Absurd (z łac absurdus = niedorzeczny) – nonsens, niedorzeczność, coś z całą pewnością nieprawdziwego, nieprawdopodobnego, pozbawionego sensu. Afirmacja



Pobieranie 304.15 Kb.
Strona1/6
Data05.05.2016
Rozmiar304.15 Kb.
  1   2   3   4   5   6
ABSURD (z łac. absurdus = niedorzeczny) – nonsens, niedorzeczność, coś z całą pewnością nieprawdziwego, nieprawdopodobnego, pozbawionego sensu.
AFIRMACJA (z łac. affirmatio) – potwierdzenie, aprobowanie, pochwała czegoś, uznanie za dobre czy szczególnie ważne. W renesansie: afirmacja życia w ogóle lub afirmacja życia na wsi, która przedstawiana była jako kraina szczęśliwości (Arkadia).

Przykład: twórczość Jana Kochanowskiego (pieśni, fraszki), a szczególnie „Pieśń świętojańska o Sobótce”.
AFORYZM (z gr. aphorismós = definicja) – wyraziste sformułowanie, najczęściej zamknięte w jednym zdaniu, odsłaniające ogólną prawdę moralną, psychologiczną czy filozoficzną, wyrafinowane stylistycznie i błyskotliwie trafne. Opiera się często na mechanizmie paradoksu i antytezy; bywa przewrotnym nawiązaniem do prawd obiegowych i zdroworozsądkowych formuł. Mistrzami aforyzmów byli moraliści francuscy XVII i XVIII wieku, np. La Rochefoucauld, B. Pascal, filozofowie XVIII i XIX w., np. J. W. Goethe, A. Schopenhauer, F. Nietzsche, w literaturze polskiej m. in. Karol Irzykowski, S. J. Lec („Myśli nieuczesane”). Inne nazwy aforyzmu: maksyma, sentencja, złota myśl.
AKCJA (z łac. actio = działanie) – w utworze epickim lub dramatycznym ciąg działań i przeciwdziałań bohaterów zdążających do osiągnięcia określonych celów. Główne fazy akcji to: zawiązanie, rozwinięcie, rozwiązanie.
ALEGORIA (z gr. od allēgorein = mówić nie wprost) – składnik świata przedstawionego (np. postać, motyw lub prosta fabuła), który poza znaczeniem dosłownym przekazuje znaczenie głębsze, ukryte, bardziej abstrakcyjne. Alegoria jest obrazowym, umownym i jednoznacznym odpowiednikiem (np. personifikacją) jakiegoś pojęcia z dziedziny moralności, religii lub ludzkiego życia.

Przykłady: moralitety średniowieczne, w których Dobro przedstawiano jako postać białą, a Zło – czarną; przypowieści biblijne, bajki zwierzęce (np. Ignacego Krasickiego „Ptaszki w klatce”).
ANAFORA (z gr. anaphorá = podniesienie, odwołanie się) powtórzenie tego samego wyrazu lub zwrotu na początku kolejnych wersów, zdań, strof lub innych części (segmentów) utworu.

Przykłady: J. A. Morsztyn „Niestatek”, cyt.:

Prędzej kto wiatr w wór zamknie, prędzej i promieni

Słonecznych drobne kąski wżenie do kieszeni,

Prędzej morze burzliwe groźbą uspokoi,

Prędzej zamknie w garść świat ten, tak wielki, jak stoi ...”

lub D. Naborowski „Do Anny”, „Cnota grunt wszystkiemu”.


ANIMIZACJA (z łac. animare = ożywić) – rodzaj metafory: nadawanie przedmiotom, pojęciom, zjawiskom martwej natury właściwości lub cech istot żyjących, a także wyposażenie prostych form życia (np. roślin) w cechy właściwe formom wyżej zorganizowanym (np. zwierzętom czy ludziom).

Przykłady:

Tu kapusta, sędziwe schylając łysiny,



Siedzi i zda się dumać o losach jarzyny”

/ „Pan Tadeusz” ks. II, 406 – 407 /


ANTROPOCENTRYZM (antropo + łac. centrum = środek) – pogląd będący podstawą wielu systemów religijnych i filozoficznych, wg którego człowiek jest ośrodkiem i celem świata, a wszystko w przyrodzie dzieje się ze względu na niego.

W literaturze i sztuce renesansu – zainteresowanie człowiekiem i wszystkimi jego sprawami.


ANTYBOHATER – określenie głównego bohatera z dramatu T. Różewicza „Kartoteka”: biernego, nie angażującego się w nic, wątpiącego w sens życia, zagubionego, wewnętrznie pustego, o „rozbitej” osobowości; nie jest on typowym bohaterem utworu, dlatego nazwano go antybohaterem.
ANTYDRAMAT – tak nazywany bywa dramat T. Różewicza „Kartoteka”, w którym np. występuje Chór Starców nawiązujący do tragedii antycznej, a dokładniej będący jego parodią: Starcy recytują fragmenty dzieł literackich, śpiewają kołysankę, cytują przypadkowe wyrazy ze słownika, żyją dalej mimo uśmiercenia ich przez Bohatera i namawiają go do działania. Takie przedstawienie Chóru i jego wypowiedzi świadczą o tym, że tradycyjna forma dramatu nie jest odpowiednia i wystarczająca, by ukazać rzeczywistość i problemy współczesnego człowieka.
ANTYTEZA (z gr. antithesis = przeciwstawienie) – zestawienie dwóch skontrastowanych znaczeniowo wyrażeń lub zdań.

Przykład: J. A. Morsztyn „Do trupa”, cyt.:

„Ty jednak milczysz, a mój język kwili ...”

lub I. Krasicki „Pochwała głupstwa”, cyt.:

„Patrz na mędrca – tetryka, głupca – wesołego:

Tu pryska z twarzy zdrowie, tam zapadłe oczy,

Wlecze się chuda mądrość, spasłe głupstwo toczy.”


APOKALIPSA (z gr. apokálypsis = objawienie) – gatunek literacki w piśmiennictwie żydowskim rozwijający się od II w. p.n.e. do I w. p.n.e. , odznaczający się rozbudowaną symboliką i proroczymi wizjami.

Przykład: najsłynniejsza apokalipsa przypisywana jest św. Janowi; jest tekstem proroczym ukazującym wizję końca świata (NT); potocznie: apokalipsa = zagłada świata, katastrofa.
APOSTROFA (z gr. apostrophé = odwołanie się) – bezpośredni, uroczysty zwrot do Boga, bóstwa, Muzy lub innego fikcyjnego adresata (np. upersonifikowanego zjawiska) np. z prośbą o natchnienie; apostrofa – zamieszczona w inwokacji – nadaje wypowiedzi cechy literackości i patosu.

Przykłady: apostrofa rozpoczynająca Inwokację „Iliady” Homera skierowana do Muzy: „Gniew, bogini, opiewaj Achilla ...”, apostrofa w Inwokacji do „Pana Tadeusza”: „Panno Święta, co jasnej bronisz Częstochowy ...” lub w trenie X Jana Kochanowskiego „Orszulo moja wdzięczna, gdzieś mi się podziała?...”.
ARCHAIZACJA (z gr. archaios = dawny, stary) – świadome i celowe wykorzystanie archaizmów służące historycznej stylizacji, czyli tworzeniu kolorytu historycznego poprzez upodobnienie wypowiedzi do sposobu mówienia typowego dla danej epoki; przejawia się w doborze słownictwa, budowie zdań, w dialogach; stosowana jest najczęściej w powieściach historycznych.

Przykłady: powieści historyczne Henryka Sienkiewicza, np. „Trylogia” lub „Krzyżacy”.

ARCHAIZM (z gr. archaismós = przestarzały wyraz) – wyraz lub zwrot dawny, pochodzący z minionej epoki historycznej, który wyszedł już z powszechnego użycia lub jest używany w zmienionej formie, brzmieniu lub znaczeniu.

Przykłady: archaizmy w „Bogurodzicy”, np.:

wyrazy: - w ogóle już nie używane: dziela – dla

Bożyce – synu Boga

- używane w zmienionej formie: zyszczy – zyskaj

Maryja – Maria

- mające zmienione brzmienie: Krzciciel – Chrzciciel

- o innym dzisiaj znaczeniu: zbożny (dostatni) – zbożny (szczytny)

- o innej składni wewnątrzwyrazowej: Bogurodzica – Bogarodzica


ARCHETYP (z gr. archetypon = pierwowzór, prototyp) – pradawne, niezmienne wyobrażenia tkwiące w świadomości zbiorowej każdej społeczności; pierwsze wzory ludzkich postaw, zachowań.

Przykłady: Prometeusz – archetyp społecznika i buntownika, Ikar – archetyp marzyciela, Demeter archetyp czułej matki.
ARS BENE MORIENDI (z łac. = sztuka dobrego umierania) – wskazówki jak dobrze rozstać się z tym światem i spokojnie czekać na śmierć.

Przykład: „Skarga umierającego”.
ARTYKUŁ (z łac. articulus = członek, ustęp) – niewielka praca, rozprawa publicystyczna, literacka lub naukowa zamieszczana w czasopiśmie, encyklopedii, słowniku itp.

Przykład: artykuł A. Świętochowskiego „My i Wy”, artykuły w prasie codziennej i czasopismach.
ASCETA (z gr. askētēs = ćwiczący się) – człowiek wyrzekający się dobrowolnie wszelkich uciech życia, poddający się surowej dyscyplinie wewnętrznej, umartwiający się i oddający się modlitwie, by zasłużyć na zbawienie i świętość.

Przykłady: św. Aleksy, św. Franciszek.
ASCEZA (z gr. askēsis = ćwiczenie) – wyrzekanie się wszelkich przyjemności, umartwia­nie się; surowy tryb życia mający wg niektórych religii zapewnić doskonałość i zbawienie.

Przykłady: tryb życia św. Aleksego z „Legendy o św. Aleksym” (tzw. asceza wschodnia) lub św. Franciszka z Asyżu przedstawiony w „Kwiatkach św. Franciszka” (tzw. asceza zachodnia).
ASYMILACJA (z łac. assimilatio, od similis = podobny) – upodobnienie się, przyswojenie, wchłonięcie, w szczególności: upodobnienie się pod względem narodowym, przyswojenie kultury innego narodu.

Asymilacja Żydów (i innych narodowości) polegała na uświadomieniu Polakom, że społeczeństwo stanowi jeden organizm, złożony z obywateli różnych narodowości.

Pozytywiści apelowali o uznanie mniejszości narodowych za pełnoprawnych obywateli Polski, za współczłonków tak samo ważnych i przydatnych ojczyźnie jak Polacy. Postulaty te były bardzo ważne w czasach rodzących się antagonizmów narodowych, a w szczególności wystąpień antysemickich.

Przykład: nowela Marii Konopnickiej „Mendel Gdański”.
ATAWIZM (z łac. atavus = przodek) – występowanie u ludzi, zwierząt i roślin pewnych cech pierwotnych, właściwych ich dalekim przodkom, które w następstwie rozwoju ewolucyjnego zanikły i u przodków bliskich danemu osobnikowi nie występują; potocznie: nawrót do cech pierwotnych.

Przykład: słowa Tadeusza z opowiadania T. Borowskiego „U nas w Auschwitzu”:

„Nie mogę zrozumieć tego nagłego zachłyśnięcia się mordem, tego wylewu zapomnianego na pozór atawizmu”.


ATEIZM (a – + gr. theós = bóg) – pogląd zaprzeczający istnieniu Boga; ateista – ten, kto odrzuca istnienie Boga, zwolennik ateizmu, potocznie: niewierzący.
ATROFIA (z gr. atrophia) – zmniejszenie się organów lub tkanek na skutek zakłóceń w ich odżywianiu.

Atrofia ludzkich uczuć = zanik ludzkich uczuć i ludzkiej wrażliwości na skutek porażenia złem jakie niesie ze sobą wojna, szczególnie widoczny w nieludzkim świecie obozów koncentracyjnych i sowieckich łagrów.



Przykłady: w opowiadaniach obozowych T. Borowskiego i w „Innym świecie” G. Herlinga – Grudzińskiego.
AUGUSTYNIZM – doktryna filozoficzno – teologiczna Augustyna Aureliusza, biskupa w płn. Afryce żyjącego w latach 354 – 430 (św. Augustyna), głosząca m. in. teocentryzm i bezwzględną zależność świata i człowieka od Boga. Według tej doktryny człowiek znajduje się na drabinie bytów między aniołami a zwierzętami. Ten dualizm, wewnętrzne rozdarcie człowieka między dobrem a złem, to bardzo pesymistyczna koncepcja człowieka stojącego między sacrum a profanum, podatnego na grzech a zatem skazanego na potępienie.
AUTOBIOGRAFIA (z gr. autós = sam + bios = życie + gráphō = piszę) – utwór piśmienniczy, w którym autor opowiada o kolejach własnego życia; biografia jakiejś osoby (całościowa lub fragmentaryczna) przez nią samą napisana. Twórcami słynnych autobiografii byli m. in. św. Augustyn, Cezar, J. J. Rousseau, Stendhal, F. Nietzsche, J. P. Sartre.

Pod względem gatunkowym autobiografia może mieć formę: pamiętnika, dziennika intymnego, eseju, gawędy, powieści autobiograficznej.



Przykład: „Inny świat” G. Herlinga – Grudzińskiego (fragmentaryczna biografia ukazująca losy bohatera (= autora) w czasie II wojny światowej: aresztowanie, więzienia, pobyt w łagrze sowieckim w Jercewie itp.).
AWANGARDA (z franc. avant – garde = straż przednia) – kierunki artystyczne w sztuce XX wieku, zwłaszcza jego trzech pierwszych dziesięcioleci, których programy i praktyka twórcza stanowiły przeciwstawienie się wzorom i konwencjom dotychczasowej sztuki. Ruch awangardowy wyłonił się ok. 1910 r. wraz z pojawieniem się ekspresjonizmu, futuryzmu, kubizmu, a później dadaizmu i surrealizmu. Tendencje wspólne wszystkim awangardom to: antytradycjonalizm, odrzucenie sztuki naśladującej rzeczywistość (realizmu i naturalizmu), nowatorstwo środków artystycznych (metaforyka), eksperymenty językowe, antyestetyzm, wyraźnie zakreślone programy artystyczne.

Czołowym przedstawicielem awangardy francuskiej był Guillaume Apollinaire, który tworzył wiersze o fantazyjnym układzie graficznym, np. fontanny, mandoliny (liryzm wizualny).

W Polsce najsłynniejsza była awangarda krakowska.

AWANGARDA KRAKOWSKA – najważniejszy kierunek polskiej poezji awangardowej I dziesięciolecia okresu międzywojennego, ukształtowany w twórczości grupy poetów skupionych wokół Tadeusza Peipera i jego czasopisma „Zwrotnica” (1922 – 27). Awangardę krakowską tworzyli: Julian Przyboś, Jan Brzękowski, Jalu Kurek.

Program awangardy krakowskiej:



  • walka z tradycyjną poezją; tworzenie nowej poezji;

  • estetyka cywilizacji

  • 3M (miasto, masa, maszyna), czyli fascynacja cywilizacją i techniką;

  • oszczędność w stosowaniu słów („precz z watą słów”)

  • przeciwstawienie się uczuciowości w poezji;

  • rezygnacja z metafizyki;

  • nowoczesna metaforyka („samowolne spokrewnienie pojęć”)

  • poeta – rzemieślnik słowa, kreator

  • kreacjonizm



  1   2   3   4   5   6


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna