Akademia Obrony Narodowej Wydział Bezpieczeństwa Narodowego



Pobieranie 158.92 Kb.
Data10.05.2016
Rozmiar158.92 Kb.
Akademia Obrony Narodowej

Wydział Bezpieczeństwa Narodowego

_________________________________________________________

Krystyna PIĘTA


PODSTAWY EKONOMII
TEMAT II
RYNEK I ELASTYCZNOŚĆ

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

WARSZAWA 2013

Spis treści


Str.
Wstęp ……………………………………………………………………………5


  1. Pojęcie rynku i jego klasyfikacja…………………………………………….7




    1. Rynek ……..………………………………………………………………..7

    2. Ewolucja rynków…………………………………………………………….7

    3. . Klasyfikacja rynków ……………………………………………………....9

    4. . Modele struktury rynku ……………………………………………………9

1.4.1. Konkurencja doskonała ………………………………………………...10

1.4.2. Monopol ……………………………………………………………….. 10

1.4.3. Oligopol …………………………………………………………………11

1.4.4. Konkurencja monopolistyczna ………………………………………….12

1.4.5. Rynek potencjalnie konkurencyjny ……………………………………..13

2 Popyt i podaż ………………………………………………………………..14




    1. Popyt ………….……………………………………………………………14

    2. Krzywa popytu………………………………………………………...........14

    3. Popyt agregatowy……………………………………………………...........16

    4. Podaż ……………………………………………………………………...16

    5. Krzywa podaży ……………………………………………………………..17

    6. Podaż agregatowa …………………………………………………………..18




  1. Cena i jej funkcje…………………………………………………………...19




    1. Cena ………………………………………………………………………..19

    2. Rodzaje cen ………………………………………………..………………21




  1. Pułap ceny i ceny regulowane…………………………………………….22

4.1 Pułap ceny ……….………………………………………………………...22

4.2 Cena minimalna ……………………………………………………………22

4.3 Cena maksymalna ………………………………………………………….23




  1. Równowaga, nadwyżka i niedobór rynku..…………………………………24

5.1 Równowaga rynkowa ……………………………………………………...24

5.2 Nadwyżka i niedobór na rynku …………………………………………….25

5.3 Przesunięcie krzywej podaży lub krzywej popytu ………………………...26




  1. Elastyczność popytu i podaży ……………………………………………...27

6.1 Pojęcie elastyczności popytu ………………………………………………27

6.2 Cenowa elastyczności popytu ……………………………………………...27

6.3 Dochodowa elastyczności popytu …………………………………………29 6.4 Mieszana elastyczność popytu …………………………………………….29

6.5 Elastyczność podaży ……………………………………………………….30
.Bibliografia ……………………………………………………………………32

Wstęp
Jakościowe i strukturalne zmiany w gospodarkach będące następstwem wzrostu gospodarczego nazywamy rozwojem gospodarczym, któremu nieodłącznie towarzyszy doskonalenie procesu wymiany dóbr i usług. W literaturze ekonomicznej formułowano różne koncepcje periodyzacji rozwoju gospodarczego.

Przedstawiciel starszej historycznej szkoły w ekonomii — B. Hildebrand1 periodyzację tę powiązał wprost z wymianą. Wyróżnił trzy stadia rozwoju gospodarczego, w zależności od dominującego rodzaju wymiany: barter2, wymianę pieniężną (towarową) oraz wymianę opartą na kredycie. Oznacza to innymi słowy jakościowy rozwój rynku: od bezpośredniej wymiany na rynku będącym placem targowym, poprzez rynek pieniężny do rynku kredytowego.

Wyjaśnieniu istoty rynku i omówieniu jego rozwoju, klasyfikacji i mechanizmów gospodarczych występujących na rynku poświęcony jest niniejszy wykład.

Po omówieniu pojęcia rynku, jego klasyfikacji i ewolucji więcej uwagi poświęca się zjawiskom i mechanizmom rynkowym, związanym z popytem i podażą, rodzajami cen wyróżnianymi w procesie wymiany dóbr i usług, pułapem ceny oraz równowagą rynkową. Szczególne miejsce w omówieniu mechanizmów rynkowych zajmuje elastyczność popytu i podaży, w tym cenowa, dochodowa i mieszana elastyczność popytu oraz elastyczność podaży.


  1. Pojęcie rynku i jego klasyfikacja




    1. Rynek

Pojęcie rynku jest wieloznaczne. Często kojarzy się z placem centralnym w mieście oraz miejscem gdzie odbywają się transakcje kupna - sprzedaży. Natomiast rynek jako podstawowe pojecie ekonomiczne definiuje się jak w tabeli 1.1.

Tabela 1.1

RYNEK



Rynkiem nazywamy ogół transakcji kupna – sprzedaży danego dobra lub czynnika produkcji, zawieranych na pewnym terytorium w określonym czasie

Rynek powstał wskutek historycznego procesu podziału pracy. Koniecznym warunkiem jego istnienia jest wytwarzanie przez producentów większej ilości dóbr niż sami mogą skonsumować i dokonywanie wymiany nadwyżek. Funkcjonowanie rynku zależy nie tylko od struktury podaży i popytu, ale również od instytucji i unormowań prawnych (ochrona własności, ochrona obrotu gospodarczego, system bankowy, sposoby regulowania zobowiązań, giełdy itp.).




    1. Ewolucja rynków

Podczas historycznego procesu rozwoju społeczeństw (rozwoju gospodarczego), rynki przeszły znaczną ewolucję. Dokonywała się ona w kilku wymiarach. Ewolucję rynków w wymiarze przestrzennym, branżowym i sposobu oddziaływania na gospodarkę przedstawiono w tabeli 1.2.

W wymiarze przestrzennym rynki rozszerzały się: od małych — lokalnych (np. targów) — po wielkie rynki światowe (np. rynek rosyjski, amerykański, europejski, azjatycki, dalekowschodni).

W wymiarze branżowym — powstawały coraz to nowe rynki, co wynikało z jednej strony z pogłębiania się społecznego i międzynarodowego podziału pracy, z drugiej zaś — z obejmowania regulacją rynkową coraz to nowych dziedzin wiedzy (własność intelektualna, handel prawami własności rozwiązań technicznych, organizacyjnych) oraz polityki (rynek usług regulacyjnych).

Ewolucji podlegały również zakres i formy oddziaływania rynku na gospodarkę. W pierwszej połowie XIX wieku w krajach uprzemysławiających się (Wielka Brytania, Francja, Stany Zjednoczone) w warunkach zbliżonych do konkurencji doskonałej (wolny rynek), rynek pełnił funkcję regulatora procesów gospodarczych. Przez wzajemne dostosowania popytu i podaży, w krótkim

Tabela 1.2

EWOLUCJA RYNKÓW


Wymiar

Wyszczególnienie

Przestrzenny

Rozszerzenie przestrzenne od małych lokalnych targów do rynków światowych obejmujących całe państwa i kontynenty

Branżowy

Rozszerzenie się przedmiotowe rynków od towarów do usług, wiedzy i polityki

Oddziaływania na gospodarkę

Od wolnego rynku (silne oddziaływanie regulacyjne) poprzez interwencjonizm państwowy (słabe oddziaływanie regulacyjne) do zwiększania roli konkurencji warunkach globalizacji (zwiększone lecz ograniczone działanie regulacyjne)

okresie ukształtowały się ceny równowagi, w długim zaś — wyrównały się stopy zysku we wszystkich gałęziach. Regulacje rynkowe decydowały o alokacji czynników produkcji. Skutkiem regulacji rynkowej było występowanie cyklu koniunkturalnego, przejawiającego się wahaniami rozmiarów produkcji, cen, płac i zatrudnienia. Wahania cykliczne, choć dotkliwe dla wszystkich uczestników życia gospodarczego (w okresie kryzysu wzrost bezrobocia, bankructwa przedsiębiorstw), przy rozdrobnionej strukturze podaży i popytu nie były zbyt głębokie i nie zagrażały stabilności systemu gospodarczego.

Regulacja rynkowa uległa zmianie wraz z nasileniem się procesów koncentracji wywołanych drugą rewolucją techniczną w końcu XIX wieku. Producenci mający znaczne udziały w rynku, mogli wywierać wpływ na ceny, określać rozmiary podaży, stwarzać ekonomiczne bariery wejścia do gałęzi oraz sterować popytem. Wzrosło znaczenie wielkich przedsiębiorstw, a regulacja rynkowa stała się mniej efektywna. W krótkim okresie to nie relacje popytu i podaży określały ceny, ale decyzje wielkich przedsiębiorstw; w długim okresie — również alokacja kapitału dokonywała się nie tylko pod wpływem rynku, ale przede wszystkim wielkich przedsiębiorstw. Skutkiem tego było pogłębienie się cyklu koniunkturalnego i wystąpienie wielkiego kryzysu 1929, jego rozmiary zagroziły stabilności systemów społecznych. Ujawniła się bowiem wtedy niesprawność rynku jako regulatora procesów gospodarczych w warunkach konkurencji niedoskonałej. Zaczęto tworzyć instytucje państwowe, które zastępowały lub wspomagały mechanizm rynkowy w regulowaniu procesów gospodarczych.

Po II wojnie światowej nasilił się interwencjonizm państwowy i regulacja. Skutkiem było wyraźne spłaszczenie cyklu koniunkturalnego. Po szoku podażowym wywołanym kryzysem energetycznym 1973 roku, ujawniły się niesprawności państwa w regulowaniu gospodarki. Niektóre kraje ponownie ograniczyły rolę państwa w gospodarce przez reprywatyzację i deregulację, pozostawiając więcej swobody mechanizmowi rynkowemu. W ostatniej dekadzie XX wieku wystąpiło zjawisko globalizacji gospodarki, przejawiające się m.in. zwiększeniem roli rynku w międzynarodowych stosunkach gospodarczych.




    1. Klasyfikacja rynków

Rynki można podzielić na kilka sposobów jak w tabeli 1.3.


Tabela 1.3

KLASYFIKACJA RYNKÓW




Kryterium podziału

Wyszczególnienie

Przestrzeń

Od lokalnych do międzynarodowych

Branże

Surowce, produkty, energia itp.

Zmiany w czasie

Stabilne, niestabilne

Wielkość obrotów

Od małych do wielkich

Teoria ekonomii

Dóbr i usług, pracy, kapitałowe.

Według kryterium przestrzennego rynki dzielimy na lokalne, regionalne, krajowe, międzynarodowe, światowy. Według branż dzielimy je na rynki broni, ropy naftowej, zbóż itp. Według kryterium zmian w czasie wyróżniamy rynki stabilne, sezonowe, rozszerzające się (np. nowo wprowadzane wyroby, jak komputery), zwężające się (z reguły na wyroby przestarzałe, np. czarno-białe telewizory). Według wielkości obrotów klasyfikujemy je jako rynki małe, średnie, wielkie. Według teorii ekonomii wyróżniamy rynki dóbr i usług, pracy oraz rynek kapitałowy.




    1. Modele struktury rynku

Na rynku występuje konkurencja determinująca strukturę rynku. W zależności od stopnia koncentracji popytu i podaży wyróżnia się cztery modele struktury rynku. Jeden, na którym występuje konkurencja doskonała i trzy na których występuje konkurencja niedoskonała, tj. monopol (praktycznie brak konkurencji), oligopol (konkurencja pomiędzy kilkoma wielkimi współzależnymi przedsiębiorstwami dominującymi na rynku) i konkurującymi ze sobą niezależnymi monopolistami z różnych branż. Strukturę rynku przedstawiono w tabeli 1.4.

Tabela 1.4

MODELE STRUKTURY RYNKU




Model

Wyszczególnienie

  1. Idealny

konkurencja doskonała




  1. Realny

konkurencja niedoskonała



monopol

oligopol

konkurencja monopolistyczna

Poszczególne modele struktury rynku zależne o stopnia koncentracji popytu i podaży.




      1. Konkurencja doskonała

Pojęcie konkurencji doskonałej możemy zdefiniować jak w tabeli 1.4.1.

Tabela 1.4.1

KONKURNCJA DOSKONAŁA




Konkurencją doskonałą nazywamy model rynku oparty na założeniach, że przedmiotem obrotu jest dobro homogeniczne, popyt i podaż są tak rozdrobnione, że konsumenci i producenci nie mają wpływu na cenę, nie występują bariery wejścia i wyjścia z gałęzi, ceny pełnią funkcję informacyjną

W warunkach konkurencji doskonałej produkcja jest największa a ceny najniższe z możliwych. Jest to model idealny i w praktyce takie rynki nie istnieją. Najbardziej zbliżona do tego modelu była gospodarka brytyjska w pierwszej połowie XIX wieku.




      1. Monopol

Monopol możemy zdefiniować jak tabeli 1.4.2.

Tabela 1.4.2

MONOPOL



Monopolem3 nazywamy jedną ze struktur konkurencji niedoskonałej, w której podaż jest dostarczana przez jedno przedsiębiorstwo — monopolistę.

Monopol może zostać ukształtowany przez postęp techniczny, fuzje i zmowy, które mogą przybrać postać trustu4 lub kartelu5. Wyparcie konkurencji poprzez stosowanie niższych cen. Zmniejszanie przeciętnych długookresowych kosztów całkowitych w miarę zwiększania skali produkcji (nie występuje zjawisko dyzekonomii skali) — ukształtuje się wtedy monopol naturalny, występujący z reguły w gałęziach, w których produkty są dostarczane za pomocą sieci, np. gazociągi, linie energetyczne itp.; Posiadanie rzadkich zasobów. Działanie prawodawcy (przyznanie praw monopolu przez państwo bądź władcę danej firmie) — wówczas prywatny monopolista, dzięki sile monopolowej, z reguły ogranicza podaż i żąda wyższych cen niż firmy działające w warunkach konkurencji, czego skutkiem jest jałowa strata dobrobytu. Ze względu na społeczną szkodliwość monopoli, we współczesnych gospodarkach wysoko rozwiniętych są one zwalczane za pomocą antymonopolowego ustawodawstwa, np. przez podział przedsiębiorstwa.




      1. Oligopol

Pojęcie oligopolu możemy zdefiniować jak w tabeli 1.4.3.


Tabela 1.4.3

OLIGOPOL



Oligopolem nazywamy jedną ze struktur konkurencji niedoskonałej, w której ogromne przedsiębiorstwa powstałe wskutek procesów koncentracji konkurują ze sobą, a kilku dostawców tworzy tzw. grupę dominującą, dostarczającą ponad 80% podaży gałęzi. W oligopolu kilku (kilkunastu) producentów dostarcza przeważającą część podaży gałęzi przemysłu.

Oligopol jest strukturą pośrednią między monopolem a konkurencją doskonałą. Od monopolu różni go występowanie konkurencji, od konkurencji doskonałej — wielkość przedsiębiorstw: w oligopolu funkcjonują przedsiębiorstwa posiadające znaczne udziały w rynku i mające przez to wpływ na ceny.

Istotą oligopolu jest współzależność tworzących go przedsiębiorstw. Oligopol powstaje w tych rodzajach działalności, w których korzyści skali ujawniają się dopiero przy bardzo dużych rozmiarach produkcji, co ogranicza dostęp do rynku i liczbę ewentualnych konkurentów. Współcześnie oligopol stanowi najbardziej rozpowszechnioną strukturę rynku, np. w gospodarce USA ok. 1/3 gałęzi przemysłu ma postać klasycznego oligopolu (8 największych firm dostarcza ponad 50% podaży gałęzi, zaś 20 największych firm — ponad 75%). Kolejna 1/3 gałęzi przemysłu to słabe oligopole (8 największych firm dostarcza ponad 33% podaży gałęzi, a 20 największych firm ponad 50%).

W wielu sektorach gospodarki, głównie przetworzonych produktów przemysłowych, oligopole występują na rynku światowym: lotniczym, samochodowym, komputerowym, naftowym. Współzależność przedsiębiorstw w oligopolu oznacza, że przy podejmowaniu decyzji firmy muszą brać pod uwagę prawdopodobne zachowania innych przedsiębiorstw. Może to prowadzić do zmów monopolistycznych (kartel), tj. porozumień mających na celu ograniczenie konkurencji i umożliwienie stosowania praktyk monopolistycznych: ograniczenia podaży w celu utrzymania cen na wysokim poziomie, zwalniania procesów innowacyjnych, zmniejszania ryzyka.

Jeżeli zmowy monopolistyczne są zakazane przez prawo, a tak jest we wszystkich krajach rozwiniętych, współpraca może przybierać formy niejawne. Jedną z nich jest przywództwo cenowe (price leadership), które występuje, gdy jedno z przedsiębiorstw (często jest to przedsiębiorstwo dominujące, tzn. mające największy udział w rynku) dyktuje poziom cen przyjmowany przez pozostałe przedsiębiorstwa. Praktyka ta występuje na rynkach produktów standaryzowanych (tytoń, benzyna). Na rynkach produktów zróżnicowanych porozumienie jest trudniejsze i częściej dochodzi tam do konkurencji przybierającej postać stałego i silnego zagrożenia przejęcia popytu na produkty danej firmy. Poziom tego zagrożenia zależy m.in. od możliwości wejścia do gałęzi nowych producentów.

Konkurencja w oligopolu jest niecenowa: przedsiębiorstwa konkurują jakością dóbr oraz przez popieranie sprzedaży (reklama produktu i znaku firmowego, szybka zmiana modeli i wzornictwa, serwis, szeroka dostępność towarów na rynku, sprzedaż ratalna itd.). Celem tej konkurencji jest osiągnięcie jak największych udziałów w rynku oraz regulowanie popytu — przyśpieszenie moralnego zużycia dóbr w celu zwiększania chłonności rynku. Konkurencja niecenowa wywołuje silne zapotrzebowanie przedsiębiorstw na innowacje i jest istotnym czynnikiem rozwoju gospodarczego. Ponieważ jednak dostosowania mają charakter ilościowy, a nie cenowy, zmusza ona przedsiębiorstwa do utrzymywania nie wykorzystanych zdolności produkcyjnych. Nie pozostaje to bez wpływu na poziom bezrobocia, chociaż siła tego oddziaływania jest różnie oceniana.




      1. Konkurencja monopolistyczna

Konkurencję monopolistyczną można zdefiniować jak w tabeli 1.4.4.

Tabela 1.4.4

KONKURENCJA MONOPOLISTYCZNA




Konkurencją monopolistyczną nazywamy jedną z form konkurencji niedoskonałej występującej między dostawcami zróżnicowanych produktów, posiadających siłę monopolową (zdolność do zwiększania cen przez ograniczenie podaży).

Typowy przykład konkurencja monopolistyczna to sklep w dobrym punkcie miasta — korzystna lokalizacja pozwala na żądanie wyższych cen niż w supermarkecie położonym na peryferiach.




      1. Rynek potencjalnie konkurencyjny

Oprócz wymienionych czterech podstawowych struktur rynku, niektórzy teoretycy wyodrębniają jeszcze rynki potencjalnie konkurencyjne (kontestowalne). Charakteryzuje je brak barier wejścia i wyjścia z gałęzi. Łatwość „wtargnięcia” na taki rynek powoduje, iż mimo znacznego stopnia koncentracji produkcji, dostawcy zachowują się tak, jakby działali w warunkach rzeczywistej konkurencji — nie wykorzystują siły ekonomicznej i nie stosują praktyk monopolistycznych, ponieważ jakakolwiek próba stosowania tych praktyk powoduje wejście na rynek nowych firm i zniknięcie wszelkich zysków. Rynek kontestowalny charakteryzuje się brakiem zysków ekonomicznych w długim okresie, nie musi występować na nim duża liczba firm, ani ich produkcja nie musi być jednorodna. Rynek potencjalnie konkurencyjny możemy zdefiniować jak w tabeli 1.4.5.


Tabela 1.4.5

RYNEK POTENCJALNIE KONKURENCYJNY




Rynkiem potencjalnie konkurencyjnym nazywamy taki rynek, na którym firmy osiągają wielkość produkcji, przy której cena jest równa kosztowi krańcowemu.

Przykładem rynku potencjalnie konkurencyjnego jest rynek przewozów lotniczych, gdzie samoloty można łatwo „przesunąć” z jednego rynku lub sposobu wykorzystania na inny.



  1. Popyt i podaż




    1. Popyt

Popyt obok podaży i ceny jest jedną z najważniejszych kategorii ekonomicznych. Definiujemy go jak w tabeli 2.1.

Tabela 2.1

POPYT



Popytem nazywamy ilość dobra lub usługi, którą konsumenci chcą i mogą kupić. Popyt odzwierciedla nie tylko potrzebę posiadania dóbr, ale przede wszystkim zdolność do zapłacenia za nie

Wyróżniamy popyt indywidualny i rynkowy. Popytem indywidualnym nazywamy popyt zgłaszany przez danego nabywcę: gospodarstwo domowe lub przedsiębiorstwo. Popytem rynkowym nazywamy popyt zgłaszany przez wszystkich nabywców danego dobra. Popyt zdeterminowany jest wieloma czynnikami. Determinanty - czynniki określające popyt to: cena danego dobra, ceny innych dóbr, dochody nabywców, ich liczba, preferencje, zgromadzony w przeszłości majątek, oczekiwania, a także zdarzenia losowe.


2.2. Krzywa popytu

Zależność pomiędzy ceną produktu a wielkością popytu na ten produkt możemy przedstawić graficznie w prostokątnym układzie współrzędnych. Przy czym przyjęto odwrotnie niż układzie kartezjańskim cenę, którą można traktować jako zmienną niezależną, zaznaczamy na pionowej osi rządnych, natomiast popyt (zmienną zależną) – na poziomej osi odciętych. Zależność tę możemy przedstawić jako zbiór punktów na płaszczyźnie odpowiadających funkcji niejawnej, opisanej wzorem (1).


QD = f(P) … (1)

gdzie:


QD – wielkość popytu, w jednostkach miary danego produktu,

P - cena jednostkowa produktu, w jednostkach pieniężnych.


Obrazem zbioru punktów o współrzędnych (P,Q) jest linia krzywa, tzw. krzywa popytu, którą definiujemy jak w tabeli 6. Wykres przykładowej krzywej popytu na rynku amerykańskim na konkretne dobro (pszenicę, w milionach buszli6), jako funkcji ceny jednego buszla (w dolarach) przedstawiono na rysunku 1.
Tabela 2.2

KRZYWA POPYTU




Krzywą popytu nazywamy linię pokazującą zależność między ceną produktu a wielkością popytu, przy założeniu, że inne determinanty popytu są niezmienne





Rys. 1 Krzywa popytu

Źródło: Samuelson P. A., Nordhaus W. D., Ekonomia 1,

Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003, s.111.


Większość krzywych popytu ma nachylenie ujemne, tzn. zmniejszenie ceny danego dobra powoduje zwiększenie wielkości popytu, ponieważ: a) przy danych dochodach nominalnych zmniejszenie ceny danego dobra powoduje wzrost dochodów realnych, umożliwiając zwiększenie zakupów tego dobra; b) zmniejszenie ceny danego dobra powoduje przeniesienie części popytu z dóbr substytucyjnych na to dobro. W przypadku wąskiej grupy dóbr krzywa popytu może mieć nachylenie dodatnie, tzn. wzrost ceny powoduje zwiększenie popytu (paradoks Giffena, paradoks Veblena). Krzywa popytu może ulegać przesunięciom pod wpływem innych niż cena determinant popytu, np. wzrost dochodów konsumentów przesuwa krzywą popytu w prawo, ich zmniejszenie — w lewo.
2.3. Popyt agregatowy
Popyt agregatowy jest terminem stosowanym makroekonomii. Można go zdefiniować jak w tabeli 2.3.

Tabela 2.3

POPYT AGREGATOWY


Popytem agregatowym nazywamy łączną wielkość wydatków (w wyrażeniu nominalnym) na dobra i usługi w całej gospodarce narodowej

W analizie dochodu narodowego agregatowy popyt składa się z wydatków na dobra konsumpcyjne, inwestycyjne, wydatków państwa na dobra i usługi oraz wartości eksportu netto, czyli nadwyżki eksportu nad importem, co można wyrazić wzorem 2.


AD = C + I + G + E … (2)

gdzie: AD - popyt agregatowy,

C - konsumpcja,

I - inwestycje,

G - wydatki państwa,

E - eksport netto.


Niektóre elementy składowe popytu agregatowego są względnie stabilne (np. wydatki na dobra konsumpcyjne), inne mogą podlegać gwałtownym zmianom, powodując falowanie w poziomie aktywności gospodarczej (np. wydatki inwestycyjne). W keynesizmie popyt agregatowy określa rozmiary agregatowej podaży, a tym samym rozmiary dochodu narodowego. Zarządzanie popytem jest typem polityki makroekonomicznej, mającym uzasadnienie w teorii Keynesa, polegającym na kontroli poziomu popytu agregatowego przez politykę fiskalną i pieniężną w celu złagodzenia bądź wyeliminowania zmian w poziomie aktywności gospodarczej oraz zapewnienia pełnego wykorzystania czynników produkcji.

Warto zwrócić uwagę, że w przypadku wykreślania krzywej popytu agregatowego (w odróżnieniu od popytu indywidualnego i rynkowego) zarówno na osi odciętych jak i na osi rzędnych kartezjańskiego (prostokątnego) układu współrzędnych przyjmujemy te same jednostki miary (jednostki pieniężne, np. dolary).


2.4. Podaż
Podaż – jak zaznaczono wyżej - obok popytu i ceny należy do najważniejszych kategorii ekonomicznych. Definiujemy ją jak w tabeli 2.4.
Tabela 2.4

PODAŻ



Podażą nazywamy ilość produktów (dobra lub usługi), którą przedsiębiorstwo jest gotowe dostarczyć na rynek przy różnych poziomach ceny.

Podaż zdeterminowana jest ceną produktu, technologią, cenami czynników wytwórczych oraz strategią przedsiębiorstwa.


2.5. Krzywa podaży

Zależność pomiędzy ceną produktu a wielkością jego podaży możemy przedstawić graficznie w prostokątnym układzie współrzędnych. Przy czym – podobnie jak w przypadku popytu - cenę, którą można traktować jako zmienną niezależną, zaznaczamy na pionowej osi rządnych, natomiast podaż (zmienną zależną) – na poziomej osi odciętych. Zależność tę możemy przedstawić jako zbiór punktów na płaszczyźnie odpowiadających funkcji niejawnej, opisanej wzorem (2).

QS = f(P) … (2)

gdzie:


QS – wielkość podaży, w jednostkach miary danego produktu,

P - cena jednostkowa produktu, w jednostkach pieniężnych.


Obrazem zbioru punktów o współrzędnych (P,Q) jest linia krzywa, zwana krzywą podaży, którą definiujemy jak w tabeli 9. Wykres przykładowej krzywej podaży na rynku amerykańskim na konkretne dobro (pszenicę, w milionach buszli), jako funkcji ceny jednego buszla (w dolarach) przedstawiono na rysunku 2.

Tabela 2.5

KRZYWA PODAŻY


Krzywą podaży nazywamy linię pokazującą zależność między ceną produktu a jego ilością dostarczoną na rynek w określonym czasie

Typowa krzywa podaży jest dodatnio nachylona (rosnąca), co oznacza, że wzrost ceny powoduje zwiększenie podaży. Krzywa podaży przedsiębiorstwa w konkurencji doskonałej, to fragment krzywej kosztu krańcowego począwszy od punktu wyjścia z gałęzi w górę. Rynkowa krzywa podaży, to suma krzywych podaży poszczególnych przedsiębiorstw.

Nachylenie krzywej podaży odzwierciedla stopień reakcji dostawców produktu na zmiany jego ceny: jeżeli jej silny wzrost skłania przedsiębiorstwa do relatywnie niewielkiego wzrostu dostaw, to podaż takiego produktu jest mało elastyczna, a krzywa podaży — stromo nachylona.




Rys. 2 Krzywa podaży

Źródło: Samuelson P. A., Nordhaus W. D., Ekonomia 1,

Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003, s.113.


Krzywa podaży ulega przesunięciu pod wpływem zmian innych niż cena determinant podaży: np. zwiększenie kosztów powoduje przesunięcie krzywej podaży w lewo, co oznacza, że przy tym samym poziomie ceny podaż jest mniejsza. Zjawisko to jest nazywane szokiem podażowym.


2.6. Podaż agregatowa
Podaż agregatowa, podobnie jak popyt agregatowy, jest terminem stosowanym makroekonomii. Można ją zdefiniować jak w tabeli 2.6.
Tabela 2.6

PODAŻ AGREGATOWA




Podażą agregatową nazywamy łączną podaż dóbr i usług wszystkich dostawców. Obejmuje dobra i usługi konsumpcyjne oraz kapitałowe (inwestycyjne)

Tu, podobnie jak w przypadku popytu agregatowego, również warto zwrócić uwagę, że w przypadku wykreślania krzywej podaży agregatowej (w odróżnieniu od podaży pojedynczego dobra) zarówno na osi odciętych jak i na osi rzędnych kartezjańskiego (prostokątnego) układu współrzędnych przyjmujemy te same jednostki miary (jednostki pieniężne, np. dolary).

Podaż agregatowa wraz z agregatowym popytem określa poziom równowagi dochodu narodowego oraz przeciętny poziom cen w gospodarce. Kształt krzywej podaży agregatowej jest przedmiotem sporu między przedstawicielami różnych kierunków współczesnej makroekonomii. Keynesiści twierdzą, że w krótkim okresie krzywa podaży agregatowej jest dodatnio nachylona. Oznacza to, że wzrost popytu agregatowego może powodować wzrost wytworzonego dochodu narodowego. Monetaryści dopuszczają dodatnie nachylenie krzywej podaży agregatowej w krótkim okresie, lecz twierdzą, iż jest ona pionowa w długim okresie. Oznacza to, że zwiększenie popytu agregatowego w długim okresie nie prowadzi do zwiększenia dochodu narodowego, lecz tylko do wzrostu przeciętnego poziomu cen (inflacji). Dla przedstawicieli nowej klasycznej makroekonomii krzywa podaży agregatowej jest pionowa również w krótkim okresie. Kontrowersje wokół kształtu podaży agregatowej uniemożliwiają sformułowanie jednolitych zaleceń dla polityki gospodarczej ze strony teorii ekonomii. Znajdują one odzwierciedlenie w programach partii politycznych.

3. Cena, jej funkcje i rodzaje


3.1. Cena
Cena, podobnie jak popyt i podaż, należy do najważniejszych kategorii ekonomicznych. Definiujemy go jak w tabeli 3.1.

Tabela 3.1

CENA


Ceną nazywamy wartość wymienną towaru wyrażoną w pieniądzu. Jest to ilość pieniędzy, za którą można nabyć lub sprzedać jednostkę towaru

Do podstawowych funkcji ceny należy funkcja regulacyjna i funkcja alokacji zasobów. Funkcja regulacyjna polega na umożliwieniu ustalenia relacji rynkowych pomiędzy popytem i podażą dóbr i usług. Dzięki cenom te dobra oddziałują na siebie w transakcjach kupna - sprzedaży i możemy je wzajemnie porównywać. W warunkach konkurencji doskonałej cena umożliwia osiągniecie stanu równowagi rynkowej.

Zmiany ceny są środkiem, za pomocą którego w procesie konkurencji zostaje określona w gospodarce wolnorynkowej alokacja7 zasobów. Alokacji może dokonywać sam rynek (gospodarka rynkowa) lub państwo (gospodarka centralnie kierowana), albo też rynek regulowany przez państwo (gospodarka mieszana). Efektywność alokacji jest mierzona rozmiarami Produktu Krajowego Brutto (PKB). Współcześnie szacuje się, że straty w PKB spowodowane błędną alokacją w krajach wysoko rozwiniętych wynoszą mniej niż 2% PKB, a więc mieszczą się w granicach błędu statystycznego, natomiast w krajach postkomunistycznych, w których dokonuje się transformacja systemu ekonomicznego, nieefektywność alokacji jest wysoka i wg niektórych szacunków sięga 30% PKB. Jest to spowodowane błędnymi decyzjami inwestycyjnymi, podejmowanymi wcześniej wg kryteriów politycznych a nie ekonomicznych.

Alokacja kapitału pojawiła się dopiero w gospodarce towarowo-pieniężnej, przyjmując na etapie kapitalizmu wolnokonkurencyjnego formę alokacji kapitału pieniężnego. Polega ona na przepływie wolnych kapitałów pieniężnych z gałęzi o niższej stopie zysku do gałęzi o wyższej stopie zysku. Współcześnie alokacja kapitału przybrała formę eksportu kapitału.


3.2. Rodzaje cen


W procesie wymiany dóbr i świadczenia usług wyróżnia się sześć rodzajów cen. Są to ceny: detaliczne, hurtowe, dumpingowe, monopolowe, równowagi i światowe. Definiujemy je jak w tabeli 3.2.

Tabela 3.2

RODZAJE CEN


Rodzaj ceny

Definicja

cena detaliczna


Ceną detaliczną nazywamy cenę sprzedaży w handlu detalicznym. Obejmuje ona cenę hurtową, zwiększoną o marżę detaliczną pokrywająca koszty własne działalności przedsiębiorstwa handlowego i stanowiącą jego zysk. Marżę detaliczną oblicza się jako kwotowy lub procentowy narzut na cenę zbytu lub też, najczęściej, jako procentowy rabat od ceny detalicznej

cena hurtowa


Ceną hurtową nazywamy cenę sprzedaży towarów w przedsiębiorstwach handlu hurtowego. Obejmuje ona cenę zbytu zwiększoną o marżę hurtową pokrywającą koszty własne działalności przedsiębiorstwa handlowego i stanowiącą jego zysk.

cena dumpingowa


Cena dumpingową nazywamy cenę niską, nie pokrywającą często kosztów produkcji. Stosowana jest w eksporcie w celu zdystansowania konkurentów i opanowania rynku zagranicznego

cena monopolowa



Cena monopolową nazywamy cenę ustalaną dla wyrobów, których produkcja jest opanowana przez monopol, zawiera zazwyczaj zysk (zysk przedsiębiorstwa) wyższy od przeciętnego. Jest ustalana na takim poziomie, przy którym cena pomnożona przez wielkość popytu daje największą sumę zysku. Może być stosowana zarówno w warunkach czystego monopolu, jak i oligopolu

cena równowagi


Ceną równowagi nazywamy cenę, przy której rynek jest w równowadze, tzn., przy której popyt na określone dobro jest równy jego podaży.

cena światowa

Ceną światową nazywamy cenę danego towaru utrzymującą się na rynku światowym. Ceny światowe dotyczą tylko wartości masowych i kształtują się zazwyczaj na podstawie cen na rynku, na którym się dokonuje największych obrotów danym towarem

4. Pułap ceny i ceny regulowane
4.1. Pułap ceny
Pułap ceny ustalany jest przez rząd (lub inne właściwe organy władzy). Pozbawia on ceny określonych dóbr i usług funkcji samodzielnego regulatora gospodarki, ukierunkowując wymianę zgodnie z zamierzeniem decydenta politycznego. Pułap cen może być zarówno korzystny jak i niekorzystny dla konsumentów i producentów. Definiuje się go jak w tabeli 4.1.
Tabela 4.1

PUŁAP CENY




Pułapem ceny nazywamy cenę, której nie może przekroczyć cena sprzedaży danego dobra. Pułap ceny może przybierać postać ceny minimalnej lub ceny maksymalnej.

4.2. Cena minimalna


Cena minimalna nie zawsze ma uzasadnienie ekonomiczne. Możemy ją zdefiniować jak w tabeli 4.2.

Tabela 4.2

CENA MINIMALNA


Ceną minimalną nazywamy cenę ograniczoną od dołu, po ustaleniu której transakcje kupna – sprzedaży nie mogą być zawierane po cenach niższych

Cena minimalna ma uzasadnienie ekonomiczne tylko wówczas, gdy jest ustalona powyżej ceny równowagi rynku, bowiem gdyby była od niej niższa, wówczas transakcje i tak zawierano by po cenie równowagi. Skutkiem ustanowienia ceny minimalnej jest tworzenie się nadwyżki rynkowej (podaż jest większa od popytu), która musi być zagospodarowana (wykupiona) przez państwo i powiększa rezerwy państwowe.

Wprowadzenie ceny minimalnej jest niekorzystne dla konsumentów, którzy kupują mniej niż w warunkach równowagi rynkowej, płacą wyższe ceny oraz, przez system podatkowy, finansują wykupywanie nadwyżki rynkowej przez państwo. Korzyści z ustanowienia ceny minimalnej odnoszą producenci, zwłaszcza najmniej efektywni, którzy tracą przy cenie równowagi. Ceny minimalne ustanawia się właśnie w celu ochrony ich interesów.

Jeżeli państwo podejmuje jednocześnie działania ułatwiające procesy dostosowawcze (obniżenie kosztów produkcji w danej gałęzi, zmiana kwalifikacji i miejsc pracy itp.), to w krótkim okresie ustanowienie ceny minimalnej jest uzasadnione. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że raz wprowadzone ceny minimalne jest trudno znieść, gdyż są one traktowane przez zainteresowane grupy społeczne jako przywilej (przykładem jest narastająca nadwyżka masła na rynku UE spowodowana wprowadzeniem cen minimalnych).


4.3. Cena maksymalna
Cena maksymalna (podobnie jak minimalna) nie zawsze ma uzasadnienie ekonomiczne. Możemy ją zdefiniować jak w tabeli 4.3.

Tabela 4.3

CENA MAKSYMALNA


Ceną maksymalną nazywamy cenę ograniczoną od góry, po ustaleniu której transakcje kupna – sprzedaży nie mogą być zawierane po cenach wyższych

Ma ona uzasadnienie ekonomiczne wówczas, gdy jest ustalona poniżej ceny równowagi rynku. Skutkiem ustanowienia ceny maksymalnej jest wystąpienie niedoboru rynkowego (popyt jest większy od podaży). Chociaż cena maksymalna jest wprowadzana w celu ochrony interesów najuboższych nabywców, aby zapewnić im dostęp do danego towaru, to jednak nie służy interesom konsumentów, bowiem ilość dóbr dostarczanych przez producentów jest mniejsza przy cenie maksymalnej niż przy cenie równowagi. O zmniejszoną ilość dóbr konkurują konsumenci o różnych dochodach — zamożniejsi są gotowi zapłacić znacznie wyższą cenę od ceny maksymalnej, co powoduje tworzenie się czarnego rynku, na którym ceny są znacznie wyższe od cen równowagi. Jeżeli niedobory występują przez dłuższy okres, państwo jest zmuszone do wprowadzenia reglamentacji.

Ustanowienie ceny maksymalnej ogranicza rozwój danych gałęzi produkcji, gdyż przestają do nich napływać kapitały i  z czasem zainstalowany majątek ulega dekapitalizacji. Wprowadzenie ceny maksymalnej może być uzasadnione jedynie wyjątkowymi sytuacjami, jak wojny lub klęski żywiołowe.

5. Równowaga, nadwyżka i niedobór na rynku


5.1. Równowaga rynkowa
Podaż i popyt wzajemnie oddziałują na siebie, czego skutkiem jest ukształtowanie się ceny równowagi rynku, stanu równowagi rynku. Pojęcie równowagi rynkowej definiujemy jak w tabeli 5.1.
Tabela 5.1

RÓWNOWAGA RYNKOWA




Równowagą rynkową nazywamy taki stan rynku, przy którym popyt jest równy podaży. Cena równowagi ustala się przy tym poziomie, przy którym ilości dóbr chętnie dostarczanych równają się ilościom chętnie kupowanym

Cena równowagi na rynku konkurencyjnym odpowiada punktowi przecięcia krzywych popytu i podaży (rys. 3).




Krzywe popytu i podaży


Rys. 3 Równowaga rynkowa

Źródło: Samuelson P. A., Nordhaus W. D., Ekonomia 1,

Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003, s.117.

5.2. Nadwyżka i niedobór na rynku


Nadwyżka i niedobór na rynku to przejawy odchylenia od równowagi rynkowej. Wyróżniamy następujące ich rodzaje: 1) nadwyżki: rynkową, konsumenta, producenta i kupna (sprzedaży) oraz 2) niedobór rynkowy. Można je zdefiniować jak w tabeli 5.2.
Tabela 5.2

NADWYŻKA I NIEDOBÓR NA RYNKU




Rodzaj odchylenia

od stanu równowagi



Nadwyżką (niedoborem) nazywamy taką sytuację, w której:

Nadwyżka rynkowa

podaż danego dobra przewyższa popyt a jego cena jest wyższa od ceny równowagi

Nadwyżka konsumenta

kwota rzeczywiście wydana na zakup jest niższa od kwoty wynikającej z popytu rynkowego na dane dobro

Nadwyżka producenta

rzeczywisty utarg ze sprzedaży jest wyższy od utargu minimalnego wynikającego z podaży danego dobra

Nadwyżka kupna

popyt na akcje przewyższa podaż na nie

Nadwyżka sprzedaży

podaż akcji przewyższa popyt na nie

Niedobór rynkowy

popyt przewyższa podaż a cena niższa od ceny równowagi

Nadwyżka rynkowa (na rys. 3 odpowiada cenie 5 dolarów za buszel) to taka sytuacja na rynku, w której wielkość podaży danego dobra przewyższa wielkość popytu, a cena tego dobra jest wyższa niż cena równowagi rynkowej. Żeby zlikwidować nadwyżkę rynkową, należy albo obniżyć cenę, albo ograniczyć wielkość produkcji.

Nadwyżką konsumenta nazywamy różnicę między całkowitą gotowością konsumentów do zapłacenia za dane dobro a kwotą rzeczywiście wydaną na zakup. Natomiast nadwyżka producenta to różnica między minimalnym utargiem całkowitym, koniecznym do skłonienia producentów do dostarczenia jednostek dobra,.

Nadwyżka kupna (sprzedaży) dotyczy papierów wartościowych. W systemie kursu jednolitego oznacza sytuację, w której popyt (podaż) na akcje przewyższa podaż (popyt) na nie. Gdy występuje nadwyżka kupna (sprzedaży), wszystkie zlecenia kupna z limitem ceny wyższym od ustalonego kursu jednolitego oraz wszystkie zlecenia sprzedaży z limitem ceny niższym od ustalonego kursu jednolitego są realizowane. W przypadku zleceń z limitem ceny równym ustalonemu, zlecenia kupna (sprzedaży) są realizowane tylko w takiej liczbie, na jaką pozwolą zlecenia sprzedaży (kupna) złożone z takim limitem. Obecnie na GPW w Warszawie zlecenia są realizowane wg czasu złożenia, w związku z czym nie ma ograniczania realizacji zleceń zgodnego z opisanym mechanizmem.

Niedobór rynkowy to taka sytuacja na rynku, w której wielkość popytu danego dobra przewyższa wielkość podaży, a cena tego dobra jest niższa niż cena równowagi rynkowej (na rys. 3 odpowiada cenie 3 dolarów za buszel). Żeby zlikwidować niedobór rynkowy należy albo podwyższyć cenę, albo zwiększyć produkcję.
5.3. Przesunięcie krzywej podaży lub krzywej popytu
Jak stwierdziliśmy wyżej przesunięcie krzywej podaży i przesunięcie krzywej popytu następuje w wyniku zmiany determinanty innej niż cena danego




Rys. 4 Efekt przesunięcia krzywej podaży i popytu

Źródło: Samuelson P. A., Nordhaus W. D., Ekonomia 1,

Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003, s.120.


dobra (usługi). Przesunięcie to powoduje zmianę jego ceny. Efekt przesunięcia krzywej podaży lub krzywej popytu jako wzrostu ceny zilustrowano na rys. 4. Wynika z niego, że wzrostem ceny wiąże się z przesunięciem krzywej podaży w lewo, a krzywej popytu w prawo.


6. Elastyczność popytu i podaży


6.1 Pojęcie elastyczności popytu
Popyt na dane dobro ulega zmianom w wyniku wielu czynników jak: cena danego dobra, ceny innych dóbr, dochody nabywców, ich liczba, preferencje, zgromadzony w przeszłości majątek, oczekiwania, a także zdarzenia losowe, które nazywamy jego determinantami. Wrażliwość popytu na te zmiany nazywamy jego elastycznością. Elastyczność popytu można zatem zdefiniować jak w tabeli 6.1.

Tabela 6.1

ELASTYCZNOŚĆ POPYTU


Elastycznością popytu nazywamy jego wrażliwość na zmiany determinant (czynników określających rozmiary popytu)

W mikroekonomii rozważa się zazwyczaj trzy rodzaje elastyczności: cenową, dochodową i mieszaną. Poza mikroekonomią, zwłaszcza w badaniach marketingowych, uwzględnia się inne rodzaje elastyczności popytu, np. elastyczność popytu własnych lub konkurencyjnych wydatków na reklamę.

6.2. Cenowa elastyczności popytu
Elastyczność cenowa określa związek popytu na określone dobro z jego ceną jednostkową. Elastyczność tę można zdefiniować jak w tabeli 6.2.

Tabela 6.2

CENOWA ELASTYCZNOŚĆ POPYTU


Elastycznością cenową popytu nazywamy stosunek względnej (procentowej) zmiany popytu do względnej zmiany ceny

Wielkość cenowej elastyczności popytu zależy od: ilości substytutów — im więcej substytutów tym elastyczność cenowa jest większa, czasu — im dłuższy czas tym elastyczność cenowa jest większa, udziału wydatków na dane dobro w dochodzie konsumenta — im mniejszy jest ten udział tym mniejsza jest cenowa elastyczność popytu.

Zgodnie z tą definicją elastyczność cenowa można wyrazić wzorem (3).
EP =∆Q/∆P … (3)

gdzie: EP – elastyczność cenowa popytu, wielkość nie mianowana,

Q – zmiana popytu, wielkość nie mianowana lub %,

P – zmiana ceny, wielkość nie mianowana lub %.


Ze wzoru 3 wynika, że elastyczność cenowa może przybierać następujące wielkości:

EP = 0 popyt doskonale nieelastyczny, rozmiary popytu nie zależą od ceny lecz od innych czynników, np. popyt na trumny zależy od ilości zgonów, a nie ceny trumien (na wykresie P = f(Q) byłaby linia popytu pionowa, ∆Q = 0);

– 1 < EP < 0 — popyt nieelastyczny (procentowa zmiana popytu jest mniejsza od procentowej zmiany ceny (na wykresie P = f(Q) linia popytu opada stromo, ∆Q < ∆P, rys. 3c);



EP =  1 — popyt neutralny, procentowa zmiana popytu równa się procentowej zmianie ceny, (na wykresie P = f(Q) styczna do linii popytu w środku przedziału nachylona jest do osi współrzędnych pod kątem 45o, ∆Q= ∆P rys. 5b);

EP <  1 — popyt elastyczny, procentowa zmiana popytu jest większa od procentowej zmiany ceny (na wykresie P = f(Q) linia popytu opada łagodnie, ∆Q < ∆P, rys. 5a);

EP = ∞ — popyt doskonale elastyczny, (na wykresie P = f(Q) byłaby linia popytu byłaby pozioma, ∆P= 0).

Obrazy krzywych popytu, które mają znaczenie praktyczne, tj. popytu: nieelastycznego, naturalnego i elastycznego przedstawiono na rysunku 5. Nie uwzględniono w prezentowanym na rysunku układzie współrzędnych. skrajnych przypadków elastyczności cenowej popytu (popyt doskonale nieelastyczny i doskonale elastyczny), które mają jedynie znaczenie teoretyczne.





Rys. 5 Cenowa elastyczność popytu

Źródło: Samuelson P. A., Nordhaus W. D., Ekonomia 1,

Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003, s.572.





6.3. Dochodowa elastyczność popytu
Elastyczność dochodową określa związek popytu na określone dobro z jego ceną jednostkową. Elastyczność tę można zdefiniować jak w tabeli 6.3.
Tabela 6.3

DOCHODOWA ELASTYCZNOŚĆ POPYTU




Elastycznością dochodową popytu nazywamy stosunek względnej zmiany popytu do względnej zmiany dochodu

Zgodnie z tą definicją elastyczność dochodową popytu można wyrazić wzorem (4).



Ed =∆Q/∆D … (4)

gdzie: Ed – elastyczność dochodowa popytu, wielkość nie mianowana,

Q – zmiana popytu, wielkość nie mianowana lub %,

D – zmiana dochodu, wielkość nie mianowana lub %.


Może ona przybierać następujące wielkości:

Ed < 0 — oznacza dobro podrzędne (niższego rzędu). Jeżeli dochód konsumenta rośnie (∆D> 0), popyt na te dobra spada (∆Q< 0), np. w miarę wzrostu dochodu spada popyt na tańsze gatunki wędlin,
Ed > 0  — oznacza dobra zwykłe (normalne), popyt na te dobra rośnie (∆Q> 0) w miarę wzrostu dochodu (∆D> 0),
Ed > 1 — oznacza dobra luksusowe, popyt na te dobra rośnie szybciej od wzrostu dochodu (∆Q> 0, ∆D> 0, ∆Q>∆D). W miarę wzrostu dochodu z koszyka dóbr konsumenta są wypierane dobra niższego rzędu, nieznacznie rośnie konsumpcja dóbr zwykłych, szybko rośnie popyt na dobra luksusowe.
6.4. Mieszana elastyczność popytu
Elastyczność określa związek popytu na określone dobro z ceną jednostkową innego dobra. Elastyczność tę można zdefiniować jak w tabeli 6.4.
Tabela 6.4

MIESZANA ELASTYCZNOŚĆ POPYTU




Elastycznością mieszaną popytu nazywamy stosunek względnej zmiany popytu na jedno dobro do względnej zmiany ceny innego dobra

Zgodnie z tą definicją elastyczność mieszaną popytu można wyrazić wzorem (5).



Em =∆QA/∆PB(5)

gdzie: Em – elastyczność cenowa popytu, wielkość nie mianowana,

QA – zmiana popytu, wielkość nie mianowana lub %,

PB – zmiana ceny, wielkość nie mianowana lub %.


Może ona przybierać następujące wielkości:

Em = 0 — dobra są niezależne,

Em < 0 — dobra są komplementarne (uzupełniające się), np. benzyna i samochód,

Em > 0 — dobra są substytutami, np. masło i margaryna.

6.5. Elastyczność podaży


Elastyczność podaży określa związek podaży określonego dobra z jego ceną jednostkową. Elastyczność tę można zdefiniować jak w tabeli 6.5.
Tabela 6.5

ELASTYCZNOŚĆ PODAŻY




Elastycznością podaży nazywamy wrażliwość podaży na zmianę ceny, tj. stosunek względnej (procentowej) zmiany podaży do względnej zmiany ceny

Zgodnie z tą definicją elastyczność dochodową popytu można wyrazić wzorem (5).



Es =∆Q/∆P … (5)
gdzie: E – elastyczność podaży, wielkość nie mianowana,

Q – zmiana podaży, wielkość nie mianowana lub %,

P – zmiana ceny, wielkość nie mianowana lub %.
Elastyczność podaży może przybierać następujące wielkości:
Es = 0 — wówczas podaż jest doskonale nieelastyczna, niezależna od ceny, linia podaży jest pionowa (∆Q = 0) ;

0 < Es < 1 — podaż jest nieelastyczna, względna zmiana podaży jest mniejsza od względnej zmiany ceny; podaż elastyczna, względna zmiana podaży jest większa od względnej zmiany ceny (∆Q < ∆P);



Ecs = 1 — podaż jednostkowa, względna zmiana podaży równa się względnej zmianie ceny(∆Q = ∆P);

Ecs > 1 — podaż elastyczna, względna zmiana podaży jest większa od względnej zmiany ceny (∆Q  >  ∆P);

Ecs =  — podaż jest doskonale elastyczna, linia podaży jest pozioma (∆P=0).

Bibliografia




  1. Barro R.J. Makroekonomia, Warszawa 1997;

  2. Beck U. Społeczeństwo ryzyka, Warszawa 2002;

  3. Golinowska S., red. Polska bieda. Kryteria. Ocena. Przeciwdziałanie, Warszawa 1996.

  4. Jan Paweł II Sollicitudo rei socialis, Watykan 1987.

  5. Milewski R. (red.), Podstawy ekonomii, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004 s.345

  6. Paweł VI Populorum progressio, Watykan 1967.

  7. Samuelson P. A., Nordhaus W. D., Ekonomia 1, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003.

  8. Sztum de Sztum T. Instytut Gospodarstwa Społecznego 1920–1944, Warszawa 1959.

  9. Uniwersalna encyklopedia PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN SA


1 Hildebrand Bruno, ur. 6 III 1812, Naumburg (Turyngia), zm. 29 I 1878, ekonomista niemiecki, z wykształcenia historyk. Od 1841 profesor uniwersytetu w Marburgu, następnie Zurychu, Brnie i Jenie. Współtwórca niemieckiej historycznej szkoły w ekonomii (starszej) i krytyk klasycznej szkoły w ekonomii. Odrzucał istnienie ogólnych praw ekonomicznych, postulował badanie stosunków gospodarczych w ramach całokształtu stosunków społecznych. Wyodrębniał trzy fazy rozwoju gospodarczego: gospodarstwo naturalne, pieniężne i kredytowe. Główna część jego podstawowej pracy Die Nationalökonomie der Gegenwart und Zukunft (1848) była poświęcona krytyce idei socjalizmu i komunizmu oraz polemice z tezami zawartymi w Położeniu klasy robotniczej w Anglii F. Engelsa.

2 barter, ekon. wymiana bezpośrednia: towar za towar bez udziału pieniądza. Jest to najstarsza forma wymiany, powszechna przed wynalezieniem pieniądza. Współcześnie barter występuje w handlu międzynarodowym, zwłaszcza między krajami o niewymienialnej walucie.

3 monopol, struktura rynku [gr. mónos ‘jedyny’, pōléō ‘sprzedaję’]

4 trust [ang.], forma wielkiego przedsiębiorstwa, powstała w wyniku procesów koncentracji; w odróżnieniu od kartelu trust jest przedsiębiorstwem powstałym w miejsce dotychczas istniejących i ma wyodrębnioną osobowość prawną.

5 kartel [fr.], monopolistyczna zmowa przedsiębiorstw z jednej gałęzi (wytwarzających podobne dobra), mająca na celu uzyskiwanie nadzwyczajnych, monopolowych zysków przez ograniczenie podaży, podział rynków zbytu i kształtowanie wysokich cen. Kartel gromadzi przedsiębiorstwa z jednej gałęzi produkcji, zachowujące, w zasadzie, swą niezależność; kartele są zwykle nietrwałe — jeżeli członkowie kartelu będą utrzymywać produkcję na niskim poziomie, to poziom ceny dobra będzie wysoki, a firma wyłamująca się ze zmowy, czyli zwiększająca produkcję ponad przewidziany dla niej limit, osiągnie bardzo wysokie zyski; we współcz. wysoko rozwiniętych krajach kartele są zakazane przez antymonopolowe ustawodawstwo; przykładem międzynar. kartelu jest Organizacja Krajów Eksporterów Ropy Naftowej (OPEC).

6 buszel, ang. bushel, bu, jednostka objętości ciał sypkich (np. pszenicy) stosowana w krajach anglosaskich; buszel angielski, 1 bu (UK) = 8 gal (UK)  36,3687 dm3; buszel amerykański, 1 bu (US)  2150,42 in3  35,2391 dm3; 1 bu (UK)  1,03206 bu (US).

7 alokacja [łac. ad ‘do’, locatio ‘umieszczenie’], ekon. przyporządkowanie zasobów czynników produkcji (ziemi, pracy, kapitału) do gałęzi produkcji i przedsiębiorstw, dóbr konsumpcyjnych do gospodarstw domowych, dochodów do podmiotów gospodarczych



©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna