prowizji utraconych po każdym roku po rozwiązaniu umowy. Podejście takie, podobnie zresztą jak kwestionowany w tym wyroku sposób obliczania świadczeń wyrównawczych przyjęty przez sądy niższych instancji, ustala świadczenie w zależności od korzyści, które wynikają dla zleceniodawcy z umów wcześniej zawartych przez agenta z klientami.

20. Z powyższych rozważań wynika, że na podstawie polskiego prawa, kwestia obliczania wysokości świadczeń wyrównawczych nie powinna stanowić dla sądów powszechnych większej trudności. Informacje wskazane w Sprawozdaniu KE jak również w wyroku Sądu Najwyższego wydają się być wystarczająco precyzyjne dla obliczania wysokości świadczenia wyrównawczego.

4. Kwestie intertemporalne

21. Świadczenie wyrównawcze zostało wprowadzone do polskiego prawa na podstawie Ustawy, a więc przepisów zmieniających kodeks cywilny. Ustawa, która weszła w życie dnia 9 grudnia 2000 r., zawierała następujące przepisy intertemporalne:

Art. 2 (...) 2. Do umów agencyjnych zawartych przed dniem wejścia w życie ustawy stosuje się przepisy dotychczasowe, z zastrzeżeniem ust. 3.

3. Do umów agencyjnych zawartych przed dniem wejścia w życie ustawy stosuje się przepisy tej ustawy po upływie roku od dnia jej wejścia w życie (...)

22. Dyrektywa także posiada przepis przejściowy:

Art. 22. 1. Państwa Członkowskie wprowadzą w życie przepisy niezbędne do wykonania niniejszej dyrektywy przed dniem l stycznia 1990 r... Wspomniane przepisy stosuje się przynajmniej do umów zawartych po ich wejściu w życie. Mają one zastosowanie do umów obowiązujących najpóźniej do dnia l stycznia 1994.

23. Art. 22 Dyrektywy jest skierowany do państw członkowskich WE, a nie do podmiotów prywatnych – zgodnie z ogólną naturą przepisów dyrektyw wspólnotowych (por. art. 249 TWE). Tym zatem ten przepis intertemporalny różni się od przepisów Ustawy. Ta okoliczność determinuje także jego zakres zastosowania.

V. ANALIZA PRAWNA

1. Zasada lex retro non agit oraz zasada rzetelnej i przyzwoitej legislacji – art. 2 Konstytucji

24. Problemem w niniejszej sprawie jest ewentualne naruszenie przez art. 2 Ustawy zasady nie działania prawa wstecz („lex retro non agit”) wynikającej z zasady demokratycznego państwa prawnego, gwarantowanej art. 2 Konstytucji RP. Ustawa wprowadza w istocie zmiany do trwających stosunków umownych, a zmieniając wzajemne położenie stron, może pogarszać sytuację jednej z nich. Zdaniem Sądu Okręgowego w Warszawie narusza to zasadę nie działania prawa wstecz. Po drugie, zdaniem Sądu Okręgowego w Warszawie w przedmiotowej sprawie powyższy przepis narusza zasadę przyzwoitej i rzetelnej legislacji.

25. Przy ocenie konstytucyjności kwestionowanych przepisów Ustawy należy najpierw ustalić jej treść określoną w dorobku orzecznictwa TK i sprawdzić, czy rzeczywiście nie pozwala ona na modyfikację trwających stosunków (a). Po przeanalizowaniu tego dorobku należy ustalić drogą wykładni treść przedmiotowego przepisu, o ile to jest – inaczej niż sugeruje to Sąd Okręgowy – możliwe (b). Po dokonaniu tych dwóch kroków można wreszcie stwierdzić, czy istnieje sprzeczność między przepisem i wymaganiami konstytucyjnymi (c).

1.1 Retroakcja w orzecznictwie i doktrynie

26. Kwestia wstecznego działania ustawy była przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego już na samym początku jego działalności. Już w pierwszym orzeczeniu12 Trybunał zajmował się kwestią działania prawa wstecz. TK stwierdził, że „zasada nie działania prawa wstecz, chociaż nie została wyrażona Konstytucji PRL, stanowi podstawową zasadę porządku prawnego”. TK podaje również definicję nieretroakcji – „Norma nie działa wstecz, jeżeli na jej podstawie należy dokonywać kwalifikacji zdarzeń, które wystąpiły po jej wejściu w życie. Przy ustalaniu następstw prawnych zdarzeń, które miały miejsce pod rządami dawnych norm, ale występują w okresie, gdy nowa norma weszła w życie należy – zgodnie z zasadą lex retro non agit – następstwa te określać na podstawie dawnych norm, ale jedynie do czasu wejścia w życie norm nowych.” W związku z zasadą lex retro non agit Trybunał podkreśla także znaczenie przepisów intertemporalnych, które zdaniem TK powinny być uregulowane w przepisach rangi ustawy.

27. Znaczenie przepisów międzyczasowych zostało podkreślone także w orzeczeniu K 1/8813. Trybunał rozwinął tam zasadę nieretroakcji, ujmując ją „także jako zakaz stanowienia intertemporalnych reguł, które mają określić treść stosunków prawnych powstałych pod rządami dawnych norm, a trwających w okresie wejścia w życie nowo ustanowionych norm, jeżeli reguły te wywołują ujemne prawne (a w konsekwencji społeczne) następstwa dla bezpieczeństwa prawnego i poszanowania praw nabytych.” Orzeczenie w sprawie K 1/88 nie oznacza jednak, by istniał bezwzględny zakaz stosowania zasady bezpośredniego działania nowego prawa. Jak podkreślał bowiem TK, w szeregu orzeczeń14 zakaz ten ma na celu, by podmioty nie były zaskakiwane zmianami prawa i aby odbywało się to przy zachowaniu odpowiedniej techniki legislacyjnej. TK nie zmienił linii orzecznictwa także po wprowadzeniu do art. 1 Konstytucji z 1952 r. zasady demokratycznego państwa prawnego w 198915, ani po wejściu w życie Konstytucji RP z 1997.

28. Dobrym przykładem jest wyrok w sprawie K 19/0016. Jest to sprawa przy tym szczególnie istotna, biorąc pod uwagę jej zbliżony charakter do rozpatrywanego pytania prawnego. W sprawie tej skarżący zarzucili naruszenie przez ustawę z dnia 3 marca 2000 r. o wynagradzaniu osób kierujących niektórymi podmiotami prawnymi17 art. 2 Konstytucji (zasady lex retro non agit). Ustawa zabraniała zasiadania w więcej niż jednej radzie nadzorczej podmiotów nią objętych. Dotyczyło to także osób, które zostały powołane do tych rad przed dniem jej wejścia w życie. Miały one trzy miesiące na dostosowanie się do nowej regulacji – czyli zrezygnowanie z członkostwa w więcej niż jednej radzie. Trybunał nie dopatrzył się niekonstytucyjności takiej regulacji, mimo iż kadencje, na jaką osoby powołane zgodnie z przepisami obowiązującymi w momencie powoływania go do niej, jeszcze by trwały. Sytuacja ta jest więc analogiczna do sprawy niniejszej, gdyż podobnie ustawodawca ingerował w istniejące stosunki prawa prywatnego. Trybunał stwierdza w uzasadnieniu:

„(...) ogólna zasada państwa prawnego i wynikające z niej zasady chroniące bezpieczeństwo prawne, zaufanie do państwa i prawa oraz prawa nabyte nie oznacza generalnego zakazu zmiany obowiązujących przepisów. Dotyczy to zwłaszcza tych dziedzin życia społecznego, które podlegają szybkim zmianom faktycznym, jak to ma obecnie miejsce w gospodarce. Wymienionych zasad nie można rozumieć jako nakazu niezmienności prawa i zakazu ingerencji ustawodawcy w stosunki prawne rozciągnięte w czasie. Zasady te wyznaczają natomiast warunki, od których zależy ocena dopuszczalności zmian stanu prawnego.”

29. Z kolei w sprawie K 27/0018 TK stwierdził, iż „ryzyko związane z wszelką działalnością gospodarczą obejmuje również ryzyko niekorzystnych zmian systemu prawnego”. Jest to poza tym jedynie jedna z zasad i nawet zaskoczenie zmianą prawa może podlegać ważeniu z innymi zasadami konstytucyjnymi.19

30. Takie stanowisko, jako dopuszczające w określonych warunkach stosowanie zasady bezpośredniego działania nowego prawa, jest także podzielane przez doktrynę.20 Wielu przedstawicieli doktryny proponuje przy tym stosowania rozróżnienia retroakcji od retrospekcji.21 Rozróżnienie retrospekcji od retroakcji znalazło także potwierdzenie w orzecznictwie TK.22 Za przepis retroaktywny sensu stricto uznawany jest taki, który nakazuje stosować przepisy nowe „do stosunków prawnych (oceny zdarzeń prawnych i ich następstw, treści praw podmiotowych), które miały miejsce w okresie przed wejściem w życie tego prawa”.23 Retrospektywność natomiast to rozstrzygnięcie, że do stosunków prawnych zawartych w dawnym stanie prawnym należy stosować nowe przepisy. Inaczej jest ona określana jako retroaktywność nieprawidłowa, niedoskonała czy bezpośrednie stosowanie ustawy nowej. Podobnie definiuje się retrospektywność jako „wiązanie odmiennych skutków prawnych z przyszłymi faktami prawnymi, których niektóre elementy zrealizowane zostały już w przeszłości.”24 Inny pogląd traktuje to rozróżnienie jako dwa typy retroakcji.25 Wydaje się, że „zasada bezpośredniego obowiązywania nowego prawa (alternatywnie: zasada dalszego obowiązywania prawa dawnego) ściślej wiąże się z zasadą ochrony praw nabytych niż z zasadą niedziałania prawa wstecz.26

1.2 Treść przepisu przechodniego

1.2.1 Wykładnia językowa i wykładnia teleologiczna

31. Pytanie prawne zadane przez Sąd Okręgowy w Warszawie dotyczy kwestii czasowego zakresu obowiązywania regulacji o świadczeniu wyrównawcyzm. Sąd Okręgowy w Warszawie, poddając w wątpliwość możliwość ustalenia treści tego przepisu, wskazuje, że nowe przepisy mogą mieć zastosowanie do wypłaty świadczeń wyrównawczych:

- na podstawie wszystkich umów agencyjnych, także wygasłych przed dniem wejścia w życie Ustawy, tj. przed dniem 9 grudnia 2000 r.;

- na podstawie wszystkich umów agencyjnych wygasłych po dniu 9 grudnia 2000 r.;

- jedynie na podstawie umów agencyjnych wygasłych po upływie terminu karencyjnego z art. 2 ust. 3 Ustawy, tj. po dniu 9 grudnia 2001 r.

32. Należy zgodzić się z Sądem Okręgowym w Warszawie, że faktycznie czysto językowe rozumowanie nie wyklucza żadnego z powyższych wariantów. Metodologia prawnicza zna jednak jeszcze inne sposoby wykładni, do których należy (nie tylko, ale w każdym razie wtedy) sięgać w sytuacjach, kiedy wykładnia językowa nie pozwala na ustalenie jednoznacznej treści analizowanego przepisu.27 Dlatego też stosowanie jedynie wykładni językowej do analizy tego przepisu jest co najmniej niewystarczające.

33. Jeśli chodzi o pierwszy wariant (tj. zastosowanie nowych przepisów do umów wygasłych przed dniem wejścia w życie ustawy), to brak jego przydatności wynika już z samego kontekstu regulacji. Zgodnie z art. 7643 § 5 k.c. roszczenie agenta może być tylko zgłoszone w ciągu roku po ustaniu umowy agencyjnej. Jeśli jednak umowa agencyjna wygasła przed 9 grudnia 2000 r., to w chwili upływu karencji przewidywanej w art. 2 ust. 3 dla umów zawartych przed wejściem w życie Ustawy termin zgłoszenie roszczenia już mijał. Więc nie było praktycznej możliwości wyprowadzenia z takich umów roszczenia o świadczenie wyrównawcze.

34. Z kolei wariant drugi nie może znaleźć zastosowania ze względów teleologicznych. Obejmowanie nowymi przepisami umów, które wygasły lub rozwiązane zostały po wejściu w życie Ustawy, ale przed upływem okresu przejściowego jest niezgodne z celem samego przepisu przejściowego. Ratio legis tego typu regulacji jest umożliwienie pod względem czasowym podmiotom prywatnym na dostosowanie się do zmian w prawie, tak by podmioty nie były zaskakiwane zwłaszcza niekorzystnymi dla nich zmianami. Jest to czas pozwalający na renegocjację umów czy też w przypadku niedojścia stron do porozumienia – na ich wypowiedzenie. Interpretacja, która pozwalałaby na objęcie nowymi uregulowaniami umów, które wygasły w okresie przejściowym (ale czas przewidziany dla zgłoszenia żądania świadczenia wyrównawczego jeszcze trwa), jest więc sprzeczna z celem Ustawy i niweczyłaby sens wprowadzania okresu przejściowego.

35. Pozostaje więc tylko możliwość trzecia, a więc zastosowanie nowej Ustawy, także w zakresie świadczeń wyrównawczych do umów, które wygasły po 9 grudnia 2001 r.

36. Świadczenia powinny być natomiast obliczone przy uwzględnieniu całego okresu trwania umowy agencyjnej, i przez to potencjalnie wszelkie umowy z klientami, do których doszło dzięki agentowi. Momentem stosowania Ustawy w tym zakresie jest bowiem moment przyznania (bądź nie) świadczenia wyrównawczego, a nie umowy zawartej przez agenta z klientami. Tak interpretowały to również dotychczas sądy.28 Za takim rozumieniem przemawia również brak ustawowego rozróżnienia w zależności od tego, czy umowy z klientami zostały zawarte przed wejściem w życie Ustawy (ewentualnie: po upływie okresu przejściowego) czy też po tej dacie.

1.2.2 Wykładnia w świetle prawa europejskiego

37. Wykładnia przepisów krajowych, implementujących Dyrektywy WE musi zasadniczo uwzględnić skuteczność prawa wspólnotowego. Przedmiotowy przepis przechodni nie stanowi jednak bezpośredniego wykonania postanowienia Dyrektywy. Implementacja Dyrektywy w Polsce dokonała się w innych okolicznościach niż w przypadku „starych” państw członkowskich, do których Dyrektywa była pierwotnie skierowana. Dyrektywę transponowano do prawa polskiego znacznie później, kiedy okres przejściowy przewidywany w art. 19 Dyrektywy już dawno minął, i to w dodatku w chwili, kiedy RP jeszcze nie należała do Wspólnoty.29 W sprawie rozpatrywanej przez Sąd Okręgowy w Warszawie, który skierował pytanie prawne do TK, roszczenia powstało z kolei w chwili ustania umowy agencyjnej w 2002 r.

38. Powyższe zastrzeżenie nie umniejsza jednak potrzeby interpretacji przepisów Ustawy w zgodzie z Dyrektywą, ponieważ wynika ona z wyrażonego w uzasadnieniu celu ustawodawcy: implementacji przepisów Dyrektywy. Choć Ustawa uchwalona została prawie cztery lata przed akcesją – zasięg czasowy stosowania przepisu intertemporalnego objąłby także okres poakcesyjny. Stałoby się tak w przypadku niezakończenia stosunku prawnego ukształtowanego pod rządami starej ustawy (do 9 grudnia 2000 r.) przed dniem wejścia Polski do Unii Europejskiej (1 maja 2004 r.).

39. Zakres Dyrektywy ogranicza się do umów dotyczących „pośredniczenia przy sprzedaży lub kupnie towarów” (art. 1 ust. 2). Jest przez to węższy niż zakres polskiej regulacji umowy agencyjnej (por. art. 758 § 1 k.c.); w szczególności nie obejmuje pośrednictwa przy zawarciu umów takich jak umowy ubezpieczenia. Polski ustawodawca jednak – tak samo, jak w sprawie rozstrzygniętej przez ETS30 prawodawca holenderski, dokonując transpozycji dyrektywy do krajowego porządku prawnego – rozszerzył zakres stosowania pojęcia ‚przedstawiciel handlowy’” także na inne typy umów. Polska Ustawa powinna więc być wykładana w świetle wytycznych prawa wspólnotowego nie tylko w sytuacjach, w których agent pośredniczył przy sprzedaży lub kupnie towarów, ale także przy innych umowach zawartych za pomocą agenta.

40. Przy interpretacji normy wynikającej z art. 2 ust. 2 i 3 Ustawy porównywanie z art. 19 Dyrektywy zdaje się być zasadne biorąc pod uwagę fakt, że przepis Ustawy – zawierający rozróżnienie pomiędzy zastanymi umowami oraz przyszłymi umowami – przypomina odpowiednie rozróżnienie w Dyrektywie. W tej ostatniej nie jest zaś po prostu mowa o umowach (zawartych wcześniej), ale o umowach, o ile są „obowiązujące”. Skłania to także do objęcia Ustawą tylko takich umów, które jeszcze obowiązywały po upływie jednorocznej ustawowej karencji.

41. Interpretując przepis intertemporalny zgodnie z Dyrektywą należy więc świadczenie wyrównawcze przyznawać (w przypadku oczywiście spełnienia wszystkich przesłanek) tym agentom, których umowy agencyjne wygasły po upływie okresu przejściowego. Rozumienie zgodne z Dyrektywą jest więc potwierdzeniem rozważań na temat znaczenia przepisu art. 2 ust. 2 i 3 Ustawy.

42. Rozumienie takie nie stanowi retroakcji w rozumieniu prawa WE. „Przepisy przejściowe, jedynie nawiązujące do dat sprzed przystąpienia, nie stanowią regulacji wstecznej”31, dzieje się tak jeżeli „dawna sytuacja stanowi jedynie element stanu faktycznego przy ocenie sytuacji prawnej”.32

1.3 Subsumcja

43. Zarzut ewentualnej retroakcyjności Ustawy i w wyniku tego niezgodności z art. 2 Konstytucji wynika z faktu, że z przepisów ustawowych mógł wynikać obowiązek zleceniodawcy do świadczenia wyrównawczego także dla umów ubezpieczenia zawartych przez agenta w okresie przed dniem wejściem w życie Ustawy.

44. Co prawda Ustawa wraz ze swoim przepisem przejściowym wyraziła nowy obowiązek w ramach już wcześniej zawartych umowach agencyjnych. Miał on jednak zastosowanie tylko na przyszłość – czyli na chwilę ustania umowy agencyjnej – oraz nie miał skutku natychmiastowego. Zleceniodawca miał możliwość uniknięcia powstania takiego obowiązku przez wypowiedzenie umowy z agentem w okresie od ogłoszenia Ustawy a potem jej wejście w życie w dniu 9 grudnia 2000 r. do upływu ustawowego okresu karencyjnego z art. 2 ust. 3, tj. do dnia 9 grudnia 2001 r. Według dawnych uregulowań ustawowy termin wypowiedzenia wynosił trzy miesiące33, zatem jeśli zleceniodawca uznał, że nowa regulacja jest dla niego tak dalece niekorzystna, że nie ma sensu (ekonomicznego) dalsze pozostawanie w stosunku prawnym ukształtowanym w poprzednim stanie prawnym, miał odpowiednio dużo czasu na jego zakończenie. Nie można więc mówić o zaskoczeniu zleceniodawcy nową regulacją, wprowadzającą dla niego nowe obciążenie.

45. Art. 2 ust. 2 i 3 Ustawy należy uznać za przepis retrospektywny. Mieszczą się one jednak w sferze swobodnego wyboru ustawodawcy. Nie naruszono bowiem żadnej z przewidzianej przez TK reguł przyzwoitej legislacji w odniesieniu do wprowadzania prawa intertemporalnego.

46. Za taką regulacją przemawiają także ważne interesy publiczne:

- wymieniona ochrona agentów ze względów na ich słabszą pozycję umowną, która była motywem wprowadzenia ustawowego obowiązku zleceniodawcy do świadczenia wyrównawczego w całej WE, a która ma swoje uzasadnienie niezależnie od chwili zawarcia umowy agencyjnej;

- dostosowanie prawa polskiego do wymogów WE; oraz

- równa ochrona agentów, którzy zawarli umowy przed wejściem w życie nowej ustawy i tych, którzy uczynili to po 9 września 2000 r.

47. Tylko dodatkowo należy wspomnieć o możliwości przewidzenia przez podmiot zmian w tym kierunku ze względu na istnienie Układu Stowarzyszeniowego Polski z Unią Europejską. Przewidywał on stopniowe dostosowywanie polskiego prawa do wymagań Wspólnoty.34 Podmioty mogły więc, już przy zawieraniu umowy, przewidywać zmianę prawa umów agencyjnych, zwłaszcza że Dyrektywa pochodzi jeszcze z 1986.

48. Bezzasadny jest także drugi zarzut podnoszony przez Sąd Okręgowy w Warszawie w związku z art. 2 Konstytucji. Nie ma sprzeczności Ustawy z zasadą rzetelnej i przyzwoitej legislacji, na który sąd się powołał w kontekście rzekomej wielości interpretacji: wykładnia ukazała jednoznaczność art. 2 ust 2 i 3 Ustawy.

2. Godzenie w swobodę kształtowanych stosunków gospodarczych – art. 20, 22 i 64 Konstytucji

2.1. Uwagi ogólne

49. Sąd Okręgowy w Warszawie w swoim pytaniu prawnym jako drugą, odrębną wątpliwość konstytucyjną przedstawił zgodność Ustawy z art. 20, 22 i 64 Konstytucji.

50. Art. 20 Konstytucji ustanawia istotne zasady ustroju gospodarczego państwa. Są nimi wolność działalności gospodarczej i własność prywatna, a także solidarność, dialog i współpraca partnerów społecznych. Wagę tych zasad podkreśla fakt, że znalazły się w Rozdziale I Konstytucji, wraz z najważniejszymi zasadami ustrojowymi. Według P. Sarneckiego wolność działalności gospodarczej, to „wolność każdego do podejmowania produkcji i wprowadzania do obrotu wszelkiego rodzaju dóbr i usług przy posługiwaniu się wszystkimi tolerowanymi przez prawo formami tej aktywności ludzkiej.”35 Wolność działalności gospodarczej znajduje swoje uszczegółowienie w szeregu ustaw, w tym w wyrażonej w art. 3531 k.c. swobodzie zawierania umów. Art. 22 Konstytucji wprowadza jednak dopuszczalność ograniczenia wolności działalności gospodarczej ze względu na ważny interes publiczny. Podobne ograniczenie wprowadza także art. 64 Konstytucji, regulujący prawo własności. Powyższe zasady oraz prawo własności nie mają więc charakteru bezwzględnego i mogą podlegać ograniczeniom wynikającym ze stosowania innych zasad konstytucyjnych czy praw.

51. Ograniczenie działalności gospodarczej i prawa własności wprowadzane może być jedynie w drodze ustawy. Konieczny jest również ważny interes ustawodawcy w ograniczeniu tych praw. Ograniczenie może okazać się konieczne, gdy wolności i prawa kolidują z bezpieczeństwem lub porządkiem publicznym, ochroną środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób – zgodnie z art. 31 ust. 3 Konstytucji. W przypadku wolności działalności gospodarczej ograniczenie takie może w szczególności być konieczne ze względów ochrony praw innych osób – w tym praw pracowniczych.

2.2. Zarzut niezgodności Ustawy z art. 20 i 22 Konstytucji RP

52. Według Sądu Okręgowego w Warszawie Ustawa, „nakazując stosować do zawartych już umów nowe przepisy (obejmujące obowiązek spełnienia nieprzewidzianego przez strony przy zawarciu umów świadczenia), godzi w swobodę kształtowanych przez nie, stosunków gospodarczych i faktycznie je ogranicza.“ Wywód ten jest podobny do argumentacji za niezgodnością Ustawy z zasadą lex retro non agit.

53. W odpowiedzi na powyższą wątpliwość konstytucyjną, należy zwrócić uwagę, że usunięcie z Ustawy kwestionowanego przepisu nie uchyli instytucji świadczenia wyrównawczego z porządku prawnego. Taki zabieg nie pozwoliłby jedynie na przyznawanie świadczenia wyrównawczego agentom, którzy zawarli umowy przed wejściem w życie Ustawy.

54. Nie wydaje się, aby przepis przechodni, który nakazuje stosować nowe przepisy bezwzględnie obowiązujące do jakiejś umowy, można kwalifikować jako szczególne ograniczenie wolności działalności gospodarczej. Generalnie nowe przepisy merytoryczne wprowadzone do k.c. przez Ustawę wpływają na warunki prowadzenia tej działalności. Natomiast kwestia, o ile Konstytucja zezwala na odniesienie takich wpływów do już istniejących stosunków, nie dotyczy zakresu art. 20 i 22, lecz art. 2 Konstytucji.

55. Na marginesie można stwierdzić, że trudno przy analizie przepisów merytorycznych wprowadzonych przez Ustawę do k.c. mówić w ogóle o naruszeniu art. 20 i 22 Konstytucji. Należy pamiętać, że ustawodawca (wspólnotowy i krajowy) dążył do pełniejszego urzeczywistnienia wolności działalności gospodarczej. W opinii rzecznika generalnego Léger, „przedsięwzięty wysiłek harmonizacji jest zaprojektowany, by promować swobodę przedsiębiorczości przedstawicieli handlowych w innych Państwach Członkowskich Wspólnoty”36, rzecznik zwraca również uwagę na wspieranie mobilności podmiotów i usług, które świadczą37. Takie stanowisko znalazło też potwierdzenie w wyroku ETS w tej sprawie.38 Przewiduje ona inne rozłożenie ciężarów pomiędzy stronami, które ze względów ekonomicznych mają nierównomierne możliwości kształtowania wzajemnych stosunków. Świadczenie wyrównawcze ma więc na celu doprowadzenie do większej rzeczywistej równości. Nie ma tu większego znaczenia, że strony są przedsiębiorcami, gdyż w niczym nie przesądza to o faktycznej pozycji jednego i drugiego. Według ETS, „reżim ustanowiony przez dyrektywę dla tych celów jest bezwzględnie wiążący z natury”.39 Ustanawianie przepisów bezwzględnie wiążących (ius cogen­tis) ma na celu uniemożliwienie wywierania silniejszej stro­nie nadmiernej presji ekonomicznej na stronę słabszą. Jak pisze w przywoływanej opinii rzecznik generalny M. Poiares Maduro, „w nauce prawa takie ograniczenia autonomii woli stron są uzasadnianie „paternalistyczną” skłonnością, aby złagodzić asymetryczną pozycję obu stron”.40

56. Regulacja o świadczeniu wyrównawczym, o ile w ogóle stanowi ograniczenie swobody gospodarczej, to jest ona uzasadniona ważnymi względami interesu publicznego, ochrony słabszej strony umowy oraz dostosowanie prawa polskiego do wymogów WE (por. wyjaśnienia w punkcie 1.3).

57. Ponadto, na co zresztą zwraca uwagę również Sąd Okręgowy w Warszawie w uzasadnieniu pytania prawnego,41 swoboda umów jest zawsze ograniczona zasadami współżycia społecznego. Świadczenie wyrównawcze może być uznane za uszczegółowienie tych nieokreślonych zasad. Przesłanki jego uzyskania sformułowane zostały najpierw w niemieckim orzecznictwie, a dopiero potem na tej podstawie wprowadzone odpowiednie przepisy (§ 89b) do niemieckiego kodeksu handlowego, do prawa wspólnotowego, a następnie także do polskiego. Z natury rzeczy istnienie takich ustawowych ograniczeń, jak zakaz nadużycia prawa oraz nakaz wykładni czynności prawnych w zgodzie z zasadami współżycia społecznego, też mogą spowodować, że z jakiejś umowy wynikają skutki, które nie są wyrażone w jej dosłownym brzmieniu, ani w przepisach o danym typie umów. W każdym więc przypadku w umowach cywilnoprawnych, ze względu na ograniczania normy kompetencyjnej do swobodnego zawierania umów42, strona musi liczyć z nie zupełnie dla nie przewidywalnymi skutkami wynikającymi z umowy.

2.3. Art. 64 Konstytucji

58. Jeśli chodzi o art. 64 Konstytucji, Ustawa nie narusza prawa własności, a dotyczy co najwyżej „innych praw majątkowych” – w szcze­gólności praw obligacyjnych. Sąd widzi tu naruszenie „zasady równej ochrony praw majątkowych”. Zdaje się pod tym rozumieć pozycję umowną zleceniodawcy, która została sformułowana w umowie agencyjnej przed ogłoszeniem Ustawy. Nie wynika z tego jednak, że zleceniodawca nabył tu jakieś prawo w sensie utwierdzonej pozycji, więc już z tego powodu nie można mówić o naruszeniu równości.

59. Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu w sprawie K 19/00 dotyczącej zmiany ustawowej regulacji stosunku pracy zaznaczył, iż przy umowach o charakterze ciągłym nie ma pewności dla stron co do ich niezmienności. W szczególności TK stwierdził:

„(...) treść stosunku pracy nie jest z uwagi na jego konstrukcję prawną niezmienna w czasie. Kodeks pracy przewiduje możliwość modyfikacji treści tego stosunku także w drodze jednostronnego oświadczenia woli jednej ze stron. Oznacza to, że zarówno pracodawca jak i pracownik winien liczyć się z możliwością zmian treści łączącego ich stosunku prawnego, także w zakresie wysokości wynagrodzenia za pracę. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego ocena ingerencji ustawodawcy w istniejące stosunki prawne z punktu widzenia zasady ochrony praw nabytych wymaga odwołania się do trwałości pewnych uprawnień do gruncie obowiązujących wcześniej przepisów ustawowych. Oczywiste jest bowiem, że nie wszystkie uprawnienia, nabyte na podstawie ustaw, których realizacja rozłożona jest w czasie, korzystają z tego samego stopnia trwałości i niezmienności. (...) Trybunał Konstytucyjny uznał, że wprowadzona z zachowaniem okresu dostosowawczego regulacja przewidująca inny sposób obliczania wynagrodzenia, a nawet jego obniżenie, nie narusza zasady ochrony praw nabytych. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego także z uwagi na możliwość jednostronnego rozwiązania stosunku pracy, uprawnienie do wynagrodzenia w określonej wysokości za okresy przyszłe nie jest objęte konstytucyjną gwarancją ochrony praw nabytych.”43

60. Podobne rozumowanie znajduje zastosowanie w niniejszej sprawie. Zakończenie umowy o charakterze ciągłym jest możliwe przez wypowiedzenie jej przez drugą stronę. Poza tym jedna strona może narzucać nową treść umowy w trybie przewidywanym w art. 3841 k.c. Także w tym przypadku drugiej stronie, której te warunki nie odpowiadają, pozostaje możliwość wypowiedzenia umowy. Jest to więc sytuacja porównywalna do wprowadzenia Ustawy, z tą różnicą, że nie pojedynczy agent narzuca zmiany treści umowy, ale ustawodawca. Powołując dalej wywody Trybunału Konstytucyjnego we wspomnianej sprawie K 19/00 „ze względu na istniejące możliwości modyfikacji treści stosunku pracy nie można więc mówić o nabytym prawie do niezmieniania w przyszłości wysokości umówionego wynagrodzenia.” O gwarancji trwałości można więc co najwyżej mówić w granicach okresu terminu wypowiedzenia umowy agencyjnej. O ile ten jednak był krótszy niż okres między ogłoszeniem Ustawy i upływem karencji z art. 2 ust. 3, to art. 2 ust. 2 i 3 Ustawy nie niweczył praw obligacyjnych, lecz jedynie mo­dyfikował treść stosunków prawnych.

VI. PODSUMOWANIE

61. Konstytucja nie zabrania modyfikacji istniejących stosunków prawnych, o ile odbywa się to z zachowaniem odpowiednich środków, właściwych dla demokratycznego państwa prawnego. Kwestionowane postanowienia Ustawy mają charakter retrospektywny. Ustawodawca wprowadzając przepisy zadbał o jasne sformułowanie przepisu międzyczasowego, odpowiedni okres vacatio legis, a także okres przejściowy stwarzający możliwość dostosowania swoich zobowiązań umownych przez strony. Towarzystwa ubezpieczeniowe, jako podmioty profesjonalne, nie mogły być zaskoczone nowymi przepisami. Powszechnie przyjęte metody wykładni pozwalają na jasne ustalenie znaczenia przepisu intertemporalnego, natomiast Sprawozdanie KE oraz wydany w późniejszym terminie wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 2005 r. dają wyraźne wskazówki co do sposobu obliczania samego świadczenia wyrównawczego. Nie została również naruszona zasada wolności działalności gospodarczej jak również prawo własności.

62. W sytuacji tak wyraźnej zgodności Ustawy z Konstytucją RP wątpliwości może budzić konieczność skierowania w tej sprawie pytania prawnego do Trybunału, oparte – jak się wydaje – na zbytnim zaufaniu Sądu do opinii pełnomocnika pozwanego. Należy ubolewać nad tym, że w wyniku tego rozstrzygnięcie tej jak również innych podobnych spraw, zostało odsunięte w czasie ze względu na zawieszenie postępowania w związku z oczekiwaną decyzję TK. W tym kontekście warto zwrócić uwagę, że zupełnie odmienne stanowisko niż Sąd zadający pytanie prawne zajął Sąd Okręgowy we Wrocławiu.44 W wyroku z dnia 28 kwietnia 2005 r. Sąd ten odmówił zadania pytania prawnego w identycznej jak niniejsza sprawie. Sąd Okręgowy we Wrocławiu nie podzielił w nim stanowiska strony pozwanej o naruszeniu swobody działalności gospodarczej, podkreślił brak elementu zaskoczenia w sposobie wprowadzenia regulacji ze względu na długi okres przejściowy. Powołał się też na wcześniejsze orzecznictwo TK.45

63. Z powyższych względów należy uznać, iż art. 2 ust. 2 i 3 omawianej Ustawy nie narusza zasady lex retro non agit wyrażonej w zasadzie demokratycznego państwa prawnego, ani wolności działalności gospodarczej oraz prawa własności, i tym samym jest zgodny z art. 2, 20, 22 i 64 Konstytucji RP.

64. Należy przepuszczać, że przy odpowiednim orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego już nic nie będzie stało na przeszkodzie przyznaniu powodowi M. Klonnowi świadczenia wyrównawczego. Skoro Sąd uznał za konieczne zadanie pytania prawnego TK, to musiał uznać wszelkie inne warunki oprócz konstytucyjności przepisów Ustawy za spełnione.

Opinia przyjaciela sądu została przygotowana przez

Dr Ulricha Ernsta, Marcina Rozmusa i Adama Bodnara przy pomocy Marty Płucińskiej


Opinię zaakceptował:


Marek Antoni Nowicki

Prezes Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka




1 Dz. U. Nr 102 poz. 643 ze zm.

2 Por. uzasadnienie przez Radę Ministrów, Sejm RP, III kadencja, druk nr 1699 z dn. 10 lutego 2000 r., s. 27.

3 Por. E. Rott-Pietrzyk, Umowa agencyjna w prawie polskim a standardy europejskie, KPP 1998, z. 1, s. 116; podobnie T. Wiśniewski Świadczenia wyrównawcze przysługujące agentowi, PS Nr 10/2001, L. Ogiegło [w:] System Prawa Prywatnego, t. 7, wyd. 1, rozdz. X.

4 Opinia z 11 maja 2000, sprawa C-381/98, Ingmar, pkt 50.

5 Wyrok z 9 listopada 2000, sprawa C-381/98, Ingmar, pkt 21 „celem art. 17-19 Dyrektywy jest, w szczególności, ochrona przedstawicieli handlowych po zakończeniu umowy”.

6 Sprawy C-381/98, Ingmar; C-465/04, Honyvem.

7 Opinia z 25 października 2005, pkt 45 i.n.

8 „Sprawozdanie w sprawie stosowania art. 17 Dyrektywy Rady w sprawie koordynacji ustawodawstw Państw Członkowskich odnoszących się do przedstawicieli handlowych działających na własny rachunek (86/653/EWG), dokument COM(96) 364 końcowy z 27 lipca 1996, w wersji oryginalnej w ówczesnych językach urzędowych WE, w nieurzędowym polskim przekładzie: A. Hein/J. Banas, dostępne na http://poszkodowaniing.com.

9 Wyrok z 23 marca 2006 r., pkt. 35.

10 Wyrok z 8 listopada 2005 r.. sygn. akt I CK 207/05.

11 Tak też ww. sprawozdanie polskiej Rady Ministrów, s. 39.

12 Orzeczenie z 28 maja 1986, U 1/86.

13 Orzeczenie z 30 listopada 1988 r., K 1/88.

14 Orzeczenie z 2 marca 1993 r., K 9/92; orzeczenie z 24 maja 1994 r., K 1/94; wyrok z 15 września 1998 r., K 10/98.

15 Ustawa z 29 grudnia 1989 r. o zmianie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, Dz. U. 1989 Nr 75 poz. 444.

16 Wyrok z 7 maja 2001 r., K 19/00.

17 Dz.U. Nr 26 poz. 306.

18 Wyrok z 7 lutego 2001 r., K 27/00.

19 Orzeczenie z 25 lutego 1992 r., K 3/91.

20 P. Tuleja, Konstytucyjne podstawy prawa intertemporalnego w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, KPP 1997, z. 1; E. Morawska, Klauzula państwa prawnego w Konstytucji RP na tle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, Toruń 2003; Zalasiński, Definiowanie retroaktywności w polskiej doktrynie prawa i orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, PiP 2004 nr 4.

21 T. Zalasiński, Definiowanie retroaktywności..., s. 46.

22 Wyrok z 9 czerwca 2003 r., sygn. SK 12/03.

23 E. Łętowska, O potrzebie zmiany poglądów na znaczenie art. 3 k. c. [w:] Studia z prawa gospodarczego i handlowego, Kraków 1996.

24 T. Pietrzykowski, Wsteczne działanie prawa i jego zakaz, Zakamycze 2004, s. 238.

25 E. Morawska, Klauzula państwa prawnego..., s. 237.

26 T. Zalasiński, Definiowanie retroaktywności..., s. 54.

27 L. Morawski, Wstęp do prawoznawstwa, Toruń 2004, s. 161 i n.

28 Wyrok Sądu Okręgowego we Wrocławiu z 28 kwietnia 2005 r., sygn. akt XIC 97/04; wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie, 2 grudnia 2003 r., sygn. akt I C 1574/02.

29 „okoliczności faktyczne sporu przed sądem krajowym miały miejsce przed przystąpieniem [danego państwa] ... do Unii Europejskiej, to Trybunał nie jest właściwy do dokonania wykładni dyrektywy.” Por. wyrok z 10 stycznia 2006 w sprawie C-302/04, Ynos kft., pkt 37.

30 Por. wyrok z 16 marca 2006 w sprawie C-3/04, Poseidon, pkt 12.

31 S. L. Kaleda, Przejęcie prawa wspólnotowego przez nowe państwo członkowskie. Zagadnienia przejściowe i międzyczasowe, Warszawa 2003, s. 142.

32 S. L. Kaleda, Przejęcie prawa wspólnotowego..., s. 159.

33 Art. 763 k.c. w brzmieniu sprzed nowelizacji Ustawą.

34 Układ Europejski ustanawiający stowarzyszenie między Rzeczpospolitą Polską, z jednej strony, a Wspólnotami Europejskimi i ich Państwami Członkowskimi, z drugiej strony, sporządzony w Brukseli dnia 16 grudnia 1991 r., Dz. U. z dnia 27 stycznia 1994 r;, w zakresie świadczenia usług, art. 55

35 P. Sarnecki, Prawo konstytucyjne RP, Warszawa 2004, Nb 55.

36 Opinia z 11 maja 2000 r., sprawa C-381/98, Ingmar, pkt 47.

37 Opinia z 11 maja 2000 r., sprawa C-381/98, Ingmar, pkt 51.

38 Wyrok z 9 listopada 2000 r., sprawa C-381/98, Ingmar, pkt 24; „celem reżimu ustanowionego w art. 17-19 Dyrektywy jest więc ochrona wolności ustanawiania i działania w niezakłóconej konkurencji na wewnętrznym rynku dla wszystkich przedstawicieli handlowych”.

39 Wyrok z 9 listopada 2000, sprawa C-381/98, Ingmar, pkt 24.

40 Opinia z 11 listopada 2000, sprawa C-381/98, Ingmar, przyp. 11.

41 Postanowienie z 1 lutego 2006 r., sygn. akt II C 1374/06, s. 5.

42 Bliżej o tym P. Machnikowski, Swoboda umów według art. 3531 k.c., Warszawa 2005 (por. s. 151).

43 Pkt. 9 uzasadnienia wyroku.

44 Wyrok Sądu Okręgowego we Wrocławiu, 28 kwietnia 2005 r., sygn. akt XIC 97/04.

45 Orzeczenie z dnia 5 listopada 1986 r., U 5/86; orzeczenie z dnia 30 listopada 1988 r., K 1/88, orzeczenie z 22 sierpnia 1990 r., K 7/90.



©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna