5,12,19 X prawo kościelne I wyznaniowe



Pobieranie 82.87 Kb.
Data06.05.2016
Rozmiar82.87 Kb.

5,12,19 X

PRAWO KOŚCIELNE I WYZNANIOWE


Prawo kościelne i wyznaniowe to dwa różne porządki prawne. W przeszłości nie funkcjonowało prawo wyznaniowe- nazywano je prawem kościelnym (tj. porządek państwowy). Prawo wyznaniowe nie może być utożsamiane z prawem wewnętrznym jakiegoś kościoła lub związku wyznaniowego, w szczególności z prawem kanonicznym Kościoła katolickiego.
W Polsce istnieje 167 kościołów i związków wyznaniowych. Oprócz nich istnieją także inne grupy – działające jako np. spółki prawa handlowego, stowarzyszenia. Nie mają one jednak przywilejów związków wyznaniowych. Szacuje się, że jest około 200-300 zinstytucjonalizowanych związków. Istnieją również sekty działające nieformalnie (ok. 1000). Nie mają one szansy uzyskać w MSWiA wpisu do rejestru. Zgodnie z gwarancja Konstytucji RP wolno do nich należeć. W związku z tym prawo pozwala działać takim związkom, jednak w pewnych granicach.
Nie istnieje jeden kodeks prawa wyznaniowego – jest to zbiór różnych norm, przepisów, np. prawa podatkowego, prawa karnego, postępowania karnego, etc.


ŹRÓDŁA PRAWA


Każdy kościół posiada swoje źródła prawa. W Kościele katolickim jest to np. Biblia, uchwały soborów, synodów, pisma Ojców Kościoła, pisma Doktorów Kościoła, kodeks prawa kanonicznego ( Kodeks Prawa Kanonicznego zwany Kodeksem Jana Pawła II z 1983 r.). W isamie źródłem takim jest szariat, sunna. W hinduiźmie, święte księgi hindusów – Wedy. Źródłem prawa kościelnego może być np. tradycja, organy pozakościelne. Żródłami prawa wyznaniowego jest porządek państwowy lub pozapaństwowy – ale uznany za obowiązujący przez kompetentne organy państwowe. Prawo kościelne stosują organy danego kościoła między sobą (np. papież – biskup) lub w stosunku do wiernych (np. dyspensa). Prawo wyznaniowe stosują organy państwowe (między sobą, lub w stosunku do obywateli). Są to np. przepisy o obrazę czci religijnej.


NAUKA I NAUCZANIE


Nauką prawa kościelnego zajmują się szkoły duchowne (seminaria), wyjątkowo szkoły świeckie. Nauka prawa wyznaniowego jest domneną osób zarówno świeckich jak i duchownych. Nauka prawa wyznaniowego przeżywa obecnie renesans na uniwersytetach, wykładana jest także w szkołach wyznaniowych.

RELACJE PAŃSTWO-KOŚCIÓŁ


Stosunki takie rozpatrywać można w dwojakiego punktu widzenia:

  1. Formalne, zbadanie, czy dane państwo reguluje stosunki umową (2-stronną, międzynarodową, wewnętrzną), czy też nie reguluje. Jeśli posiada taką umowę to jest to system konkordatowy (obecny głównie w państwach o tradycji chrześcijańskiej). W Polsce konkordat z 28.07.1993 r. (wszedł w życie w 1998 r.) reguluje stosunki z Kościołem katolickim (4 obrządki). W większości krajów porozumienia takiego nie ma. Konkordat ze Stolicą Apostolską zawarty mają: np. Izrael, Tunezja. Nie jest to domena tylko i wyłącznie państw chrześcijańskich.

  2. Materialne, w tym przypadku rozważamy wszystkie akty prawne pod kątem pozycji kościoła w danym ustawodawstwie. Jeżeli zakres regulacji jest bardzo duży, a dana religia jest afirmowana – to jest to państwo wyznaniowe (konfesyjne). W grupie tej wyróżniamy:




Państwa wyznaniowe w sensie tradycyjnym.

Państwa wyznaniowe w sensie nowoczesnym (otwartym)

Ich cechą charakterystyczną jest brak rozdziału życia publicznego i prywatnego od norm religinych. Obecnie państwa wyznaniowe w sensie tradycyjnym są w zaniku. Nie ma ich w grupie państw chrześcijańskich – ostatnia była Hiszpania.

O charakterze takim decydują:

  1. tradycja historyczna,

  2. tradycja narodowościowa,

  3. względy ekonomiczne.

Cechą charakterystyczną jesto to, że w życiu publicznym afirmowana jest jedna z religii, ale istnieje tolerancja dla innych religii.

Istnieją w grupie państw muzułmańskich: Arabia Saudyjska, Jemen, Katar, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Iran.

Szwecja (od 2000 r. Podąża w kierunku państwa świeckiego),

Finlandia (wg nauki ciężko to określić),

Luksemburg (obowiązuje konkordat napoleoński z 1801 r., wielki książę musi być katolikiem),

Francja (3 departamenty; Górny i Dolny Ren, Mozela, to terytoria ściśle katolickie),

Malta (jedyny kraj UE, gdzie nie ma rozwodów świeckich),

Grecja (jedyny kraj UE, gdzie w dokumentach wymaga się podania wyznania),

Izrael (argumenty historyczne oraz narodowościowe),

Liban ( islam szyicki i sunnicki, maronizm),

Afryka Północna z wyjątkiem Sudanu (chce z państwa otwartego państwo ortodoksyjne),

Nepal (hinduizm), Kambodża (buddyzm), Brunei, Malezja, Bangladesz, Indonezja, Malediwy, Dżibuti, Somalia, Gwinea, Mali, Mauretania, Irak, Jordania, Syria, San Marino, Liechtenstain, Monako, Andora, Dania, Norwegia, Islandia, Szkocja, Anglia.

Tam, gdzie takiej afirmacji nie ma, a państwo postrzegane jest jako laickie, to jest to państwo świeckie (laickie, niekonfesyjne). O sukcesie tego typu państwa zadecydował tryumf reformacji, oktryny prawa natury (Grocjusz, Hobbes, Puffendorf), doktryny umowy społecznej, deizmu, ateizmu, marksizmu, leninizmu. Państwo niekonfesyjne nie jest monolitem. Pośród nich wyróżnić możemy 3 grupy:


a) Separacja czysta (amerykańska), której podwaliny powstały z XVII w. USA jako pierwsze w nowoczesny sposób podjęły próbę uregulowania stosunków Państwo-Kościół. Ma to swoją podstawę w pluralizmie kulturowym, religijnym, obycajowym emigrantów. Dostrzegano tu chęć zerwania z europejskim modelem państwa wyznaniowego, który dotychczas panował na Starym Kontynencie. Zaproponowano 2 koncepcje: państwa wyznaniowego (Anglikanie) i świeckiego. Zdecydowano się na model państwa świeckiego. Rys historyczny:
1636 – Roger Williams walczący na Rhode Island o tolerancję wydaje Pierwsza karta praw i wolności obywatelskich w Ameryce.

1787 – Konstytucja USA, art. 6 § 3, nie można uzależniać obsady stanowisk państwowych od wyznania, była to pierwsza gwarancja wolności religijnej w prawie konstytucyjnym.

1791 – wchodzi w życie Pierwsza Poprawka do Konstytucji USA z 1789 r. Według niej, Kongres nie może stanowić prawa respektującego religię oficjalną lub zabraniającą swobody praktyk religijnych (nie ma władzy, która mogłaby stanowić takie prawo).

1868 - XIV Poprawka do Konstytucji USA – przewiduje rozciągniecie obowiązywania Pierwszej Poprawki na całe terytorium USA.

1895 – papież Leon XIII w liście Longinquam oceani pochwalił amerykański wzorzec rozdziału.
Istnieją dwie klauzule interpretacyjne do Pierwszej Poprawki:
I - zakaz kompetencji władz państwowych ustanawiania jakiejkolwiek religii za religię oficjalną (państwową)
II - zakaz ograniczania swobody wykonywania praktyk religijnych

Praktyka konstytucyjna dba o to, by eliminować próby ingerencji państwa w sprawy wyznaniowe. Państwo nie może występować z inicjatywą zakładania związków wyznaniowych. Kościoły i związki wyznaniowe są w USA uważane za korporacje prawa prywatnego. W szkołach publicznych istenieje zakaz nauczania religii. Istnieją jednak pewne wyjątki, gdzie dostrzegana jest ingerencja państwo. Prawo zwalnia od podatku dochodowego kościoły, które przeznaczają pieniądze na kult, szkoły religijne otrzymują od państwa pomoc (głównie w postaci subsydiów na podręczniki), państwo refunduje koszty przewozu dzieci do szkół religijnych, część opłaty czesnego w szkołach religijnych można odliczyć od podatku, państwo finansuje kapelanów w wojsku, więzieniu. W sądach można składać przysięgę na biblię. Rozbudowana jest również klauzula sumienia:



  • powoływanie się na przekonania religijne przy służbie wojskowej,

  • powoływanie się na klauzulę sumienia w areszcie: odmawia się przebywania w jednym pomieszczeniuz innym wyznawcą,

  • powoływanie się na klauzulę sumienia przez lekarza (dot.aborcji), aptekarza (antykoncepcja)

  • powoływanie się na klauzulę sumienia przy transfuzji krwi (Jehowa) i transplantacji narządów ludzkich.


b) Separacja wroga (państwa są m.in. wrogie nauczaniu religii). Wyróżnić można dwa modele:  model francuski – podłoże ideologiczne: umowa społeczna, liberalizm, zadaniem państwa jest dbanie aby obywatel nie miał szans ujawniania swych przekonań.(Francja, Turcja);  model sowiecki – podłoże ideologiczne: materializm, leninizm, (Kuba, ChRL, Wietnam, Korea Pn., Chiny, PRL).
 Model francuski – podwalinami ideologiczno-doktrynalnymi były: Oświecenie, XVIII- wieczne odkonfesyjnienie relacji państwo-kościół; polityka reformacji; XVIII – wieczne pojęcie państwa, jednostki; liberalizm i umowa społeczna.
We Francji od czasów Ludwika XIV występowała ostra krytyka rządów absolutnych i afirmowania kościoła. Krytykowanie relacji państwo-kościół za Ludwika XVI było jedną z przyczyn rewolucji francuskiej. Pierwszy dokument władz rewolucyjnych - Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela zakłada wolność sumienia i religii obywatela francuskiego (art.10). Lata 1790-1795 cechował negatywny stosunek państwa do kościoła. W latach 1799-1905 nastąpiło ocieplenie relacji państwo-kościół; państwo staje się wyznaniowycm. Od 1906 ponowna wrogość tych dwóch instytucji (ustawa grudniowa – uchwalona w 1905, obowiązująca od 1906 r.).

1799 –Koniec nieprzyjaznego ustawodawstwa. Napoleon wprowadza 3 religie oficjalne państwa: katolicka, protestancka i mojżeszowa.


Przyjazne relacje

Wrogie relacje

1801 Konstytucja Konsularna


- 3 oficjalne religie : katolicka, protestancka, mojżeszowa,
1801 Konkordat Napoleona z Piusem VII

- katolicyzm oficjalną religią państwa,

- jego autorem jest Napoleon.

1804 Kodeks Napoleona


- tylko świecka forma małżeństwa,

- utrudniono orzymywanie rozwodu.

--------------------------------------------------------------------
Kościół jednak musiał pozostać podporządkowany państwu.

12 VII 1790 Konstytucja Cywilna Kleru


- nowy podział administracyjny Kościoła katolickiego we Francji, doasowany do podziału administracyjnego państwa, przeprowadzony przy sprzeciwie władz Kościoła,

- obsadzanie stanowisk biskupów i proboszczów w drodze wyborów i mianowania przez władzę państwową,

- każdy duchowany zobowiązany do ślubowania na wierność państwu,

- duchowieństwo utrzymywane z budżetu państwa.



1791

- kult mogą sprawować tylko ci, którzy złozyli przysięge na wierność państwu



1794-1995

- małżeństwo zawierane tylko w formie świeckiej,

- wprowadza się akty stanu cywilnego,

- możliwość rozwodów,

- państwo nie może finansować instytucji uprawiających kult religijny.

1795 Ustawa Konwentu o rozdziale Kościoła od państwa

- formalna neutralność państwa wobec religii,

- ochrona swobody kultu,

- odmowa finansowania kościoła,

- zakaz noszenia szat duchownych w miejscach publicznych,

- zakaz umieszczania symboli religijnych w miejscach publicznych.




Konkordat z 1801 r. funkcjonował do 1906 r. Jego postanowienia obowiązują jednak w 3 departamentach: Górny i Dolny Ren oraz Mozela. W szczątkowej postaci konkordat ten obowiązuje w Luksemburgu, Monako i Gujanie Francuskiej.


1814 – Karta Ludwika XVIII, potwierdzenie konfesyjnego charakteru państwa, zwrot ku religii katolickiej.

1816 – zniesienie rozwodów (do 1884 r.)

1905 – wejście w życie ustawy z 1904 r. o zakazie nauki religii uprawianej przez osoby zakonne. W ustawie grudniowej ( 9 XII 1905 ) przepis powyższy rozszerzono. Ustawa ta spowodowała, że Francja stała się państwem świeckim. Wszystkie kościoły pozbawiono osobowości prawnej. Ograniczono swobodę uprawiania kultu do sfery prywatnej. Celem jest to, by obywatel nie miał szans ujawniania swych przekonań w życiu publicznym. Wszytskie obiekty sakralne przejete przed 1905 r. są obiektami państwowymi, które można finansować. Państwo nie ingeruje w obsadę stanowisk kościelnych, kościoły potraktowano jako stowarzyszenia życia prywatnego. Mogą działać w życiu publicznym jeżeli kieruje nimi osoba świecka. W 1942 r. przywrócono im zdolność cywilnoprawną: mogą zajmować się opieką nad rannymi, opieką zdrowotną.

Konstytucje IV (1946) i V (1958) Republiki deklarują ścisły rozdział państwa i kościoła. Ustawa z 1974 r. odnosi się do problemu nauki religii – zezwolono na nauczanie pod warunkiem, że rodzice dziecka w wieku 7-13 lat nie wyrażają sprzeciwu. Istnieje również możliwość pobierania nauki religii w ciągu dni roboczych (środa).

2004 – zakaz noszenia w miejscach publicznych symboli religijnych, wywołało to fale protestów wśród przedstawicieli wszystkich religii.
 Rozwiązania francuskie znalazły zastosowanie w Turcji, Senegalu, Kamerunie; promieniowanie było również widoczne w Belgii, we Włoszech (1861-1871: ustawodawstwo czasu jednoczenia się, kiedy Pius IX ogłosił się „więźniem Watykanu”) Camil Cavour głosił hasło: „wolne państwo-wolny kościół”.
 Model sowiecki – podłoże ideologiczne: myśli deistyczne i ateistyczne, teorie Karola Marksa i F.Engelsa. Negowano potrzebę istnienia religii w życiu publicznym i prywatnym. Koncepcje te przyjął Lenin i zaczął wcielać w życie.
1917 Rewolucja Październikowa

8 XII 1917 – Dekret o Ziemi (należy przejąć dobra związków wyznaniowych, gdyż służą one klasie pasozytniczej) i Dekret o Pokoju (Kościół i osoby duchowne mają się angażować w budowanie więzi internacjonalistycznych).


1918 - Konstytucja Rosyjskiej Republiki Radzieckiej zakłada istnienie państwa laickiego (do roku 1990). Przebiano budowle kościelne, pozbawiano duchownych praw publicznych. Wszędzie deklarowano jednak wolność religijną.

1926 – Kodeks Karny przewiduje odpowiedzialność za próby nauczania religii.

1929 – Akt prawny pozwalający na istnienie organizacji wyznaniowych o ułomnej osobowości prawnej. Jego członkiem musiał być człowiek władzy, który miał szerzyć wartości ateistyczne.

1936 – W Konstytucji ZSRR zasada rozdziału państwa od Kościoła staje się istotną zasadą ustrojową.


3 poglądy dotyczące ZSRR:


  • ZSRR był państwem świeckim ale neutralnym światopoglądowo,

  • ZSRR był państwem faktycznie ateistycznym – wykonywanie ustawodawstwa zwalcza tradycyjną religijność,

  • ZSRR był państwem „wyznaniowym” – wprowadzono tam bowiem kult ateizmu

 Wzorem ZSRR poszła Mongolia, gdzie tępiono buddyzm oraz kraje demokracji ludowej po II wojnie światowej, a także Korea Pn., Wietnam, Kambodża, Kuba.


c) Separacja skoordynowana – relacje są zdroworozsądkowe. Podmioty te usupełniają się w realizacji różnych celów (edukacja, pomoc społ.). Współdziałanie opiera się na zasadzie partnerstwa i subsydiarności. Pojawił się w 1919 r. w Republice Weimarskiej, potem w RFN, w latach 80 Hiszpania, wkrótce Polska, Węgry.
Wzorzec ten pojawił się w Republice Weimarskiej. Konstytucja sierpniowa mówi, że nie ma kościoła oficjalnego. Chciano bowiem zrewidować uprzywilejowaną pozycę konfesji protestanckich oraz osobowość publicznoprawną kościołów (utrzymaną ją jednak). Obecnie RFN decyduje, który kościół będzie miał osobowość publicznoprawnę.
Nie da się powiedzieć, czym jest przymiot osobowości publicznoprawnej. Kościoły ją posiadające mogą pobierać podatki, żądać deklaracji odnośnie tego, na które wyznanie chce się płacić. Osobowość tą otrzymano po II wojnie światowej. Państwo zrzekło się bezposredniej jurysdykcji nad kościołami, a wszyscy obywatele mają prawo wolności religijnej.
W RFN istnieje system konkordatowy. W 1933 r. III Rzesza zawarła Konkordat ze Stolica Apostolską, prócz tego istnieją konkordaty lokalne (1924 z Bawarią). Prócz tego sa konkordaty ‘sensu largo’ – porozumienia z władzami poszczególnych kościołów.
Rozbudowana jest klauzula sumienia zawężona do kościołów publicznoprawnych (dot. Służby wojskowej). Religii naucza się w kościołach publicznych.

26.X

WOLNOŚĆ SUMIENIA I WYZNANIA

Głównym przedmiotem wokół którego kręci się prawo kościelne i wyznaniowe są religie.

W słownikach opis definicji religii określany jest przez pojęcia deskrypcyjne. Religia to system wierzeń i praktyk przyjętych w danej społeczności określający relacje jednostki do różnie pojmowanej sfery sacrum, czyli świętości i sfery Boskiej. Manifestuje się w wymiarze bądź doktrynalnym (doktryna religijna), czynnościach religijnych (kult religijny), społeczno-organizacyjnym (kościół, związek wyznaniowy, sekta), duchowości indywidualnej (mistyka).
Współczesne kryteria podziału religii:
1. Sposób powstania religii:

a) naturalne - to takie które istniały od dawna na danym terytorium lub w określonej społeczności, nie można uchwycić początków tych religii, charakterystyczne kulty amnestyczne, rozwój w społecznościach lokalnych, odizolowanych – Afryka, Azja,

b) objawione - to takie które miały twórców, mistrzów, nauczycieli, proroków. Da się uchwycić początek tych religii, czasookres dziejów tej religii – chrześcijaństwo, islam, judaizm (praojciec Abraham), buddyzm (Budda), konfucjanizm (niektórzy jako religia, inni jako nurt filozoficzny – Konfucjusz), Świadkowie Jehowy.

Największą procentowo religią jest Chrześcijaństwo- ponad 33% ludności a dominującym wyznaniem jest Katolicyzm (rzymski). Druga Islam - 19%, dominujące nurty - sunnici i Szyici. Hinduizm - 14%, Buddyzm - 6%. Religie pierwotne i społeczne – Chiny – 18%. Dane trochę sztuczne, bo większość Chińczyków zadeklarowałoby buddyzm


2. Pojmowanie istoty boskiej:

a) monoteistyczne (wiara w 1 Boga) – chrześcijaństwo, islam, judaizm, buddyzm,

b) politeistyczne (wielobóstwo) – hinduizm, wiele kultów religijnych pierwotnych.
3. Współczesne istnienie wyznawców

a) żywe – chrześcijaństwo, islam itd.,

b) wymarłe – religie Etrusków, staroegipskie, starobabilońskie, neopogańskie, pogańskie. W przeszłości starogreckie były wymarłymi jednak w kwietniu 2006 r. nastąpiła zgoda na zinstytucjonalizowanie religii starogreckiej, zatem obecnie jest żywa.W Skandynawii - druidzi.
Podział ze względu na to kryterium nie jest do końca oczywisty, może się oczywiście z czasem zmieniać.
4. Zasięg oddziaływania:

a) światowe o zasięgu uniwersalistycznym - chrześcijaństwo, islam, buddyzm,

b) narodowe - żydzi, sikhowie, samarytanie,

c) plemienne - typowe dla danej społeczności plemiennej, religie lokalne.




Nazewnictwo w polskim porządku prawnym (nazwy indywidualnych kościołów i związków wyznaniowych):
Dlaczego - kościół, sekta, związek wyznaniowy, gmina itd. ?
Terminem kościół nazywa się te związki, które mają rodowód chrześcijański: Kościół katolicki, Autokafaliczny Kościół Prawosławny, Kościół ewangelicko - reformowany, Kościół ewangielicko – augusburski, Kościół polskokatolicki itd. Ale istnieją także wyjątki – są to związki o rodowodzie chrześcijańskim bez nazwy „kościół”: Zbory Boże Chrześcijan Dnia Siódmego (dzień świąteczny – sobota), Adwentyści Dnia Siódmego, Jednota Braci Polskich.
W tradycji niechrześcijańskiej zasady są odwrotne. W swojej nazwie nie używają nazwy „kościół”. Używana jest nazwa inna, np.

- stowarzyszenie (6 stowarzyszeń buddyjskich)

- związek (Związek Garuda w Polsce)

- szkoła


- zakon, zjednoczenie („Zakon Braci Zjednoczenia Energetycznego)

- gmina (Niezależna Gmina Wyznania Mojżeszowego)


Są jednak inne związki bez rodowodu chrześcijańskiego, z nazwą kościół, np. „Kościół Słowiański”.
Czy są podejmowane pewne próby ujednolicenia nazw i terminów ? Światowa Rada Kościołów, która skupia głównie kościoły chrześcijańskie próbuje stworzyć szablon jednolitych terminów, jednakże jest to oddziaływanie nieformalne (zalecenia), próbuje również prócz szerzenia ducha ekumenizmu, sugerować państwu pewne kryteria, którymi ustawodawstwo danego państwa ma się kierować w aktach normatywnych by dany związek uznać za legalny (np. wymóg dłuższej tradycji na danym terytorium - przyjmuje się minimum 2-3 pokolenia; przedmiotem kultu religijnego mają być takie, które nawiązują do współcześnie istniejących tradycji religijnych – stąd wiele ustawodawstw nie zezwoliło na zalegalizowanie Kościoła Scjentologów), liczba wiernych powinna być istotnie zauważalna.

Wolność sumienia i wyznania

W większości państw demokratycznych pojęcie to urosło do rangi podstawowego prawa człowieka, tak też definiowane jest obecnie w Polsce. Pojęcie to posiada wymiar najwyższym, stoi na równi z prawem do życia, naturalnej śmierci, ochrony zdrowia. Jednak nie tak dawno (16 lat temu) w praktyce konstytucyjnej było jednym z praw obywatelskich, posiadającym niższa ranga, było kategorią polityczną. Każdy ustrój totalitarny w swoim rozwoju traktował tą wolność jako prawo publiczne, nie człowiecze, ludzkie. W Konstytucji PRL z 1952 r. wolność tak również była potraktowana jako prawo publiczne. Dopiero tzw. Mała Konstytucja z 1992 r. oraz Konstytucja RP z 1997 ustala to w kategorii praw człowieka (artykuł 25). Zatem w prawie państw zachodnich, również i Polski, wolność tego typu jest jednym z najwyższych praw człowieka. Prawo jest to jednak ograniczane, np. w Kodeksie karnym (art. 193, 194, 195). Należy je wykonywać tak by nie ograniczać innym tej możliwości.


Jak jest definiowane to pojęcie w poszczególnych aktach prawnych? W zasadzie „wolność sumienia i wyznania” to pojęcie, które poszczególne ustawodawstwa traktują w następujący sposób - wolność kultu, wolnośc myśli, wolność przekonań, wolność religii, wolność wierzeń, wolność wyznawania i głoszenia religijnych i areligijnych doktryn.


Czy pojęcie wolności sumienia i wolności wyznania jest pojęciem tożsamy? W kwestii tej charakterystyczne są dwie grupy poglądów:
1) Doktryny orzecznictwa – utożsamia wolność sumienia i wyznania, uważa, że jest to w zasadzie to samo, nie da się tego sztucznie rozdzielić, ta grupa uczonych jest w mniejszości,
2) Grupa ta uważa, że są to odrębne kategorie pojęciowe; wolność sumienia to grupa wewnętrznej aktywności człowieka (człowiek wewnętrznie przeżywa wolność religijną), która nie zawsze musi być ujawniona. Wolność sumienia jest prawem indywidualnym, gdyż pozwala nam swobodnie kształtować swoje myśli i przekonania. Dopiero z chwilą kiedy ta wolność sumienia jest uzewnętrzniana - wtedy możemy mówić o wolności wyznania- jest zatem ona jedną z postaci aktywności zewnętrznej człowieka. Kwestią następczą jest okazywanie swoich przekonań i postępowania według nich (prawo do głoszenia i niegłoszenia swoich przekonań).
Ujęcie podmiotowe (zakres) wolności sumienia i wyznania
Do kogo wolność ta jest kierowana, kto może z prawa tego korzystać, kto może się na nie powoływać i dociekać roszczeń ? Po za tą materią pozostają wszystkie istoty żywe nie będącą człowiekiem. Sprawa zwłok ? Są one rzeczą jednak należy się im szczególna cześć. Zatem prawo podmiotowe emigruje na czas po śmierci, rozciąga się na ochronę zwłok, miejsc pochówków – jest np. wymieniony katalog zamknięty miejsc gdzie można zwłoki pochować.
Prawo podmiotowe dotyczy osób ludzkich w sensie indywidualnym oraz kolektywnym (rodzina, kościół, związki wyznaniowe). Sens kolektywny - mogą być to relacje między różnymi kościołami ( np. w prawie wyznaniowym można być członkiem kilku kościołów, w prawie kościelnym nie można robić takiej schizmy, jednak istnieją pewne wyjątki).
Czy zakres wolności w sensie podmiotowym jest taki sam dla osoby pełnoletniej i małoletniej? Rodzice kształtują taką postać. W prawie świeckim jest to pewna forma prawa rodziców nad dziećmi, mimo wszystko mają oni obowiązek odprowadzenia dziecka na lekcje religii. Jeśli np. 13 letnie dziecko podejmie decyzję o zmianie religii to jest problem. Zaczynają się zderzać przedmiotowo dwa prawa: wolności sumienia, z prawem wynikającym z władzy rodzicielskiej. Gdzie jest granica jednego i drugiego prawa ? W okresie małoletnim prawo wolności sumienia jest modyfikowalne. Młodocianym należy dać pewien zakres praw wolność i sumienia itd. ale z pewnymi ograniczeniami, np. do 10 - 13 lat; poniżej tej granicy prawa rodziców przeważają nad prawami człowieka. Powyżej tej granicy trzeba je brać pod uwagę.


Ujęcie przedmiotowe (zakres) wolności sumienia i wyznania.
Należy zwrócić uwagę na fakt:

  1. czy jednostka jest wyizolowana,

  2. czy żyje w rodzinie,

  3. czy uczestniczy w życiu jakiegoś kościoła

a)

- jednostka ma prawo do wolności myśli (poj. wolności myśli jest tutaj pojęciem szerszym – obejmuje to, co może przekraczać sferę sacrum)



- prawo do wolności wyznania zezwala na uzewnętrznianie swoich poglądów w miejscu prywatnym i publicznym; może być to prawo pozytywne (zezwolenie uzewnętrzniania) i negatywnym - zadaniem prawa jest doprowadzenie do takiej sytuacji żeby ograniczyć szanse i wymagania okazywania swojej przynależności religijnej. Organy władzy nie mają prawa pytać o przynależność religijną, chociaż są dziedziny życia przy których te organy mają prawo o to pytać (służby specjalne, wydziały policji), czasami władza sądownicza może się zapytać się o to podczas rozwodu.

- prawo do wstępowania, należenia lub występowania z danej organizacji religijnej (chociaż np. władze kościelne nie mogą nawet rozwiązać chrztu, raz wypowiedziane słowa przystąpienia do islamu wymagają przynależności do końca życia)

- możliwość tworzenia nowych związków wyznaniowych, chociaż to prawo jest ograniczone a prawo kościelne ogólnie wyklucza taką sytuację (można jednak tworzyć stowarzyszenia w ramach kościoła).
b)

- prawo do określania przynależności religijnej dziecka,

- prawo do wychowywania/niewychowywania dziecka w danej religii,

- prawo do wysyłania/niewysyłania dziecka na lekcje religii,

- prawo zawierania/niezawierania związków małżeńskich
c)

- organizowanie obrzędów religijnych

- uczestniczenie/nieuczestniczenie w obrzędach religijnych (w prawie wyznaniowym jest to prawo, w prawie kościelnym jest obowiązkiem)

- Prawo do posiadania prasy, posiadanie majątku, nabywanie go i zbywanie, oddawania na rzecz społeczności religijnej np. w formie darowizny.




Interpretacja wolności wyznania

Dwa ujęcia wolności wyznania:


1) prawo ujęte szeroko – prawo do manifestowania swoich poglądów i przekonań religijnych, nie religijnych, areligijnych, ateistycznych, prawo tworzenia i prowadzenia takich organizacji,
2) ujęcie wąskie – prawo wolności wyznania to tylko prawo manifestowania przekonań religijnych, a inne już w tym się nie mieszczą.
Sens określenia wolności religijnej:

- ujęcie faktyczne (np. przeżegnanie się, określona czynność kultowa),

- ujęcie moralne (chęć czynienia dobra/zła, wolność do nieczynienia dobra i przyjęcie postawy ambiwalentnej).
sens prawny – jest to kategoria prawna, którą zainteresowane są normy prawne:

- prawa wewnętrznego.

- prawa wspólnotowego.
Wolność religijna może być ujmowana w sensie pozytywnym (i tak najczęściej) i w negatywnym (możliwość powstrzymania się, prawo do nie czynienia dobra itd.)
W państwach prawnych próbowano zapanować nad wolnością sumienia, niestety nie udało się to. Nie mniej wolność ta nie jest prawem nieograniczonym i wyizolowanym od innych praw

Różne są kryteria ograniczenia i zawężania tego prawa. Uważa się, że w zależności od ustroju, doktryny, relacji państwo - kościół, można ograniczyć to prawo. W państwie demokratycznym można je ograniczyć z punktu widzenia innych praw, czy np. jeśli chodzi o wolność i bezpieczeństwo innych, bezpieczeństwo ekonomiczno – gospodarcze, ale nie jeżeli chodzi o sens publiczny czy też ze względu na obawy zagrożenia ustroju państwa.Stąd istnieją przepisy, które pozwalaja na zbieranie informacji o przynależności religijnej.


Dawniej prawo to było różnie pojmowane. Nie ma dwóch identycznych państw i ustrojów gdzie kwestia jest na tym samym poziomie, skala rozwiązań może być jedynie podobna.
W przeszłości indywidualnej wolności nie było, tam gdzie istnieje jest monizm (łączenie państwa i kościoła), tam kult religijny jest instytucją publiczną więc temat ten nie jest poruszany. Nie uczestniczenie lub błędne zachowanie się jest karalne. Zniewaga sacrum jest na równym poziomie ze zniewagą państwa.
Ekspansja terytorialna państw była uzależniona przez ekspansję religijną. Dopiero kiedy pojawił się dualizm (rok 313 - edykt mediolański) wtedy dopiero zaczęły się tworzyć podstawy do idei wolności sumienia i wyznania.
W średniowieczu formalnie istniał dualizm, ale w rzeczywistości państwo było teokratyczne toteż idea wolności sumienia i wyznania była mocno zawężona a w życiu publicznym totalnie wykluczona. Szczególnie widać to przez tępienie ruchów heretyckich (dominikanie, dominicanes – „pańskie psy”). Kobieta stworzona przez szatana, ma większą podatność na zagnieżdżenie się zła, szatan przybiera postać kobiety lub krowy.


9 XI


KWESTIE GWARANCJI WOLNOŚCI SUMIENIA I WYZNANIA – GWARANCJA WOLNOŚCI RELIGIJNYCH W POLSCE.
Akty prawa (wyznaniowego) powszechnie obowiązującego w RP.
Rozważając na temat źródeł prawa (wyznaniowego) pod rozwagę należy brać art.87 oraz art. 91 Konstytucji RP.

1. Konstytucja RP z 2 IV 1997 r.

art.25 - określa pozycję kościołów i innych związków wyznaniowych oraz ich relację z państwem (wolność sumienia i wyzn. w sensie instytucjonalnym);

art.53 - Art. 53 - gwarantuje wolność sumienia i religii oraz zakres podmiotowy i przedmiotowy tej wolności ( w sensie indywidualnym)


2. Ratyfikowanie umowy międzynarodowe:

- wielostronne (multilateralne)

- o zasięgu uniwersalnym1

- o zasięgu regionalnym

- dwustronne (bilateralne) – Konkordat między Solicą Apostolsą a RP z 28 VII 1993 r.
3. Ustawy

- dotyczące wszystkich związków wyznaniowych

- indywidualne


  • dotyczące kościoła katolickiego2

  • dotyczące innych kościołów i związków wyznaniowych3

Regulację prawną (ustawa indywidualna) posiada 14 innych kościołów i związków wyznaniowych obok kościoła katolickiego (razem 15): 3 spośród nich mają starą metrykę, z okresu międzywojennego – Karaimski Związek Religijny, Muzułmański Związek Religijny, Staroobrzędowcy Kościół Prawosławny („bezpopowcy” – ten odłam który nie ma hierarchii strukturalnej, okolice Warszawy, Białegostoku, Wrocławia, Gdańska).


W Polsce mamy zróżnicowaną formę uznawania związków wyznaniowych i kościelnych: forma ustawowa i decyzja administracyjna po której wpis do rejestru związków kościelnych i wyznaniowych dokonywany jest przez ministra MSWiA.
Ustawy dotyczące wszytskich związków wyznaniowych (ogólne):

Ustawodawstwo majowe – 17 V 1989, 3 ustawy o znaczeniu fundamentalnym: o ubezpieczeniu osób duchownych (już nieobowiązująca), o stosunku państwo - kościół, o gwarancjach wolności sumienia. (quasi konstytucyjne ustawodawstwo dotyczące prawa wyznaniowego w RP). Ustawy te zostały przyjęte bardzo późno w Polsce Ludowej mimo, że były zagwarantowane z Konstytucji PRL. Brak ich powodował że istniał brak znajomości położenia Kościoła w Polsce: czy kościół jako całość ma osobowość publiczno-prawną? (tutaj orzecznictwo prawne było zgodne, kościół katolicki osobowości publiczno-prawnej w Polsce nie ma – chociaż czasami pod wpływem pewnych zdarzeń państwo musiało przyznać tą osobowość na scenie publicznej – np. metryki kościelne).


31. III. 1959 - o cmentarzach i chowaniu zmarłych,

7. IV. 1989 - prawo o stowarzyszeniach,

5. VII. 1990 – prawo zgromadzeniach,

27. IX. 1990 - o szkolnictwie wyższym,

15. III. 1933 - o zbiórkach publicznych,

20. III. 1950 - o przejęciu dóbr martwej ręki.


4. Inne źródła prawa (wyznaniowego)

- zwyczaj

- orzecznictwo (własne i niewłasne)


  • sądów i trybunałów polskich (TK, SN, NSA)

  • Międzynarodowego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu

  • Sądów i Trybunałów Unii Europejskiej

Statuty kościołów i związków wyznaniowych – nie są one uważane za źródła prawa wyznaniowego w Polsce (prawo wewnętrzne), ewentualnie są źródłem poznawczym.

Gwarancje konstytucyjne.
Preambuła: jest przejawem świeckiej formy państwa polskiego, gdzie zagwarantowano jedność wszystkich obywateli RP o zróżnicowanej formie ich przywiązania religijnego – tych którzy deklarują przywiązanie religijne, przede wszystkim do przeważającego katolicyzmu, jak i tych którzy deklaruja awyznaniowe poglądy. Nie mniej jednak te poglądy mają być źródłem idei dążących do poznania dobra, sprawiedliwości itd. Nigdzie nie ma zaznaczenia że źródła religijne mają być źródłem tworzenia prawa – państwo nie może się afirmować po stronie żadnego poglądu. Poglądy konfesyjne i akonfesyjne mają być źródłem idei prawdy, dobra, piekna – ale nie źródłem prawa.

Artykuł 25


Ustęp 1 – 3: Gwarantują wolność sumienia i wyznania, wolność religijna w sensie instytucjonalnym: państwo – kościół, kościoły między sobą.

- Równouprawnienie państwa i kościołów oraz innych związków wyznaniowych między sobą.

- (w ust 2) bezstronność – instytucji państwowych i publicznych państwa polskiego,

- zasada autonomii państwa i kościołów/związków wyznaniowych, ale także kościołów /związków między sobą,

- zasada wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie,

- współdziałanie – w oparciu o treść preambuły na zasadzie partnerstwa (np. ustawa o pomocy społecznej), należy tą zasadę rozumieć jako zasadę pomocniczości.

Wymienione zasady (poza ostatnią) są pośrednią formą dającą odpowiedź jaką osobowość prawną mają kościoły i związki wyznaniowe w Polsce. W konstytucji nie ma nigdzie (ani w innym źródle prawa) wspomniane, że kościoły i związki wyznaniowe posiadają osobowość publiczno – prawną. Spór w doktrynie na ten temat, zakończył się na korzyść kościoła. Kościoły i związki wyznaniowe jako całość na forum relacji Państwo/Kościół mają osobowość publicznoprawną. Wspomniane zasady są tego gwarancją. Próbuje się tą interpretację wzmocnić przez inne źródła prawa, w tym konkordat (28 lipca 1993 – wszedł w życie 25 kwietnia 1998), z którego recypowano kilka elementów do Konstytucji RP. Ponadto I RP była konfesyjna - afirmacja Katolicyzmu, II RP afirmacja 6 związków. Wywodzi się z tego fakty że w Polsce kościół był autonomiczny i równouprawniony.

Zasada równości

Na czoło wymienionych zasad wysuwa się zasada równouprawnienia. Poza faktami konkordatu i przeważania kościoła katolickiego pod względem demograficznym nie można go określić mianem szczególnie uprawnionego w Polsce. W konstytucji marcowej (17 III 1921) tak właśnie było. W roku 1925 przyjęto konkordat, wypowiedziany 9 września 1945. Aż do dnia przyjęcia następnego konkordatu położenie kościoła w Polsce było niesprecyzowane. Stało się to głównie po zniesieniu obowiązywania konstytucji marcowej w 1947. W okresie międzywojennym 6 kościołów i związków wyznaniowych miało regulacje prawne w oparciu o ustawy indywidualne, kościół katolicki jej nie miał, gwarantowała mu to konstytucja. Po wojnie w wyniku zniesieniu konstytucji, kościół miał gorszą pozycję od tych 6 kościołów i związków.
Żeby uniknąć tego na przyszłość w 1989 zaczęto bardzo szybko prace nad uregulowaniem położenia kościoła katolickiego w Polsce.Miało się na tym zakończyć, ale zrodził się pomysł podpisania konkordatu. Przeciwniy tego (m.in. prof. Pietrzak) twierdzili, żę regulowanie sytuacji kościoła w państwie jest przestarzałe, byli jednak w mniejszości.
Opracowano tekst konkordatu, zaliczanego do konkordatów horyzontalnych (w przeciwieństwie do wertykalnych), regulujących bardzo szeroki zakres praw – różni się od poprzednich konkordatów (np. w konkordacie z 1925 nie było uregulowanej treści małżeństw konkordatowych). Po 1993 zarzucano rządowi Hanny Suchockiej, że nie miał upoważnień na podpisywanie takiej umowy (wg Małej Konstytucji z1992, rząd na podpisywanie umów, które miały radykalnie zmienić sytuacji prawną musiał mieć zgodę sejmu) ze względu na małżeństwa konkordatowe. Udało się to dopiero 23 lutego 1998, ratyfikowanie przez Aleksandra Kwaśniewskiego po zgodzie uzyskanej w ustawie. Wymiana dokumentów 25 marca 1998; konkordat wszedł w życie co do zasady 25 kwietnia 1998. Wyjątkiem są znowu małżeństwa konkordatowe (w przypadku 11 kościołów -10 chrześcijańskich i 1 żydowski)

Kolejnym problemem jest zasada równouprawnienia kościołów między sobą. Wszystkie miedzy sobą MUSZĄ być równouprawnione. Żaden z nich nie może sobie uzurpować pierwszeństwa, do wyższości nad innymi.


Zasada bezstronności

Władze państwowe a wśród nich władze publiczne są tylko z jednaj strony podmiotem, z drugiej - władze kościoła i ludzi świeckich. Czyli sprawa podmiotowa jest ograniczona.. Również ograniczona strona przedmiotowa – tylko co do przekonań religijnych, wyznaniowych, światopoglądowych, filozoficznych.
Zasada autonomii i wzajemnej niezależności.

Można rzec, że najdoskonalszą formą zasady autonomii jest zasad wzajemnej niezależności i tak powinno się to rozpatrywać w relacjach państwo - kościół. Jednak powinno się je trochę inaczej postrzegać: autonomia – z punktu widzenia sfery życia wewnętrznego kościoła, struktury organizacyjnej itd. (zapisane w 1 pkt konkordatu). Czyli w miejscu tym pojęcia te nie są tożsame..

Zasada współdziałania

Państwo winno współdziałać z podmiotami niepublicznymi, czyli w tym przypadku również z instytucjami kościelnymi.


-------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Przykład autonomii i wzajemnej niezależności: ambicją państwa jest aby charakter zasady autonomii i wzajemnej niezależnośći był jak największy, najczystszy, czy tak się dzieje? Kiedyś mówiono o funkcjach publiczno - prawnych kościoła, np. przejawem tych funkcji były metryki kościelne, zawierano związki małżeńskie na forum kościelnym, czasami nawet rozwiązywano związki małżeńskie przez rozwód na forum kościoła/związku wyznaniowego ze skutkiem cywilno-prawnym, przysięga wojskowa i w sądzie – religijna. Polska Ludowa starała się to zniwelować, państwo miało przejąć obowiązki. Dzisiaj też tak jest ale są odstępstwa. Jedną z takich różnic od prawa autonomi i niezależności jest małżeństwo konkordatowe. Na forum 11 kościołów w Polsce (10 wyznań chrześcijańskich i gmina żydowska) można zawrzeć związek małżeński ze skutkiem cywilno – prawnym. Oświadczenie małżeństwa jest składane w instytucji kościelnej w obecności 3 świadków (trzecim jest duchowny – jest tylko świadkiem urzędowym, to nie on udziela ślubu, jest świadkiem i szafarzem błogosławieństwa w imieniu kościoła/zw. wyznaniowego). Zatem tutaj nie ma zasady niezależności. Jednak zaraz po małżeństwie wracamy do autonomii - różnica w prawie wyznaniowym i kościelnym. Teraz mogą rozwieść się „świecko” i pobrać się na nowo, kościół na to nie pozwoli więc mogą mieć po dwóch małżonków: świeckiego i kościelnego. Swoista bigamia, ale nie ma jej bo jest autonomia. Podobnie: w prawie kościelnym wymagane pokładziny (ius cosumatum) na sposób ludzki. Małżeństwo może być zawarte ale niedopełnione, skutkiem tego mogą zawrzeć nowy związek małżeński tak jakby pierwszego nie było. Ale skutki cywilne: nadal są małżeństwem. Kościół o to teraz dba, przy złożeniu pozwu przed sądem kościelnym kościół pyta czy złożono pozew cywilny




1 Karta Praw Człowieka, San Fransisco, 1945; Powszechna Deklaracja Praw Człowieka,Paryż, 1948; Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych, 1966 ; Umowy wielostronne - umowy uniwersalne, nie mają one obowiązku spełnienia ale ambicją krajów jest próba przemycenia tych umów do postaci języka normatywnego porządku prawnego wewnętrznego; umowy te dotyczą prawa wyznaniowego w całości lub tylko fragmentarycznie.

2 np. ustawa o finansowaniu niektórych instytucji kościelnych

3 np. Ustawa z dnia 30 czerwca 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego w RP; Ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w RP


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna