4 społecznośĆ Żydowska w okresie przed deklaracją balfoura rozdział II



Pobieranie 258.32 Kb.
Strona1/4
Data05.05.2016
Rozmiar258.32 Kb.
  1   2   3   4
SPIS TREŚCI:
WSTĘP...........................................................................................................................2

ROZDZIAŁ I.................................................................................................................4

SPOŁECZNOŚĆ ŻYDOWSKA W OKRESIE PRZED DEKLARACJĄ BALFOURA



ROZDZIAŁ II.............................................................................................................17

ŻYDZI W PALESTYNIE W LATACH 1918 - 1939



ROZDZIAŁ III............................................................................................................33

POLITYKA BRYTYJSKA W PALESTYNIE W LATACH 1918 - 1939



ZAKOŃCZENIE.........................................................................................................50

BIBLIOGRAFIA.........................................................................................................52


WSTĘP
Historia jednego z obecnie najbardziej liczących się militarnie państw świata, Izraela, nie zaczęła się gwałtownie wraz w jego założeniem w 1948 roku. Była ona stopniowym procesem ewolucji, której pierwszy formalny przejaw nastąpił w 1917 roku, wraz z ogłoszeniem przez rząd brytyjski deklaracji utworzenia skupiska narodowego Żydów w Palestynie, nazwanej Deklaracją Balfoura. Opublikowanie Deklaracji Balfoura, o której mowa było elementem przemyślanej polityki brytyjskiej przed II wojną światową, mającej na celu odwiedzenie środowisk żydowskich od wspierania Bolszewików w Rosji oraz oddalenie widma rewolucji komunistycznej w zachodniej Europie. Poniższa praca porusza problem polityki brytyjskiej w związku z osadnictwem żydowskim w Palestynie oraz żydowskich ruchów migracyjnych między rokiem 1918 a 1939.

Praca ta opiera się na literaturze polskiej oraz angielskojęzycznej. Wykorzystano monografie Anny Bukowskiej „Palestyńczycy ich życie i walka”, Andrzeja Chojnowskiego i Jerzego Tomaszewskiego „Izrael”, Doris Bensimon i Eglal Errara „Żydzi i Arabowie – Historia współczesnego Izraela”, Konstantego Geberta „Miejsce pod słońcem – Wojny Izraela”, Johna Brighta „Historia Izraela” oraz Jałoszyńskiego „Terroryzm antyizraelski”.

Zagadnienia z historii Europy okresu międzywojennego przedstawiono z wykorzystaniem trzech prac Antoniego Czubińskiego „Europa XX wieku”, „Historia Polski 1964 – 2001”, w tym z jednej będącej wspólnym dziełem wraz z Wiesławem Olszewskim „Historia Powszechna 1939 – 1997”. Sytuacja w okresie międzywojennym Żydów w Europie została przedstawiona w publikacji Heiko Haumanna „Historia Żydów w Europie Środkowej i Wschodniej”, Balickiego „Dyskryminacja rasowa przyszłość i teraźniejszość”, Tomaszewskiego „Wygnanie Żydów Polskich z Niemiec w 1938 roku”, Bazylowa „Historia Rosji”, Fuksa „Z dziejów wielkiej katastrofy narodu żydowskiego”. Natomiast sytuacja Żydów w Polsce została dobrze przedstawiona w publikacji Borzymińskiej, Świderskiej i Żbikowskiego „Dzieje Żydów w Polsce – ideologia antysemicka 1848 – 1914 r.” oraz „Dzieje Żydów z Polsce XIX wiek”.

Konflikt żydowsko – arabski w Palestynie przedstawiono w pracy I. S. Abdalli „Arabowie i Żydzi”, małżeństwa Wallach „Arafat w oczach przyjaciół i wrogów”, M. Brona „Początek i ciąg dalszy”, G. W. Armstronga „The Zionists” oraz pracy zbiorowej pod redakcją I. Lasoty „Arabowie i Żydzi”.

Całokształt polityki brytyjskiej okresu XX wieku dobrze opisano w pracach W. Mazurczaka „Kolonializm i wojna”, Fijałkowskiego „Kanał Sueski”, Bidwella „Dzieje Wielkiej Brytanii w XX wieku”, Jerzego Piotrowskiego „Spór o Palestynę”, Kędzierskiego „Dzieje Anglii – 1830 – 1939”. Brytyjskie działania wojskowe w Palestynie w 1917 roku opisano w książce „The Battle for Palestine 1917” autorstwa J. D. Graindera.

Ramy czasowe pracy nie zaczynają się od roku 1917, kiedy to ogłoszono Deklarację Balfoura, lecz sięgają dalej wstecz by przybliżyć czytelnikowi sytuację na arenie międzynarodowej zastaną w Europie wraz z końcem I wojny światowej oraz prowadzoną przez okres międzywojenny politykę brytyjską.

W pierwszym rozdziale opisano społeczność żydowską w Europie przed rokiem 1917. Przedstawiono osobę oraz działalność Teodora Herzla, prekursora syjonizmu oraz powstanie Światowej Organizacji Syjonistycznej. Opisano sytuacje w jakiej znajdowała się mniejszość żydowska w Europie oraz w Rosji, od końca XIX wieku do okresu I wojny światowej, omówiono okoliczności jakie skłoniły Światową Organizację Syjonistyczną do porozumienia z rządem brytyjskim, w celu podjęcia starań o powstanie osadnictwa żydowskiego w Palestynie. Drugi rozdział omawia proces migracji żydowskiej do Palestyny, oraz czynniki jakie powodowały tą migrację pod patronatem rządu brytyjskiego w latach od 1918 do 1939. Panowanie brytyjskie w Palestynie rozpoczęło się od 1917 roku. Sama Deklaracja Balfoura nie spowodowała od razu masowych przesiedleń Żydów do Palestyny. Na migrację tą wpływały różne czynniki występujące w Europie i w Rosji. Drugi rozdział opisuje także problematykę zagranicznej polityki rządu brytyjskiego w tym okresie oraz powody, dla których się ona odbywała w taki sposób. W trzecim rozdziale pracy opisuję działalność administracji brytyjskiej w Palestynie w okresie od 1918 do 1939 roku. Jest w nim opisany konflikt arabsko - żydowski z jakim do czynienia miały władze brytyjskie oraz ewolucja ruchów arabskich w zorganizowaną strukturę, nazwaną Wysokim Komitetem Arabskim, w którym główną rolę odbywał arabski polityk Husajni, popierany przez władze hitlerowskich Niemiec. Opisano protesty arabskie w Palestynie oraz działalność władz brytyjskich. Pracę kończy wybuch II wojny światowej i zastałe w związku z nią zmiany w sposobie prowadzenia polityki przez Brytyjczyków, w związku z rozpoczęciem wojny z „państwami Osi”.

Praca opisuje problem migracji żydowskiej do Palestyny w latach 1918 – 1939 oraz okoliczności, dzięki którym do niej dochodziło. Na te składały się na pewno antysemityzm w krajach, z których dochodziło do migracji oraz konsekwentna polityka Światowej Organizacji Syjonistycznej założonej przez Teodora Herzla. To ona doprowadziła do osadnictwa żydowskiego w Palestynie w XX wieku na niespotykaną dotychczas skalę. W pracy przedstawiono także stanowisko rządu brytyjskiego wobec Żydów w Palestynie oraz prowadzoną przez nich politykę.



ROZDZIAŁ I.

SPOŁECZNOŚĆ ŻYDOWSKA W OKRESIE PRZED DEKLARACJĄ BALFOURA.
Początek żydowskiego rozproszenia datuje się na 70 rok naszej ery, kiedy zburzono jerozolimską świątynię przez Rzymian. Fakt ten miał ważne znaczenie w historii Żydów, od tego momentu zaczęło się żydowskie wygnanie z terytorium Palestyny. Tęsknota za ziemią obiecaną na trwale wbiła się w żydowskie prawo zwyczajowe, od XVIII wieku wśród Chasydów rozpowszechnił się zwyczaj pielgrzymek na terytorium Palestyny w celu przywiezienia niewielkiej ilości ziemi do własnego pochówku1.

Potrzebę powstania państwa izraelskiego zaprezentował Teodor Herzl, dziennikarz wiedeńskiej gazety „Der Freie Presse”, syn bogatego kupca żydowskiego. Wydał on książkę „Der Judenstadt”, w której ogłosił idee powstania państwa żydowskiego. Jest uważany za twórcę nowoczesnej ideologii syjonizmu2. Herzl głosił w swojej pracy, że jedynym rozsądnym sposobem rozwiązania problemu żydowskiego w Europie, jest utworzenie skupiska żydowskiego przy zachowaniu narodowego dziedzictwa na różnych płaszczyznach, od religijnej poprzez etniczną oraz kulturową. Utworzenie tego skupiska Żydów miało zapobiec prześladowaniom ich w Europie oraz pozwolić na to, że nie byliby traktowani jako obywatele drugiej kategorii. Powodem poszukiwań miejsca w którym mogli by się osiedlać Żydzi był fakt pogarszającej się ich sytuacji w Europie pod koniec XIX wieku3. Wystąpił on następnie z propozycją utworzenia państwa żydowskiego pod patronatem Rzeszy Niemieckiej, miało to umocnić wpływy niemieckie na Bliskim Wschodzie. Herzl nawet przewidywał że językiem urzędowym w nowym państwie powinien być język niemiecki4.

Książka Herzla została wydana 1896 roku i wywołała duże poruszenie w świecie żydowskim. Rok później w Bazylei, w Szwajcarii powołano już organizację, która miała koordynować działalność na rzecz powstania tegoż państwa. Tam też odbył się pierwszy kongres w 1897 roku, na którym zjawili się Herzl oraz jego znajomi. Łącznie 200 osób, uczestników zjazdu podjęło decyzję o rozpoczęciu poszukiwań miejsca gdzie mogło by powstać „żydowskie domostwo”5.

Jednakże już wcześniej pierwsze sygnały z postulatami o utworzenie państwa palestyńskiego były dziełem rabina Józefa Natonka. Sygnalizował on chęć utworzenia państwa żydowskiego na terytorium Palestyny już w połowie XIX wieku6.

Wraz ze spopularyzowaniem postulatów Herzla postanowiono założyć międzynarodową Organizację Syjonistyczną. Miała ona koordynować działalność związaną z powstawaniem nowego państwa żydowskiego. Od publikacji książki Herzla co dwa lata odbywały się zjazdy organizacji syjonistycznej w Bazylei7.

Światowa Organizacja Syjonistyczna stała się organizacją o charakterze międzynarodowym, posiadała przedstawicielstwa w 61 państwach. Zjazdy organizacji odbywały się od czasu publikacji pracy cyklicznie co dwa lata. W międzyczasie dyżur pełniły Egzekutywa oraz Rada Główna. Pierwsza posiadała uprawnienia podobne do rządu, druga natomiast składała się z reprezentacji 41 osób z Palestyny oraz innych 29 członków. Powołano te organy po pierwszym zjeździe organizacji syjonistycznej. W okresie drugiej wojny światowej to Rada Główna była głównym organem Światowej Organizacji Syjonistycznej8.

Początki syjonizmu wiąże się dużo wcześniej z powstaniem w średniowieczu w Europie syjonizmu religijnego, który obiecywał powrót Żydów do ziemi obiecanej. Wiązał się z przepowiedniami biblijnymi, w których była o tym mowa9. Mesjanizm religijny polegał na wyczekiwaniu na realizację bożego planu, jakim miał być powrót Żydów do ziemi obiecanej. Prorocy objawiający się w religii żydowskiej potępiali naród żydowski za grzeszne prowadzenie lecz obiecywali ludowi wybranemu przyszły szczęśliwy byt w ziemi obiecanej, jaki miał się dokonać za wstawiennictwem Jahwe. Pobożni Żydzi mieli wyczekiwać potomka dawidowego, za sprawą którego powrót do macierzy miał zostać ostatecznie zrealizowany10.

Decyzje pierwszego zjazdu organizacji syjonistycznej w 1897 roku zakładały deklaracje ruchu nazwanego jako syjonizm polityczny. Nawiązywały one do dawnego syjonizmu religijnego oraz stanowiły jego kontynuacje, co miało przynieść skutek, jeśli chodzi o życzliwość światowego środowiska żydowskiego. Dodatkowo celowi temu miało służyć powiązanie idei osadnictwa z lokalizacją jej na terytorium Palestyny w późniejszym okresie, gdyż wcześniej zakładano różne lokalizacje11.

Podczas pierwszego zjazdu przyjęto program syjonizmu politycznego, który zawierał się w podjęciu działań do utworzenia państwa żydowskiego. Miało to zapobiec prześladowaniom Żydów w przyszłości. Utworzenie tego państwa miało być oparte o zawarte wcześniej umowy międzynarodowe, co światową opinię publiczną nakłoniłoby do przychylności państwu żydowskiemu. Realizację tego celu planowano osiągnąć poprzez stworzenie zorganizowanej struktury organizacji, gromadzenie funduszy oraz podjecie starań o uzyskanie przychylności żydowskiej opinii publicznej na świecie12. Mimo tego wszystkiego trzeba przyznać że syjonizm polityczny stał w zasadniczym konflikcie z założeniami syjonizmu religijnego, zakładał on rozpoczęcie akcji mającej na celu założenie w przyszłości państwa żydowskiego, w związku z tym część ortodoksyjnych Żydów była przeciwna działalności Światowej Organizacji Syjonistycznej. Projekt ten nie przewidywał wniesienia na tron biblijnego potomka dawidowego, nie było w nim mowy o jakimkolwiek nowym przymierzu na zasadach religijnych. Wielu działaczy wręcz widziało jedynie możliwość utworzenia państwa o charakterze typowo świeckim13.

Dochodziły do głosu ruchy przeciwne syjonizmowi. Postulowały one sprzeczność syjonizmu politycznego, dotyczącego założenia państwa żydowskiego z syjonizmem religijnym, mówiącym o powrocie ludu żydowskiego do Palestyny. Inicjatywie mającej na celu założenie państwa w Palestynie zarzucano sprzeciw wobec Boga14. Proroctwo przepowiadało bowiem, że Jahwe na swoją siedzibę wybrał Syjon, a Żydów ustanowił jako naród wybrany, z tego powodu jakiekolwiek inne inicjatywy niż wyczekiwanie na nadejście mesjasza miały być buntem wobec Boga15.

Syjonizm nie był ruchem o kierunku ściśle powiązanym z działaniem na rzecz osadnictwa żydowskiego w Palestynie. Był to tylko jeden z przejawów jego działalności. Był to ruch mający charakter jak najbardziej międzynarodowy. Stawał się alternatywą wobec ruchów socjalistycznych oraz nadawał przyszłemu osadnictwu w Palestynie ideologiczną otoczkę. Po przystąpieniu Wielkiej Brytanii do wojny z Imperium Osmańskim wśród aktywistów ruchu syjonistycznego we Francji i Wielkiej Brytanii wystąpiły duże objawy radości, tymczasem organy ruchu syjonistycznego w Niemczech zmuszone zostały do przeniesienia swojej działalności do Kopenhagi, powodem było opowiedzenie się Turcji w I wojnie światowej po stronie państw centralnych16.

W związku z pogarszającą się sytuacją rosyjskich Żydów na początku XX wieku, w Rosji podjęto decyzję o przyspieszeniu prac nad znalezieniem miejsca do utworzenia osady żydowskiej. Sytuacja w jakiej znajdowali się Żydzi w Rosji była w szczególnym zainteresowaniu Światowej Organizacji Syjonistycznej. Powodem było to, że w Rosji zamieszkiwało 46 % Żydów z całego świata17. Stamtąd też wywodziły się największe późniejsze migracje w kierunku USA. Blisko 70% osadników żydowskich migrujących do Stanów Zjednoczonych Ameryki w XX wieku pochodziła z Rosji18.

Na szóstym zjeździe Światowej Organizacji Syjonistycznej utworzonej przez Herzla obywającym się w 1903 roku, zastanawiano się nad założeniem osady w zachodniej Afryce oraz w Ugandzie. Nastąpił jednak sprzeciw Żydów z Rosji, mimo ich największego zagrożenia prześladowaniami. Uwagę na ich tragiczne położenie na początku XX wieku zwracał działacz nie powiązany z ruchem syjonistycznym – Lucjan Wolf, był to żydowski dziennikarz pochodzący z Galicji, późniejszy aktywny przeciwnik Romana Dmowskiego podczas konferencji pokojowej w Paryżu. Odnosił się on krytycznie do działalności Światowej Organizacji Syjonistycznej, uważał że przez jej dalszą działalność Rosja może uzyskać poparcie światowej opinii publicznej w prowadzeniu dalszej antysemickiej polityki na swoim terytorium19.



Mimo historycznego powiązania narodu żydowskiego z Palestyną za miejsce gdzie będzie ulokowane przyszłe państwo żydowskie brano także pod uwagę rożne inne lokalizacje, takie jak – Ameryka, Argentyna, Cypr, Uganda, Pustynia Syryjska w Egipcie i Syria. Pod uwagę Herzl brał szczególnie terytorium Argentyny, lecz oprócz niezaprzeczalnych atutów jakie ten kraj posiadał, takich jak niskie zaludnienie, bogactwa w surowce mineralne oraz zainteresowanie państwa argentyńskiego oddaniem kawałka swojego terytorium należało brać pod uwagę opinię Żydów na świecie na ten temat20.

Działalność Herzla zakończyła się w 1904 roku, wraz z jego śmiercią. Dawał on wiarę w to że założona przez niego Światowa Organizacja Syjonistyczna daje podstawy do utworzenia przyszłego państwa izraelskiego21.

Idee Herzla następnie kontynuował przybyły do Wielkiej Brytanii Chaim Weizmann, był on profesorem na uniwersytecie Wiktorii w Manchesterze. Prowadził program zjednoczenia wszystkich organizacji żydowskich, miał kontakty z takimi politykami brytyjskimi jak Balfour, George czy Churchill. W polityce przykładał dużą wagę do poprawnych kontaktów z wpływowymi politykami w Wielkiej Brytanii i ze świata22. To właśnie z początkiem jego działalności można łączyć początki porozumienia między środowiskami żydowskimi, zainteresowanymi osiedleniem w Palestynie a rządem brytyjskim. Wiele lat później Weizmann nawiązywał do początków współpracy żydowsko – brytyjskiej i odnosił się do niej bardzo pozytywnie23.

Problemy Anglików w walce z Turkami w regionie Palestyny nakłoniły ich do skorzystania z pomocy oferowanej przez Żydów, mimo iż wcześniej nie byli nią zainteresowani. Zdecydowano o utworzeniu żydowskiego batalionu przy wojsku brytyjskim. Pierwsze starcie nowo utworzonego batalionu z Turkami pod Galipoli 25 kwietnia 1915 roku zakończyło się klęską i utratą 25 % stanu osobowego jednostki. Znaczne straty na froncie poniosła też armia brytyjska24.



Polityka Imperium Osmańskiego w okresie ich panowania w Palestynie wobec Arabów i Żydów przejawiała się jawną wrogością. Gubernator wojskowy Wielkiej Syrii Ahmed Dżemal wspierał działalność przeciwko niepodległościowym dążeniom Arabów w Palestynie w czasie I wojny światowej. Podjął się także prób eliminacji ich przywódcy Husajna. Podobną działalność podjęto wobec Żydów w regionie w czasie I wojny światowej. Mimo to wielu Żydów opowiedziało się po stronie Turcji. Przykładem może być późniejszy działacz żydowski i premier Dawid Ben Gurion, który po przybyciu do Palestyny najpierw zgłosił się na ochotnika do wojska ottomańskiego. Sprzeciw władz tureckich wobec jego kandydatury spowodował, że następnie zaczął on tworzyć własną żydowska samoobronę. Widząc w powyższej działalności zagrożenie władza turecka rozbiła jego formację a jego samego skazała na wygnanie25.

Od początku XX wieku wśród środowisk żydowskich istniały dwa nurty polityki zagranicznej, które miały na celu uzyskanie międzynarodowego wsparcia w realizacji osadnictwa w Palestynie. Pierwszy nurt nakłaniał do współpracy z Niemcami, uważał on za rozsądne nakłonić niemiecki rząd do wsparcia idei osadnictwa żydowskiego w Palestynie. W listopadzie 1915 roku rząd niemiecki wydał tajną instrukcję dla swoich placówek w Imperium Ottomańskim głoszącą przychylność dla planów powstania państwa żydowskiego26. Instrukcja z racji swojego poufnego charakteru nie wiązała ze sobą żadnych skutków. Drugi natomiast probrytyjski ruch żydowski nastał wraz z przybyciem Chaima Weizmanna z Rosji do Wielkiej Brytanii27. Weizmann spotkał się 10 grudnia 1914 roku z Herbertem Samuelem, gdzie omówił przed przedstawicielem rządu brytyjskiego fatalny obraz położenia Żydów na świecie. Omówiono obszernie położenie Żydów w Rosji. Wynikiem rozmowy było porozumienie w sprawie utworzenia ogniska żydowskiego na terytorium Palestyny. Nie mówiono jeszcze wtedy ściśle o powstaniu państwa w charakterze nam dziś znanym. Myślano raczej o utworzeniu skupiska żydowskiego. Na pytanie Brytyjczyków odnośnie argumentów dla których osadnictwo ma być realizowane właśnie w Palestynie, Weizmann argumentował to faktem historycznej genezy narodu żydowskiego. Założenia Weizmanna okazały się zbieżne ze sposobem myślenia polityków z gabinetu Samuela, późniejszego ministra spraw wewnętrznych Wielkiej Brytanii28.



Na początek działalności Brytyjczyków w Palestynie przypadła trudna sytuacja Żydów w Europie. W Rosji problem antysemicki istniał od dawna, już za rządów Aleksandra III skierowano przeciw Żydom gniew rosyjskiej opinii publicznej. Obwiniano środowiska żydowskie za wspieranie zabójców Aleksandra II. Nakłaniano ludność rosyjską do mszczenia śmierci zabitego władcy zapewniając bezkarność ze strony aparatu wymiaru sprawiedliwości. Od roku 1881 nastąpiła fala rozruchów antyżydowskich w Cesarstwie. W związku z przyzwoleniem władzy nastąpiły masowe pogromy Żydów na przełomie XIX i XX wieku w Rosji. Zaczęły istnieć wśród Żydów obawy o zachowanie życia, zdrowia oraz majątku, istniały także ograniczenia jeśli chodzi o wolności osobiste. Żydom oficjalnie zarzucano szerzenie poglądów liberalnych i wolnościowych. Zbrojnym ramieniem po rewolucji w 1905 roku w realizacji polityki antyżydowskiej była Czarna Sotnia, bojówka Mikołaja II. Starano się o utrwalenie wśród społeczeństwa Rosji stereotypu Żyda, jako osoby obcej kulturowo, działającej przeciw władzy oraz współpracującej z wrogami oficjalnej władzy29.

Pierwotnie w Rosji na przełomie XIX i XX wieku zamieszkiwało 5,2 miliona Żydów, przeważnie mieszkali oni w tzw. „strefach osiedlenia”, były to miejsca przeznaczone do osiedlania się Żydów, skąd zabraniano im migracji poza miejsce osiedlenia. Stanowili oni w Rosji około 4% ludności30.

Mikołaj II zainspirował sfabrykowanie „Protokołów mędrców Syjonu”. Była to prowokacja, mająca na celu przekonanie opinii publicznej do światowego spisku żydowskiego oraz mająca udowodnić istnienie niejawnego rządu żydowskiego realizującego plan opanowania świata. Publikacja ta doczekała się dużej ilości druków po roku 1919 na terenie całej Europy31.

Komuniści rosyjscy byli przeciwni ruchowi syjonistycznemu, uznawali go za nacjonalizm małomiasteczkowy którego działalność leży w interesie żydowskich imperialistów na świecie32. Syjoniści zajmowali 57 % głosów w Kongresie Rosyjsko – Żydowskim, organizacji która reprezentowała interesy gmin żydowskich przed rządem rosyjskim. Funkcja ta miała być pełniona niezależnie od sympatii politycznych Żydów z poszczególnych gmin. Panowała opinia, że większość działaczy syjonistycznych na świecie jest przeciwko partii Bolszewików, a osoby powiązane z ruchem żydowskim współpracujące z Bolszewikami to wywrotowcy. To właśnie częściowo w rewolucję październikową w Rosji była skierowana treść brytyjskiej Deklaracji Balfoura. Celem było odciągnięcie Żydów od wspierania Bolszewików i skierowanie ich na tory wspierania Syjonizmu33.

Efektem represyjnej polityki caratu była emigracja z Rosji do rożnych państw w latach 1881 – 1900, 415 tysięcy Żydów, a następnie od początku XX wieku dodatkowo około 1,2 miliona ludności żydowskiej34.

Na terenach zamieszkałych przez ludność polską wraz z nastaniem drugiej połowy XIX wieku największym skupiskiem żydowskim była Warszawa, a następnie Łódź. Wraz z odchodzeniem Żydów od handlu i rzemiosła z powodu ich słabej opłacalności, przechodzili oni do środowisk miejskich, w tym Warszawy z powodu możliwości znalezienia posady. Ludność Warszawy w 1910 roku wynosiła już około 800 tysięcy z czego Żydzi stanowili 40 % ludności zamieszkującej miasto35.

Napływ Żydów do miast i gromadzenie przez nich kapitału powodował ferment antyżydowski i powstawanie obaw o opanowanie urzędów przez nich. Powodem był też fakt, że często posiadali oni liczniejsze potomstwo niż chrześcijańscy mieszkańcy miast byłej Polski. Istniały obawy o przejęcie dominacji przez Żydów jeśli chodzi o populację miast. Do niechęci skłaniało też nie integrowanie się części Żydów z otaczającym ich środowiskiem polskim. Często nawet żydowskie zakłady pracy były zorganizowane w specyficzny sposób, uwzględniający żydowską kulturę. Przestrzegano tego by pracownicy nie golili bród oraz na początku pracy często odmawiano modlitwy żydowskie. Przez te zwyczaje dziwne dla ludności pochodzenia polskiego, w społeczeństwie zaczął istnieć obraz Żyda jako osoby obcej, posiadającej odmienny język i obyczaje. Podział ten też występował w innych miastach byłej Polski36.

Działalność antysemicką wspierano szczególnie pod zaborem rosyjskim, nakłaniano tam ludność pochodzenia polskiego do wrogiej postawy wobec Żydów. Ta działalność była na rękę carowi Mikołajowi II. Próbowano inspirować w zaborze rosyjskim podobne rozruchy jakie miały miejsce na terenie Rosji w 1881 roku37.

W byłej Polsce występował proces polaryzacji środowiska żydowskiego. Istniały coraz większe różnice między stanem posiadania poszczególnych Żydów. W Warszawie to oni stawali się najbardziej wpływową warstwą. Zajmowali się operacjami finansowymi, wyczuwali często moment wzrostu wartości waluty i przy korzystnym dla siebie kursie dokonywali jej sprzedaży dla ludności a także dla rządów i dworów książęcych38.

Mimo to wśród polskich Żydów postępował proces pauperyzacji. Ubożenie środowisk żydowskich postępowało od końca XIX wieku. Procent bezrobotnych wśród Żydów dochodził nawet do 50 %. Za czasów rozbiorowych, pod zaborem rosyjskim władze rosyjskie wprowadzały szykany wobec Żydów. Utrudnienia te często uniemożliwiały im normalne funkcjonowanie. Argumentowano takie postępowanie tym, że Żydzi współpracują z niemieckim rządem. Zabroniono im na przykład wstępu do niektórych miejsc w Warszawie z powodu „nieeuropejskiego” wyglądu. Także po odzyskaniu niepodległości przez Polskę wrogość wobec Żydów nie słabła. W roku 1920 opublikowano w Polsce Protokoły Mędrców Syjonu. Polacy Żydom zarzucali bycie współpracownikami Bolszewików oraz Niemców39.



Inaczej zachowywała się mniejszość żydowska w Czechach i na Morawach gdzie postępował proces asymilacji Żydów. Największe skupiska ich, podobnie jak w byłej Polsce, znajdowały się w wielkich miastach tak jak Praga. Nie było jednak zgody na dowolność ich osiedlania się, istniały określone dzielnice, gdzie zezwalano im na osiedlenie. Stan ten trwał do 1867 roku, kiedy to nadano im równouprawnienie z Czechami. Postępujący proces industrializacji w Czechach sprzyjał ich asymilacji. Żydzi pełnili ważną rolę w rozwoju przemysłu, stąd też im było tutaj łatwiej się wtopić w czeskie społeczeństwo40. Ostatecznie jednak i tu doszły do głosu ruchy antysemickie. Powodem była rosnąca popularność partii nacjonalistycznych. Głównymi dwoma obozami przeciwnymi Żydom byli „Młodoczesi” oraz Czeska Partia Narodowych Socjalistów. Żydów w Czechach kojarzono często z narodem niemieckim i na tle nienawiści do Żydów oraz Niemców doszło pod koniec XIX wieku do rozruchów, z powodu niedopuszczenia do korespondencji językowej w dwóch językach, niemieckim i czeskim. Dało to pretekst do występowania propagandy antyżydowskiej na terenie Czech. Nastroje wrogie Żydom występowały na terenie Czech i Moraw jeszcze przez długi okres41.

Na terenach zamieszkałych przez ludność niemiecką przed ogłoszeniem Deklaracji Balfoura aktywności nabrała partia znana jako Liga Antysemitów. Twór ten założony w 1879 roku przez Wilhelma Marra deklarował założenie ruchu politycznego zwalczającego Żydów i propagowanie wśród społeczeństwa nastrojów antysemickich. Zarzucał on im działanie w sposób zorganizowany, narzucający innym swój sposób bycia. Wilhelm Marr mówił o konieczności przeciwstawienia się żydowskiej ekspansji. Jednocześnie władze państwowe Niemiec od początku XVIII wieku prowadziły politykę mającą na celu naturalizację Żydów. Kierowano ich do pracy na roli oraz w przemyśle. Próbowano poddać ich ogólnej jurysdykcji sądów, zakazywano nakładania rabinom klątw religijnych42. Wśród Niemców od początku XIX wieku utrzymywały się stale nastroje antysemickie. Istniała zbiorowa psychoza, z której wynikało przekonanie opinii publicznej dokonywania przez Żydów mordów rytualnych na katolikach i ich dzieciach. Takie poglądy głosiły nawet poważne poczytne gazety niemieckie. Szerzyły się obawy o powiększanie się wpływów żydowskich w Niemczech. Mówiono coraz częściej o dążeniach do władzy środowisk żydowskich. W Niemczech w tych czasach istniały rożne środowiska żydowskie. Zamieszkiwali tam częściowo już zasymilowani Żydzi niemieccy oraz napływowi Żydzi wschodni „Ostjuden”. Najczęściej o diametralnie innym codziennym sposobie bycia niż ludność miejscowa. Wschodni Żydzi o wiele bardziej obnosili się ze swoją religijnością niż miejscowi Żydzi niemieccy. Podział na Żydów wschodnich i zachodnich zauważało także środowisko żydowskie. Do „Ostjuden” zaliczano Żydów zamieszkałych na terenach byłej Polski, republik nadbałtyckich, terenie zaboru rosyjskiego, Węgrzech oraz wschodnich prowincjach Rumunii. Ich cechą charakterystyczną dla zachodnich Żydów, była słaba asymilacja z lokalnymi społecznościami oraz posługiwanie się językiem jidysz43.

Wrogość wobec Żydów niemieckiego społeczeństwa dodatkowo powiększyła się po okresie I wojny światowej kiedy niechętnie patrzono na każdego cudzoziemca, który odbierał miejscowemu Niemcowi pracę. To właśnie Niemczech na początku XIX wieku utworzył się obecny antysemityzm w swojej nowoczesnej formie44.

Na początku XIX wieku Niemcy zamieszkiwało oficjalnie 564,4 tysięcy Żydów, w tym 85,5 klasyfikowano jako „Ostjuden”, czyli Żydów wschodnich posiadających dodatkowo obywatelstwo jednego z państw wschodniej Europy, najczęściej stamtąd przybyłych. Największym skupiskiem Żydów wschodnich był Berlin – 43,8 tysięcy Żydów, w tym około 17,4 tysiąca posiadało pochodzenie polskie45.



Pozytywne nastawienie do mniejszości żydowskiej wykazywali mieszkańcy Węgier. Warstwy wpływowe w tym kraju, postulowały o równouprawnienie Żydów już od połowy XIX wieku. Pomysł poparło zgromadzenie narodowe w Budapeszcie. Dnia 13 marca 1848 roku zaproponowało ono inicjatywę nadania równych uprawnień Żydom podobnych jak i reszcie obywateli z racji ich wkładu w walkę o niepodległość Węgier. Ustawę przeprowadzono pozytywnie przez głosowanie, wkrótce jednak parlament został rozwiązany. Równouprawnienie Żydów i Węgrów zostało ostatecznie nadane w 1876 konstytucją monarchii Austro – Węgier, równouprawnienie wyznaniowe zaś w 1895 roku. Fakty te sprawiły, iż Węgry stały się miejscem osadnictwa żydowskiego do czasu I wojny światowej. Mniejszość żydowska rozrosła się w szybkim tempie z osiemdziesięciu tysięcy osób do prawie miliona osób46.

Zachodnia Europa zdawała sobie sprawę z upośledzonej pozycji ludności żydowskiej jaką ona posiada w większości krajów Europy. W związku z czym wysunięto postulat zainteresowania się losem środowisk żydowskich. Dalekowzroczni politycy widzieli w gorszej pozycji Żydów w Europie, widmo pogrążenia się Europy w krwawej rewolucji komunistycznej, w której znaczną rolę mogą mieć Żydzi. Efektem współpracy brytyjsko – żydowskiej była Deklaracja Balfoura opublikowana w 1917 roku. Zawierała ona obietnicę zobowiązania się brytyjskiego rządu do wsparcia w utworzeniu na terytorium Palestyny żydowskiego osadnictwa. Deklaracja ta miała na celu uzyskanie wparcia ze strony środowisk żydowskich by wygrać I wojnę światową. Można ją uznawać jako element taktyki politycznej rządu brytyjskiego47.

Brytyjski rząd wydał oświadczenie prezentujące cele polityki brytyjskiej w Palestynie. Opublikowano je w postaci listu Lloyda George'a do Nataniela Rotszylda 2 listopada. Tydzień później brytyjski „Times” opublikował jej treść:

„(…) Z wielką przyjemnością przekazuję Panu, w imieniu rządu Jego Królewskiej Mości, następującą deklarację sympatii z żydowskimi aspiracjami syjonistycznymi, która została przedłożona Gabinetowi, i przezeń przyjęta. Rząd jego Królewskiej Mości życzliwie spogląda na ustanowienie w Palestynie ogniska narodowego dla narodu żydowskiego, i dołoży najlepszych starań, by ułatwić osiągnięcie tego celu, przy jasnym zrozumieniu, że nie zostanie uczynione nic, co mogłoby uszczuplić obywatelskie i religijne prawa istniejących w Palestynie społeczności nieżydowskich, czy też prawa i status polityczny Żydów w jakimkolwiek innym kraju (…)”48.

Deklarację Balfoura ogłoszono z powodu zmobilizowania opinii żydowskiej w USA i Rosji do popierania państw ententy w czasie I wojny światowej. Na takim stanowisku stał Lloyd George – premier Wielkiej Brytanii. Miało to znaczenie propagandowe dla środowisk żydowskich krajów zaabsorbowanych wojną. Treść została opublikowana na parę dni przed wybuchem w Rosji Rewolucji Październikowej. Miała uspokoić środowiska żydowskie w Rosji i odwieść je od wspierania Bolszewików. Tak uzasadniał to Lloyd George. Deklaracja odniosła skutek w świecie żydowskim, odwiodła cześć Żydów od wspierania środowisk komunistycznych. Wraz ze zbliżaniem się do czasów II wojny światowej coraz więcej żydowskiej inteligencji odwracało się od idei komunistycznych i swój wysiłek kierować zaczęło w stronę syjonizmu. Patronat brytyjski nad osadnictwem Żydów w Palestynie był celowym zagraniem przeciw komunizmowi, powodem był fakt że w latach dwudziestych XX wieku Żydzi stanowili najbardziej liczną mniejszość etniczną w strukturach partyjnych oraz także w komunistycznych służbach bezpieczeństwa w Rosji49. Do działalności dyplomatycznej przeciw komunistom kraje Europy zachodniej, skłaniało że idee komunistyczne zyskiwały poparcie nie tylko wśród inteligencji w Rosji i na Ukrainie. Rozszerzanie się rewolucji komunistycznej na kraje zachodniej Europy stawało się realną groźbą dla obecnych rządów europejskich. Mieszkaniec Charkowa w Ukrainie, opisuje że miejscowa ludność żydowska na wieść o obaleniu cara i utworzeniu w Piotrogrodzie Rzadu Tymczasowego dopuszczała się scen przemocy na miejscowej inteligencji. Chciano uniknąć podobnego scenariusza na zachodzie Europy50.

Już dużo wcześniej państwa europejskie upatrywały możliwości przeciwstawienia się zagrożeniu ze strony rewolucji bolszewickiej w Rosji. W czasie I wojny światowej państwa sprzymierzone brały nawet pod uwagę możliwość porozumienia się z Niemcami w celu utworzenia frontu przeciw Bolszewikom. Ze strony Francji i Wielkiej Brytanii rozważano możliwość udzielenia im wsparcia po zawarciu pokoju, w celu utworzenia przez Niemcy frontu przeciwko nim. Miano zawrzeć tymczasowy pokój z państwami centralnymi i uderzyć dodatkowo na Bolszewików siłami armii polskiej, czeskiej, rumuńskiej, greckiej oraz fińskiej. Ogłoszenie Deklaracji Balfoura było próbą pozbawienia Bolszewików wsparcia ze strony sfrustrowanych środowisk żydowskich51.

Deklaracja Balfoura zawierała w sobie zgodę na utworzenie skupiska narodowego Żydów w Palestynie. Wielka Brytania pozytywnie wyraża się w niej o dążeniach ruchu syjonistycznego do utworzenia osadnictwa w Palestynie, jedynym warunkiem było nie naruszanie praw obywatelskich innych społeczności zamieszkujących pierwotnie te tereny52. Nie mówiono tu o utworzeniu pełnoprawnego państwa żydowskiego lecz użyto terminu „ogniska narodowego”. Uchwalenie tej deklaracja zbiegło się z początkiem migracji żydowskich do Palestyny. Była ona przejawem uznania na arenie międzynarodowej dążeń Żydów do utworzenia własnego państwa. Proces ten następował już od lat osiemdziesiątych XIX wieku. Żydzi migrujący liczyli na wydostanie się z Europy i spróbowania nowej jakości życia, bez odczuwania prześladowań na tle rasowym. Oprócz chęci emigracji występowała solidarność Żydów pozostałych na miejscu w Europie z emigrantami do Palestyny. W okresie tym do początku XIX wieku wyemigrowało już z samej Rosji około milion Żydów. Byli to głównie rzemieślnicy i rolnicy, powodem był kryzys jaki dotknął tą branżę w Rosji. Oprócz Palestyny głównymi miejscami migracji Żydów były tereny Stanów Zjednoczonych Ameryki, Kanada, Argentyna i Wielka Brytania53.

Wsparcie angielskie dla utworzenia na terytorium Palestyny ogniska żydowskiego wynikało też z pomocy, którą uzyskała Anglia w czasie I wojny światowej od Żydów, tworzących Legion Żydowski u boku Wielkiej Brytanii. Dodatkowym powodem było to, że Królestwo Brytyjskie obawiało się usamodzielnienia świata arabskiego, że wymknie się on spod kontroli. Wielka Brytania także chciała zabezpieczenia sobie drogi morskiej do Indii54. Przyszłe państwo palestyńskie miało stanowić brytyjski bastion chroniący Kanał Sueski od strony wschodu55.

Deklaracja Balfoura dodatkowo była ważnym atutem by na forum Ligi Narodów oddać mandat Palestyny Wielkiej Brytanii. Z zarządu brytyjskiego wykluczono jednak terytorium Transjordanii, mimo sprzeciwów żydowskich56. Dodatkowo Brytyjczycy uzyskali od Chaima Weizmanna, przewodniczącego Światowej Organizacji Syjonistycznej technologię wytwarzania acetonu, materiału potrzebnego przy produkcji materiałów wybuchowych dla celów wojennych57.

Przydzielenie mandatu rozpoczęło trzydziestoletni okres panowania brytyjskiego w regionie. Do lipca 1920 roku sprawowano tam rządy wojskowe, następnie władzę przejęła administracja cywilna. Formalną uchwałę w tej sprawie Liga Narodów przyjęła 29 września 1923 roku. Deklaracja Balfoura osiągnęła cele zakładane wcześniej przez Herzla, zapewniała o wsparciu na arenie międzynarodowej dla prowadzenia żydowskiego osadnictwa na terenie Palestyny. Dla realizacji celów tej deklaracji konieczne jednak było by Wielka Brytania wygrała wojnę z państwami centralnymi58.


  1   2   3   4


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna