Akademia Obrony Narodowej Wydział Bezpieczeństwa Narodowego



Pobieranie 182.28 Kb.
Data10.05.2016
Rozmiar182.28 Kb.
Akademia Obrony Narodowej

Wydział Bezpieczeństwa Narodowego

_________________________________________________________


Krystyna PIĘTA

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE Z ELEMENTAMI POLITYKI GOSPODARCZEJ

TEMAT VI
PIENIĄDZ ŚWIATOWY,

MIĘDZYNARODOWE SYSTEMY WALUTOWE


-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

WARSZAWA 2013

Spis treści



Str.
Wstęp ………………………………………………………………………...5


  1. Istota i historia pieniądza ………………………………………………...7




    1. Pieniądz ……………………………………………………………….7

    2. Pieniądz jako towar szczególny ………………………………………7

    3. Moneta ………………………………………………………………..8

    4. Starożytne systemy monetarne ………………………………………..8

    5. Starożytne monety Grecji i Rzymu …………………………………..9

    6. Reformy monetarne w średniowiecznej Europie …………………...10

    7. Pieniądz papierowy wymienialny na kruszec w nowożytnej Europie 10

    8. Częściowa wymienialność pieniądza papierowego ………………....11

    9. System Bretton Woods ………………………………………………11

    10. Główne założenia Systemu Bretton Woods …………………………12

    11. Demonetaryzacja złota ………………………………………………13




  1. Rodzaje pieniądza ……………………………………………………….14




    1. Zestawienie rodzajów pieniądza …………………………………….14

    2. Pieniądz kruszcowy ………………………………………………….14

    3. Pieniądz papierowy ………………………………………………….14

    4. Pieniądz zdawkowy ………………………………………………….15

    5. Pieniądz fiducjarny ………………………………………………….15

    6. Pieniądz bankowy …………………………………………………...16

    7. Pieniądz pracy ……………………………………………………….16




  1. Rozrachunkowe jednostki pieniężne ……………………………………17




    1. Pieniądz rozrachunkowy …………………………………………….17

    2. Rozrachunkowa jednostka pieniężna SDR ………………………….17

    3. Europejska Jednostka Walutowa ECU ……………………………...18

    4. Rubel transferowy …………………………………………………...19

    5. Pieniądz międzynarodowy …………………………………………..19




  1. Emisja pieniądza, obieg i płynność ……………………………………..20




    1. Emisja pieniądza …………………………………………………….20

    2. Emitenci pieniądza w historii ………………………………………..20

    3. Emisja pieniądza w bankach komercyjnych ………………………...21

    4. Obieg pieniężny ……………………………………………………..22

    5. Płynność …………………………………………………………….23




  1. Teorie pieniądza ………………………………………………………...24




    1. Ilościowa teoria pieniądza …………………………………………..24

    2. Dochodowa teoria pieniądza ………………………………………...25

    3. Równanie Marshalla ………………………………………………...26




  1. Banki ……………………………………………………………………27




    1. Pojęcie banków ……………………………………………………...27

    2. Operacje bankowe …………………………………………………...27

    3. Kształtowanie się zakresu działalności banków …………………….28

    4. Rodzaje banków ……………………………………………………..29

    5. Funkcje banków centralnych ………………………………………..29




  1. Najważniejsze banki i światowe systemy finansowe …………………...30




    1. Narodowy Bank Polski (NBP) ………………………………………30

    2. Europejski Bank Centralny ………………………………………….30

    3. Europejski System Banków Centralnych ……………………………31

    4. Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju ……………………...32

    5. Międzynarodowy Fundusz Walutowy ………………………………32

    6. Międzynarodowa Korporacja Finansowa …………………………...33

    7. Międzynarodowe Stowarzyszenie Rozwoju ………………………...34

Bibliografia …………………………………………………………………35

Wstęp

W opracowaniu przedstawiono współczesną rolę i znaczenie pieniądza w ekonomii oraz kształtowanie się tej roli w przekroju historycznym jako towaru szczególnego. Omówiono starożytne, średniowieczne i nowożytne systemy monetarne prowadzące poprzez reformy pieniądza kruszcowego, papierowego wymienialnego na kruszec, niewymienialnego na kruszec do różnych form rozrachunkowych jednostek pieniężnych. Omówiono także emisję pieniądza, jego obieg i płynność teorie pieniądza, pojęcie banków, operacje bankowe. Szczególną uwagą zwrócono na znaczenie dla gospodarki banków centralnych, najważniejszych banków międzynarodowych, światowych i międzynarodowych systemów finansowych. Do nich zaliczono: Narodowy Bank Polski, Europejski Bank Centralny Europejski, System Banków Centralnych, Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju, Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Międzynarodową Korporację Finansową i Międzynarodowe Stowarzyszenie Rozwoju.




  1. Istota i historia pieniądza




    1. Pieniądz

Pieniądz jest jedną z podstawowych kategorii ekonomicznych, która wyłoniła się w rezultacie rozwoju społecznego podziału pracy oraz odejścia od gospodarki naturalnej i barteru1. Ta ostatnia funkcja może być realizowana przez dobrowolną akceptację przez wierzyciela pieniędzy przedstawionych do zapłaty albo poprzez przymus prawny, wyrażony formułą „prawny środek płatniczy”, która mówi, że pieniądz przedstawiony do zapłaty ma moc zwalniania ze zobowiązań, a wierzyciel nie ma prawa odmówić jego przyjęcia.

Z powyższego pieniądz można zdefiniować jak w tabeli 1.1.
Tabela 1.1
PIENIĄDZ


Pieniądzem nazywamy miernik wartości, który przedstawiony do zapłaty ma moc zwalniania ze zobowiązań, a wierzyciel nie ma prawa odmówić jego przyjęcia

Nie zawsze pieniądz spełnia wszystkie wymienione funkcje, np. podczas inflacji przestaje być środkiem tezauryzacji oraz miernikiem wartości.




    1. Pieniądz jako towar szczególny

Pieniądz wyłonił się spośród wielu towarów jako towar szczególny, ułatwiający wymianę. Najczęściej były to skóry, futra, kawałki tkanin lub metalu (również współcześnie w warunkach dużej destabilizacji stosunków pieniężnych, np. podczas hiperinflacji, pewne towary, najczęściej tytoń, spirytus lub złoto, pełnią funkcję pieniądza). Tego typu surogaty pieniądza są niekiedy określane mianem płacideł. Definicję pieniądza jako towaru szczególnego przedstawiono w tabeli 1.2.

Tabela 1.2
PIENIĄDZ JAKO TOWAR SZCZEGÓLNY


Pieniądz nazywamy towarem szczególnym, ponieważ wyróżnia go spośród innych towarów cecha szczególnie ułatwiająca wymianę.



    1. Moneta

Monetę definiujemy jak w tabeli 1.3.


Tabela 1.3
MONETA


Monetą nazywamy pieniądz metalowy, o unormowanym ciężarze, składzie, kształcie i wymiarach, opatrzony pieczęcią wydawcy (emitenta). Obecnie moneta to metalowy znak pieniężny, pomocnicza forma pieniądza (bilon)

Moneta jest jednym z symboli suwerenności, władzy państwowej księcia, potem suwerenności państwa. Umownie za monetę uznaje się również sporadyczne znaki pieniężne z ceramiki, kartonu lub mas plastycznych. Moneta powstała około drugiej połowy VII wieku p.n.e. w kręgu cywilizacji greckiej jako efekt długiej ewolucji tzw. pieniądza przedmiotowego (płacidło). Na innych obszarach ewolucja ta przebiegła później (w krajach germańskich i słowiańskich w średniowieczu). Podstawowym tworzywem monet było złoto, srebro, miedź i brąz, a od XIX wieku także nikiel, aluminium i cynk oraz ich stopy, sporadycznie platyna.




    1. Starożytne systemy monetarne

W połowie III tysiąclecia p.n.e. w starożytnym Egipcie zaczęto używać pieniądz w formie metalowych sztab, w razie potrzeby ciętych na mniejsze części. Wkrótce pieniądz w podobnej postaci pojawił się w Chinach. Starożytne systemy monetarne były oparte na złocie, srebrze i miedzi, a wartość monet była równa wartości zawartego w nich metalu. Zmiany wzajemnych relacji cen tych metali oraz „psucie monety” przez władców powodowały stopniową deprecjację pieniądza.

Istotę starożytnych systemów monetarnych przedstawiono w tabeli 1.3.
Tabela 1.3
STAROŻYTNE SYSTEMY MONETARNE


Starożytne systemy monetarne były oparte na złocie, srebrze i miedzi, a wartość monet była równa wartości zawartego w nich metalu.



    1. Starożytne monety Grecji i Rzymu

Najstarsze okrągłe metalowe monety są znane z około 650 roku p.n.e. z Sardes w Lidii (Azja Mniejsza, obecnie ruiny w Turcji, na wschód od İzmiru, w pobliżu m. Salihli). W starożytności monety weszły do powszechnego obiegu w Grecji i Rzymie. Niektóre rodzaje tych starożytnych monet przedstawiono w tabeli 1.5.


Tabela 1.5

STAROŻYTNE MONETY GRECJI I RZYMU




Emitent

Rodzaj monety

Wyszczególnienie

Grecja, Azja Zachodnia i Kartagina w Asyria, Babilonia, Palestyna

Drachma

Starożytna moneta, przeważnie srebrna, równała się 6 obolom, 1/6000 talenta, 1/100 miny. W średniowieczu moneta srebrna o masie 2,7 g bita w łac. państwach na Bliskim Wschodzie; 1833–2002 jednostka monetarna Grecji.

Obol

W starożytnej Grecji moneta stanowiąca wartość 1/6 drachmy. W średniowieczu drobna moneta srebrna wartości 1/2 denara.

Talent

Największa jednostka wagowo-pieniężna. Dzielił się na 60 min. W średniowieczu talentem nazywano niekiedy funt obrachunkowy (240 denarów).

Szekel

Jednostka pieniężna o wartości od 1/50 do 1/100 miny, używana na Bliskim Wschodzie i w Grecji.

Imperium rzymskie

funt, as

Pierwotną rzymską jednostką miary wartości był funt brązu (ok. 324 g). Od ok. 300 p.n.e. sporadycznie emitowano monety bite ze srebra i brązu, od ok. 280 odlewano asy (as, 1 funt) i sztaby brązu (ok. 5 funtów).




Denar

Około 214 p.n.e. wprowadzono nowy system, którego podstawą był denar (4,5 g niemal czystego srebra) równy 10 bitym asom oficjalnie zredukowanym do 1/6 funta. Czasem bito połówki denara (quinarius), ćwierci (sestertius).




sesterc, ureus

Około 140 p.n.e. monetą obrachunkową został sesterc (sestertius). Pieniądz złoty (aureus) wprowdził Cezar. Za Augusta system monetarny obejmował aureusa, denara i ich połówki oraz „brązy” (mosiężne i miedziane).




    1. Reformy monetarne w średniowiecznej Europie

Po upadku Rzymu nastąpił w Europie okres chaosu pieniężnego, któremu kres położyła reforma Karola Wielkiego około 800 roku. Wprowadzono system waluty srebrnej, tzw. system denarowy (1 funt = 20 solidów = 240 denarów). Stopniowe psucie monet przez władców doprowadziło do powstawania tzw. brakteatów, czyli monet tak cienkich, że wybicie wzoru było możliwe tylko na jednej stronie. Na przełomie XII i XIII wieku doszło do reformy groszowej, która polegała na wprowadzeniu „grubej”, solidnej monety srebrnej. W Polsce wprowadzono grosze czeskie lub praskie około 1300 roku. W drugiej połowie XIII wieku pojawiły się także monety złote (1252 — floren we Florencji, 1284 — dukat w Wenecji), co doprowadziło do powstania systemu bimetalicznego, opartego równocześnie na złocie i srebrze (w Polsce wprowadzony dopiero 1528). W XVI wieku napływ srebra do Europy z Ameryki spowodował deprecjację srebra w stosunku do złota. Złoty polski pojawił się jako jednostka rozrachunkowa (równowartość 30 gr) w połowie XV wieku, a jako realna moneta — 1564 roku. Istotę reform monetarnych w średniowiecznej Europie przedstawiono w tabeli 1.6.

Tabela 1.6

REFORMY MONETARNE W ŚREDNOIWIECZNEJ EUROPIE




Reformy monetarne w średniowiecznej Europie polegały na przywracaniu realnej wartości pieniądza kruszcowego, opartego głównie na srebrze, który kilkakrotnie ulegał „psuciu” przez emitentów. Główne monety średniowieczne to funt i floren.


    1. Pieniądz papierowy wymienialny na kruszec w nowożytnej Europie

Powstanie banków publicznych u progu czasów nowożytnych przyniosło rozwój pieniądza rozrachunkowego. W XVII wieku powstały pierwsze banki emisyjne (Sveriges Riksbank2 1668, Bank of England 1694) i pojawiły się w Europie pieniądze papierowe. Wcześniej, już w IX wieku, pieniądz papierowy był znany w Chinach. W drugiej połowie XVIII wieku oraz w okresie wojen napoleońskich dość powszechnie finansowano wojny niewymienialnym na kruszec pieniądzem papierowym. Pierwszej polskiej emisji pieniądza papierowego dokonano w 1794 roku. W XIX wieku niektóre państwa (np. Wielka Brytania) zdecydowały się na system waluty złotej (ang. Gold Standard), inne (USA oraz państwa zrzeszone w Łacińskiej Unii Monetarnej) — na bimetalizm. Niedogodności bimetalizmu powodowały stopniowe rozszerzenie systemu Gold Standard. System waluty kruszcowej w XIX wieku oznaczał, że w obiegu były banknoty, wymienialne na życzenie przez bank centralny na kruszec. Istotę wymienialności pieniądza papierowego na kruszec zawarto w tabeli 1.7.


Tabela 1.7

WYMIENIALNOŚĆ PIENIĄDZA PAPIEROWEGO NA KRUSZEC




W wiekach XVII – XIX ukształtował się światowy system waluty kruszcowej Gold Standard, który oznaczał gwarancję nieograniczonej wymienialności na kruszec obiegowych banknotów powszechnie emitowanych przez banki



    1. Częściowa wymienialność pieniądza papierowego

I wojna światowa przyniosła powszechne odejście od nieograniczonej wymienialności na kruszec pieniądza papierowego. Po zakończeniu wojny w większości krajów w niej uczestniczących doszło do inflacji (w Polsce w latach 1920-1924 i 1925–1926). Inflacja niekiedy przeradzała się w hiperinflację (np. w Niemczech). Stabilizacje walutowe w latach dwudziestych ubiegłego wieku polegały na powrocie do wymienialności banknotów na kruszec, ale w ograniczony sposób: w systemie Gold Bullion Standard, oznaczającym wymienialność nie na monety, ale na sztaby, bądź w systemie Gold Exchange Standard, oznaczającym wymienialność na złoto lub inne waluty wymienialne na złoto (tabela 1.8).

Tabela 1.8

CZĘŚCIOWA WYMIENIALNOŚĆ PIENIĄDZA PAPIEROWEGO




System częściowej wymienialności pieniądza papierowego, oznaczał wymienialność tylko określonych walut i nie na monety lecz sztaby złota Gold Bullion lub na inna walutę wymienialną na złoto Gold Exchange Standard.




    1. System  Bretton Woods

Wielki kryzys gospodarczy w latach 1929–33 przyniósł odejście od systemu waluty kruszcowej i praktycznie załamał system częściowej wymienialności. Nowy system wymienialności walut - międzynarodowy system walutowy, tzw. Bretton Woods system ukształtował się po drugiej wojnie światowej.

Międzynarodowy system walutowy został stworzony na konferencji walutowo-finansowej ONZ, która odbyła się w dniach 1–22 lipca 1944 roku w Bretton Woods (USA). Powołano wówczas: Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW) oraz Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju.

Definicję i cel systemu Bretton Woods zawiera tabela 1.9.

Tabela 1.9
SYSTEM BRETTON WOODS


Bretton Woods nazywamy pierwszy w historii międzynarodowy system walutowy wprowadzony w drodze formalnego porozumienia. Jego celem było doprowadzenie do stabilizacji kursów i powszechnej wymienialności walut krajów członkowskich Międzynarodowego Funduszu Walutowego na złoto

W ramach systemu Bretton Woods funkcjonowały dwie strefy walutowe: funta szterlinga i franka francuskiego, do których należały kraje ekonomicznie powiązane z Wielką Brytanią i Francją.





    1. Główne założenia systemu Bertton Woods

Główne założenia międzynarodowego systemu walutowego, które znalazły się w jego statucie zawarto w tabeli 1.10.


Tabela 1.10

GŁÓWNE ZAŁOŻENIA BERTTON WOODS SYSTEM




- wyznaczenie parytetów krajowych walut w złocie lub dolarach USA;

- wymienialność amerykańskiego dolara na złoto na szczeblu banków centralnych po urzędowym kursie 35 dolarów USA za uncję;

- możliwość zmiany parytetu (w uzgodnieniu z MFW), ale tylko w wypadku zachwiania bilansu płatniczego danego kraju;

- konieczność oparcia transakcji walutowych między krajami MFW na parytecie walutowym (wahania kursów mogły wynosić ± 1%).


W latach 1950–58 działała Europejska Unia Płatnicza, a od roku 1958, po wprowadzeniu zewnętrznej wymienialności walut krajów Europy Zachodniej, Europejski Układ Walutowy. Zmiany parytetów nastąpiły dwukrotnie — w 1949 i 1967 roku, po dewaluacji funta szterlinga. Pierwszą poprawkę do statutu MFW wprowadzono 1969 roku, po podjęciu decyzji o emisji Specjalnych Praw Ciągnienia.

System Bretton Woods zaczął się załamywać 1971 roku, gdy USA zawiesiły wymienialność dolara na złoto. W porozumieniu waszyngtońskim z grudnia 1971 roku część krajów ustaliła nowe parytety swoich walut, inne oparły je na dolarze USA. Ostatecznie system Bretton Woods załamał się w lutym 1973 roku po dewaluacji dolara i wprowadzeniu kursu płynnego. Nowe zasady funkcjonowania MFW uchwalone w kwietniu 1976 roku i wprowadzone w życie w 1978 roku położyły kres systemowi Bretton Woods.


    1. Demonetaryzacja złota

W 1976 postanowiono zaniechać określania parytetów walut w złocie, tj. nastąpiła tzw. demonetaryzacja złota. Słabnąca pozycja dolara USA skłoniła MFW do utworzenia w 1967 roku własnego pieniądza rozrachunkowego (SDR). W 1978 roku kraje Europy Zachodniej utworzyły odrębną jednostkę rozrachunkową ECU, która obowiązywała do 1 stycznia 2002 roku. Waluty państw komunistycznych były pieniądzem wewnętrznym, niewymienialnym. W ramach RWPG funkcjonowała w latach 1964–91 własna jednostka rozrachunkowa - rubel transferowy. Istotę zjawiska demonetaryzacji złota, a ściślej kruszców, przedstawiano w tabeli 1.11.

Tabela 1.11

DEMONATERYZACJA ZŁOTA




Demonetaryzacją złota nazywamy odstąpienie od zasady wymienialności pieniądza papierowego na złoto i ustanowienie wzajemnej wymienialności walut według płynnych kursów.

Konsekwencją demonetaryzacji złota wprowadzenie do powszechnego użytku pieniądza rozrachunkowego SDR, ECU, nie istniejącego w sensie fizycznym, funkcjonującego jedynie jako umowna wartość rachunkowa.

Dla krajów słabszych gospodarczo charakterystyczny jest system wielu kursów walutowych, zastosowany po raz pierwszy w niektórych państwach Ameryki Łacińskiej w okresie międzywojennym. W okresie powojennym pojawiła się też nowa forma pieniądza — karta płatnicza.



  1. Rodzaje pieniądza




    1. Zestawienie rodzajów pieniądza

Różne rodzaje pieniądza w pełnieniu swej podstawowej funkcji miernika wartości są mniej lub bardziej wygodne w posługiwaniu się, przenoszeniu, przechowywaniu, regulowaniu zobowiązań wobec wierzycieli. Z tych względów, a także na podstawie przesłanek historycznych wyróżniamy szereg rodzajów pieniądza, których nazwy zamieszczono w tabeli 2.1.

Tabela 2.1

ZESTAWIENIE RODZAJÓW PIENIĄDZA




Wyróżniamy pieniądz: kruszcowy, papierowy, zdawkowy, bankowy, międzynarodowy, fiducjarny, pracy, rozrachunkowy,



    1. Pieniądz kruszcowy

Pieniądz kruszcowy pierwotnie oznaczał system, w którym wartość kruszcu w monetach, będących w obiegu, odpowiadała nominalnej wartości tych monet. W znaczeniu, które upowszechniło się w XVIII – XIX wiekach, pieniądz kruszcowy oznaczał system, w którym w obiegu były banknoty wymienialne na żądanie na kruszec przez instytucję emisyjną. W takim systemie rozmiary obiegu pieniężnego były limitowane przez zasoby kruszcu, choć pokrycie kruszcowe obiegu mogło być mniejsze niż 100%.

Z powyższego można zaproponować definicję pieniądza kruszcowego jak w tabeli 2.2.

Tabela 2.2


PIENIĄDZ KRUSZCOWY


Pieniądzem kruszcowym nazywamy pieniądz w postaci monet, w których wartość metalu odpowiada ich wartości nominalnej, a także system w którym banknoty będące w obiegu wymienialne są na kruszec przez ich emitenta.



    1. Pieniądz papierowy

Pieniądz papierowy można zdefiniować jak w tabeli 2.3.

Tabela 2.3
PIENIĄDZ PAPIEROWY


Pieniądzem papierowym nazywamy pieniądz w postaci biletów bankowych o określonej wartości nominalnej niewymienialny na złoto.




    1. Pieniądz zdawkowy

Pieniądz zdawkowy — każdy pieniądz istniejący w postaci monet lub biletów pieniężnych, który reprezentuje określoną wartość jedynie w sposób symbol., a jego siła nabywcza wynika nie z wartości materiału, z jakiego jest wykonany, lecz z prawnego przymusu przyjmowania w nim zapłaty; w węższym znaczeniu — drobny, nie oparty na kruszcu bilon. Pieniądz zdawkowy definiujemy zatem jak w tabeli 2.4.


Tabela 2.4
PIENIĄDZ ZDAWKOWY


Pieniądzem zdawkowym nazywamy pieniądz w postaci papierowej lub monet niewymienialny na złoto, przyjmowany do zapłaty z mocy prawa a nie na podstawie jego wartości. W węższym znaczeniu – bilon.


    1. Pieniądz fiducjarny

Pieniądz fiducjarny, pieniądz, który mocą decyzji władz państw. jest prawnym środkiem płatniczym na danym terytorium; ma moc zwalniania ze zobowiązań, ale nie jest wymienialny na złoto; ob., po demonetyzacji złota, rolę p.f. pełni zarówno pieniądz papierowy, jak i bilon.

Pieniądz fiducjarny definiujemy zatem jak w tabeli 2.5.
Tabela 2.5
PIENIĄDZ FIDUCJARNY


Pieniądzem fiducjarnym nazywamy pieniądz papierowy i bilon niewymienialny na złoto, przyjmowany na określonym terytorium do zapłaty z mocy prawa.



    1. Pieniądz bankowy

Pieniądz bankowy definiujemy jak w tabeli 2.6.

Tabela 2.6
PIENIĄDZ BANKOWY


Pieniądz bankowym nazywamy pieniądz zapisany na rachunkach bankowych, kreowany przez banki przez udzielanie kredytów

Ponieważ ekspansja kredytowa banków może przewyższać sumę ich kapitałów własnych oraz wkładów, banki posiadają zdolność kreowania pieniądza. Zbyt śmiała ekspansja kredytowa działa inflacjogennie oraz zwiększa ryzyko kryzysu bankowego. Jednym z zadań banku centralnego jest więc utrzymywanie tej ekspansji w pożądanych granicach. Pieniądz bankowy nazywany jest również pieniądzem żyrowym.




    1. Pieniądz pracy

Pojęcie pieniądza pracy nie funkcjonuje realnie w praktyce finansowej, a jedynie w literaturze ekonomicznej jako koncepcja teoretyczna angielskiego socjalisty utopijnego J. Graya. Zdefiniować go można jak w tabeli 2.7.


Tabela 2.7

PIENIĄDZ PRACY




Pieniądzem pracy nazywany był system pieniężny, w którym banknoty miałyby opiewać na tygodnie, dni i godziny pracy



  1. Rozrachunkowe jednostki pieniężne




    1. Pieniądz rozrachunkowy

Pieniądz rozrachunkowy jest rozrachunkową jednostką pieniężną, którą możemy zdefiniować jak w tabeli 3.1.

Tabela 3.1
PIENIĄDZ ROZRACHUNKOWY


Pieniądzem rozrachunkowym nazywamy pieniądz nie istniejący w sensie fizycznym, funkcjonujący jedynie jako umowna wartość rachunkowa

Wynikające z definicji cechy pieniądza rozrachunkowego czyniły go odpornym na „psucie monety” (obniżanie zawartości szlachetnego kruszcu w monecie i zmniejszanie jej ciężaru), przez co stał się czynnikiem stabilizującym system pieniężny w epoce pierwszych banków publicznych. Podobne cechy czyniły w XX wieku pieniądz rozrachunkowy środkiem regulowania zobowiązań międzynarodowych (SDR, ECU, rubel transferowy).




    1. Rozrachunkowa jednostka pieniężna SDR

Rozrachunkową jednostkę pieniężną SDR definiujemy jak w tabeli 3.2.


Tabela 3.2
ROZRACHUNKOWA JEDNOSTKA PIENIĘŻNA SDR


Rozrachunkową jednostkę pieniężną SDR nazywamy nie istniejący fizycznie pieniądz rozrachunkowy Międzynarodowego Funduszu Walutowego, którego kurs ustalany jest na podstawie koszyka czterech walut: dolara amerykańskiego, euro, jena japońskiego i funta brytyjskiego.

Rozrachunkowa jednostka pieniężna Międzynarodowego Funduszu Walutowego SDR (ang. Special Drawing Rights - specjalne prawa ciągnienia) powstała w drugiej połowie lat sześćdziesiątych, w okresie destabilizacji systemu walutowego Bretton Woods system ukształtowanego w wyniku postanowień konferencji w Bretton Woods z 1944 roku. Decyzja utworzenia SDR, podjęta została w 1967 roku, weszła w życie w 1970 roku. Początkowo kurs był oparty na tradycyjnym parytecie dolara (35 USD za uncję czystego złota). Od 1974 roku liczono kurs SDR na podstawie koszyka szesnastu głównych walut światowych.

Od 1981roku do grudnia 1998 roku kurs SDR liczono na podstawie koszyka pięciu walut w następujących proporcjach:

- dolar amerykański 42–39%,

- marka niemiecka 19–21%,

- jen japoński 13–18%,

- frank francuski 12–11% ,

- funt brytyjski 12–11%.

W styczniu 1999 roku, w związku z wprowadzeniem do obiegu nowej waluty europejskiej euro oraz wycofaniem z obiegu marki i franka koszyk według którego liczono kurs SDR zmniejszył się do czterech walut z ich udziałem w następujących proporcjach:

- dolar amerykański 39%,

- euro 32%,

- jen japoński 18%,

- funt brytyjski 11%.

Proporcje udziału wymienionych czterech walut w ustalaniu kursu SDR są następnie korygowane. I tak od stycznia 2001 roku do końca 2005 liczono kurs według koszyka czterech walut w następujących proporcjach:

- dolar amerykański 44%,

- euro 31%,

- jen japoński 14%,

- funt brytyjski 11%.




    1. Europejska Jednostka Walutowa ECU

Europejską Jednostkę Walutową ECU definiujemy jak w tabeli 3.3.


Tabela 3.3
EUROPEJSKA JEDNOSTKA WALUTOWA ECU


Europejską Jednostkę Walutową ECU nazywamy nie istniejący fizycznie pieniądz rozrachunkowy stosowany w rozliczeniach wspólnoty i Europejskiego Systemu Walutowego, którego kurs ustalany jest na podstawie koszyka walut państw członkowskich.

Europejska Jednostka Walutowa ECU (ang. European Currency Unit) używana była w latach 1979–98 w państwach Wspólnoty Europejskiej. Stosowana była w międzyrządowych rozliczeniach dotyczących zadłużenia oraz w operacjach Europejskiego Systemu Walutowego. Jej wartość była obliczana na podstawie średniej ważonej koszyka walut państw członkowskich Wspólnoty, z uwzględnieniem ich ekonomicznego znaczenia. 1 stycznia 1999 roku ECU została zastąpiona przez euro.




    1. Rubel transferowy

Rubel transferowy definiujemy jak w tabeli 3.4.

Tabela 3.4
RUBEL TRANSFEROWY


Rublem transferowym nazywamy nie istniejący fizycznie pieniądz - międzynarodową jednostkę rozrachunkową, stosowaną w rozliczeniach wzajemnych krajów członkowskich Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej

Rubel transferowy wprowadzony został 1964 roku i zlikwidowany wraz z likwidacją Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej w 1990 roku.





    1. Pieniądz międzynarodowy

Pieniądz międzynarodowy definiujemy jak w tabeli 3.5.


Tabela 3.5
PIENIĄDZ MIĘDZYNARODOWY


Pieniądzem międzynarodowym nazywamy pieniądz akceptowany poza granicami kraju, który go emituje, używany w transakcjach międzynarodowych

Do czasu wielkiego kryzysu gosp. 1929–33 zobowiązania międzynarodowe regulowano przepływami złota. Po drugiej wojnie światowej funkcję pieniądza międzynarodowego spełniał dolar USA, po 1958 również również inne waluty zachodnie. Od lat siedemdziesiątych XX wieku rolę tę pełnią także międzynarodowe jednostki rozrachunkowe SDR i ECU (do 2002 roku, obecnie euro).




  1. Emisja pieniądza, obieg i płynność




    1. Emisja pieniądza

Emisję pieniądza międzynarodowy definiujemy jak w tabeli 4.1.

Tabela 4.1

EMISJA PIENIĄDZA




Emisją pieniądza nazywamy wprowadzenie do obiegu przez bank centralny danego kraju banknotów oraz bilonu, czyli tzw. pieniądza gotówkowego.

Banknoty i bilon wyemitowane przez bank centralny są prawnym środkiem płatniczym na terytorium danego kraju. Oznacza to, iż mają moc zwalniania ich posiadacza ze zobowiązań (m.in. wynikających z wymiany towarowej, z zawieranych transakcji finansowych, czy zobowiązań podatkowych), ponieważ nie można odmówić przyjęcia banknotów i bilonu jako formy zapłaty. Bank centralny emituje banknoty i bilon zgodnie z ustalonymi wzorami oraz wartościami nominalnymi. W przypadku bilonu musi być ustalony stop, z jakiego ma on być wykonany oraz jego wartość (wartość zużytych do jego wykonania materiałów). Wprowadzenie poszczególnych znaków pieniężnych (banknoty i bilon) do obiegu oraz utrata przez nie funkcji środka płatniczego dokonuje się według przyjętych terminów.

Wycofywane z obiegu banknoty (np. w wyniku zużycia, uszkodzenia, denominacji) są wymieniane w oddziałach banku centralnego.

W Polsce wyłączne prawo emisji ma Narodowy Bank Polski, a np. w USA — banki Systemu Rezerwy Federalnej. Ograniczenie liczby emitentów ma zapobiec zjawisku nadmiernej ilości pieniądza w gospodarce i w konsekwencji procesom inflacyjnym. W niektórych państwach (np. Francja, Polska 1924–39) prawo emitowania bilonu miał skarb państwa (tzw. emisja skarbowa).




    1. Emitenci pieniądza w historii

W czasach pieniądza kruszcowego w postaci monet emisja była przywilejem władcy, który w wyjątkowych wypadkach mógł go scedować na władze prowincji, miasta bądź kompanii handlowych. Prawo bicia monety było uważane za jeden z atrybutów suwerenności. Wraz z pojawieniem się pieniądza papierowego stała się możliwa emisja skarbowa (Dania 1713, Polska 1794), emisja przez bank centralny, będący własnością państwa (Sveriges Riksbank 1668), emisja przez bank centralny, niezależny od rządu (Bank of England 1694) lub emisja przez prywatne banki akcyjne (USA). Rozmiary emisji banknotów z reguły były wyższe od posiadanych zasobów kruszcu, nie jest bowiem możliwe równoczesne przedstawienie wszystkich banknotów do wymiany. Osoby i pierwsze instytucje uprawnione do emisji pieniądza zamieszczono w tabeli 4.2.

Tabela 4.2

EMITENCI PIENIĄDZA W HISTORII




Państwo (okres)

Emitent

Wszystkie państwa (od VI wieku p.n.e. – XV do wieku)

Władca lub z jego upoważnienia władze prowincji, władze miasta bądź kompanie handlowe

Anglia (od 1668 roku)

niezależny od rządu Bank of England

USA (od 1894 roku)

prywatne banki akcyjne

Dania (od 1713 roku)

będący własnością państwa Sveriges Riksbank

Polska (od 1794 roku)

skarb państwa




    1. Emisja pieniądza w bankach komercyjnych

Możliwość i ograniczenia emisji pieniądza przez banki komercyjne przedstawiono w tabeli 4.3.

Tabela 4.3

EMISJA PIENIĄDZA W BANKACH KOMERCYJNYCH




Emisja pieniądza w bankach komercyjnych jest możliwa dzięki działalności kredytowej. Rozmiary emisji limituje i nadzoruje bank centralny.

Wraz z rozwojem bankowości okazało się, że banki komercyjne są w stanie kreować dodatkową podaż pieniądza przez działalność kredytową. Bank centralny, ponosząc odpowiedzialność za kondycję pieniądza, ma możliwości wpływania na rozmiary emisji kredytowej banków komercyjnych przez regulowanie stopy redyskonta3, operacje otwartego rynku i rezerwy obowiązkowe.

W XIX wieku ścierały się poglądy zwolenników uzależnienia rozmiarów emisji od zasobów kruszcu i zwolenników dostosowywania jej rozmiarów do potrzeb gospodarki. Związek między rozmiarami emisji a zasobami kruszców został ostatecznie zerwany podczas wielkiego kryzysu gospodarczego w latach 1929–33. Od tej pory rozmiary emisji są podporządkowane potrzebom gospodarczym. Ważnym czynnikiem stabilności walutowej jest taka niezależność banku emisyjnego od rządu, aby ten ostatni nie miał możliwości pokrywania deficytu budżetowego przyrostem emisji pieniądza.


    1. Obieg pieniężny

Obieg pieniężny w sensie ogólnym możemy zdefiniować jak w tabeli 4.4.


Tabela 4.4

OBIEG PIENIĘŻNY




Obiegiem pieniężnym nazywamy całkowitą ilość pieniądza w gospodarce, czyli tzw. całkowitą wielkość podaży pieniądza

Na całkowitą ilość pieniądza gospodarce L składa się kilka miar jego ilości, tzw. agregatów pieniężnych. Oznaczamy je umownie: M0, M1, M2, M3. Podstawowym agregatem, zwanym bazą monetarną, jest agregat M0 - łączna ilość banknotów i bilonu w obiegu pozabankowym i w całym systemie bankowym, a ściślej - nominalna wartość wszystkich banknotów i bilonu wyemitowanych przez bank centralny.

Ilość pieniądza gotówkowego wyemitowana przez bank centralny różni się od ilości pieniądza w gospodarce, czyli tzw. wielkości podaży pieniądza. Do wyznaczania tej ilości stosujemy pozostałe wymienione agregaty pieniężne.
M1 = M0 + R1 … (1)

M2 = M1 + R2 … (2)

M3 = M2 + R3 … (3)

L = M3 + R4 … (4)


gdzie: R1 – rachunki czekowe a Vista,

R2 - małe wkłady oszczędnościowe i certyfikaty depozytowe,

R3 – duże salda rachunków terminowych,

R4 - dokumenty handlowe i obligacje skarbowe.


Agregat M1 to baza monetarna plus rachunki czekowe a vista4, czyli obieg pieniężny w tradycyjnym sensie (wzór 1),

Agregat M2 to M1 plus małe (do 100 tys. dol. USA) wkłady oszczędnościowe i certyfikaty depozytowe5 (wzór 2),

Agregat M3 to M2 plus duże salda rachunków terminowych (wzór 3),

Agregat L to M3 plus dokumenty handlowe i obligacje skarbowe.

Precyzyjne rozgraniczenie powyższych kategorii zależy od specyficznych cech rynku pieniężnego w poszczególnych krajach.


    1. Płynność

Płynność funduszy definiujemy jak w tabeli 4.5.


Tabela 4.5

PŁYNNOŚĆ




Płynnością nazywamy dostępność funduszy w celu zaspokojenia roszczeń lub też łatwość, z którą można jedne aktywa wymienić na inne bez strat wartości nominalnej

Stopień płynności zależy od tego, jak szybko da się aktywa zamienić na gotówkę. Najbardziej płynnymi aktywami są pieniądze, ponieważ mogą być w każdej chwili wymienione na wszystkie inne rodzaje aktywów dostępnych w kraju (wyjątkiem jest sytuacja hiperinflacji, gdy jest korzystniej posiadać „realne” aktywa). Mniej płynne są czeki wypisywane w ciężar depozytów bankowych, ponieważ nie są one powszechnie akceptowane. Płynność maleje wraz z przechodzeniem ku innym instrumentom finansowym (jak np. obligacje, akcje, udziały) oraz ku niefinansowym formom gromadzenia bogactwa (jak np. nieruchomości).

Stopień płynności niegotówkowych aktywów jest funkcją kosztów, które ich posiadacz musi ponieść, aby znaleźć nabywcę oraz skłonić go do zamiany gotówki na dane aktywa. Podmioty gospodarcze (w tym gospodarstwa domowe) kształtują stopień płynności utrzymywanego przez siebie portfela aktywów pod wpływem oczekiwań co do przyszłych cen, płac i dochodów, stopy procentowej, zysków, rozmiarów przyszłych obrotów itp.

Według J.M. Keynesa nie ma absolutnego standardu p., można co najwyżej mówić o skali płynności, która jest zmienna w czasie i zależna od zwyczajów i instytucji (np. współcześnie ziemię i nieruchomości uważa się za aktywa mało płynne, gdy w przeszłości uznawano je za aktywa bardzo płynne z uwagi na wysoki stopień rozwoju rynków, na których dokonywano nimi transakcji). Skala ta daje się odtworzyć za pośrednictwem rekompensaty za rezygnację z p., której oczekują posiadacze bogactwa. Rekompensatą tą są odsetki; dlatego im mniej płynne są aktywa, tym wyższa musi być oczekiwana rekompensata.

W bankowości płynność odnosi się do możliwości zaspokojenia przez bank żądań klientów posiadających w nim depozyty. Wiąże się więc z ilością gotówki posiadanej przez bank oraz z ilością krótkoterminowych środków finansowych. W odniesieniu do bilansu płatniczego płynność oznacza zdolność kraju do pokrycia deficytów na rachunkach zewnętrznych. Płynność międzynarodowa to suma wszystkich krajowych rezerw dewizowych. Na rynku papierów wartościowych płynność odnosi się do liczby dostępnych instrumentów finansowych nadających się do sprzedaży.


  1. Teorie pieniądza




    1. Ilościowa teoria pieniądza

Ilościowa teoria pieniądza podkreśla związek między ilością pieniądza w obiegu a poziomem cen. Powstała u progu czasów nowożytnych pod wpływem doświadczenia, jakim był wzrost cen w Europie, wywołany napływem kruszców z Ameryki. Jej zwolennikami byli m.in.: B. Davanzati (1529–1606), D. Hume (1711–76) i D. Ricardo (1772–1823). U progu XX wieku ilościowa teoria pieniądza została ujęta w tzw. równanie wymienne I. Fishera (wzór 5).


PT = MV + M`V` … (5)
gdzie:

P — przeciętny poziom cen, 

T — ogólna liczba transakcji w obrocie towarowym,

M — ilość pieniądza gotówkowego w obiegu,

V — szybkość obiegu pieniądza gotówkowego,

M` — ilość pieniądza bezgotówkowego,

V` — szybkość obiegu pieniądza bezgotówkowego,
Po wielkim kryzysie gospodarczym w latach 1929–33 ekonomia keynesowska odrzuciła tezę o neutralności pieniądza i ostro krytykowała ilościową teorię pieniądza Powrót do niej dokonał się w latach siedemdziesiątych XX wieku w postaci monetaryzmu, którego głównym teoretykiem jest M. Friedman.


    1. Dochodowa teoria pieniądza

Dochodowa teoria pieniądza, traktowana niekiedy jako przeciwieństwo teorii ilościowej, nie stanowi zwartej, alternatywnej koncepcji. Za jej twórcę jest uznawany T. Tooke (1774–1858), który rozumiał dochód jako iloczyn produkcji i poziomu cen.

M = Q x P … (6)

gdzie: M – dochód,

Q – produkcja,

P – poziom cen.


Zdaniem K. Wicksella (1851–1926) ogólny poziom cen jest wynikiem przeciwstawienia strumienia dóbr strumieniowi dochodów;

J.M. Keynes (1883–1946) dostrzegł rolę czynników związanych z produkcją, które są w stanie zakłócić prostą zależność między poziomem cen a ilością pieniądza w obiegu; zauważył on, że pewna część pieniądza znajdującego się w obiegu nie jest zużywana na zakup dóbr, lecz tezauryzowana, w związku z czym jest możliwe wystąpienie w gospodarce niedostatecznego popytu. Teoria dochodowa stanowiła teoret. zaplecze interwencjonizmu gosp. i prowadziła do proinflacyjnej polityki monetarnej; niekiedy teoria keynsowska jest wyróżniana jako trzecia, równorzędna wobec teorii ilościowej i dochodowej.




    1. Równanie Marshalla,

Marshall A. sformułował inną od omawianej wyżej wersję „równania wymiany”, która sprowadza się do postaci równania popytu na pieniądz:


M/P = kY … (7)

gdzie: M — ilość pieniądza w obiegu,

P — poziom cen,

Y — pieniężna wartość produktu narodowego brutto,

k — współczynnik wyrażający, jaką część dochodu Y podmioty gospodarujące chcą przetrzymywać w postaci realnych zasobów pieniężnych.
Równanie Marshalla, zwane też „równaniem z Cambridge” lub „równaniem dochodowym” (w odróżnieniu od transakcyjnego), można sprowadzić do tradycyjnego równania, zakładając, że k jest odwrotnością prędkości obiegu pieniądza V.


  1. Banki




    1. Pojęcie banków

Banki możemy zdefiniować jak w tabeli 6.1.


Tabela 6.1

BANKI



Bankami nazywamy przedsiębiorstwa zajmujące się pośrednictwem finansowym polegającym na gromadzeniu depozytów i udzielaniu kredytów oraz świadczeniem innych usług finansowych i ubezpieczeniowych



    1. Operacje bankowe

Rodzaje operacji bankowych przedstawiono w tabeli 6.2.


Tabela 6.2

OPERACJE BANKOWE




Kryterium podziału operacji

Rodzaj operacji

Przedmiot działania



Bierne

Czynne

Pośredniczące

Forma rozliczeń

Gotówkowe

Bezgotówkowe

Najważniejsze są operacje bierne. Polegają one na gromadzeniu środków pieniężnych przez zaciąganie zobowiązań. Do tych operacji zaliczamy:

- przyjmowanie wkładów (depozyt bankowy),

- emisja pieniądza,

- emisja obligacji i innych papierów wartościowych,

- zaciąganie pożyczek w innych bankach.

Środki pieniężne nagromadzone w wyniku operacji biernych oraz kapitał własny banków stanowią podstawę operacji czynnych. Polegają one na udzielaniu kredytu.

Do operacji pośredniczących (usługowych) zalicza się czynności wykonywane przez bank na rachunek i zlecenie ich klientów.

Rozliczenia gotówkowe są przeprowadzane za pomocą czeku gotówkowego lub w formie wpłaty i wypłaty gotówki. Najczęściej spotykane formy rozliczeń bezgotówkowych to:

- polecenia przelewu,

- czeki rozrachunkowe,

- akredytywy,

- karty płatnicze.

Dochody własne banków to wpływy z odsetek od udzielanych kredytów oraz z pobieranych od klientów opłat i prowizji za wykonywane usługi.




    1. Kształtowanie się zakresu działalności banków

Pierwsze operacje bankowe polegały na wymianie pieniędzy. W starożytności wyodrębniła się grupa handlujących pieniądzem kupców, którzy z biegiem czasu zaczęli przyjmować je na przechowanie i wraz z innymi dobrami wykorzystywać na udzielanie pożyczek.

W średniowieczu, w związku z rozwojem operacji handlowych, konieczne stało się dokonywanie wymiany pieniędzy jednego państwa na pieniądze innego. Nazwa bank pochodzi od włoskiego banco oznaczającego kontuar, przy którym pracowali handlarze pieniędzmi. Zajmowali się oni przede wszystkim przekazywaniem pieniędzy od jednego klienta do drugiego, by z czasem zacząć udzielać kredytów, tworząc w ten sposób banki.

Pierwsze instytucje tego rodzaju powstały w miastach północnych Włoch: w Genui (1407), Wenecji (1587), Mediolanie (1593), potem w miastach innych państw: w Amsterdamie (1609), Hamburgu (1619), Rotterdamie (1635). Z czasem, w warunkach gospodarki rynkowej, banki stały się przedsiębiorstwami handlującymi kapitałem pieniężnym i pośredniczącymi między wierzycielami i dłużnikami.

W XX wieku, rozszerzając zakres swej działalności na zakup akcji, stały się współwłaścicielami przedsiębiorstw. Współdziałają także w ich zakładaniu oraz ratowaniu podupadających.

Etapy rozszerzania działalności banków przedstawiono w tabeli 6.3.

Tabela 6.3
KSZAŁTOWANIE SIĘ DZIAŁALNOŚCI BANKÓW


Okres historyczny

Rodzaj działalności

Starożytność



Handel pieniędzmi

Przyjmowanie depozytów

Udzielanie pożyczek

Średniowiecze



Wymiana pieniędzy różnych państw

Przekazywanie pieniędzy od klienta do klienta

Udzielanie kredytów

Nowożytność



Handel kapitałem

Pośredniczenie pomiędzy dłużnikami i wierzycielami

Udział w działalności różnych przedsiębiorstw




    1. Rodzaje banków

Rozwój gospodarczy i związany z nim rozwój bankowości spowodował konieczność specjalizacji w sektorze bankowym. Współczesny system obejmuje następujące rodzaje banków przedstawione w tabeli 6.4.

Tabela 6.4

RODZAJE BANKÓW




banki centralne (emisyjne), banki handlowe (komercyjne), banki specjalne (kredytu długoterminowego, hipoteczne, towarzystwa kredytowe, rolne, komunalne), kasy oszczędności, instytucje drobnego kredytu, instytucje kredytu konsumpcyjnego

Najważniejszą rolę we współczesnym systemie bankowym odgrywają: bank centralny (emisyjny) i banki komercyjne.

Obecnie w każdym państwie jest jeden bank centralny (wyjątek stanowi amerykański System Rezerwy Federalnej).

Większość banków centralnych to instytucje państwowe (np. Bank Anglii, Bank Francji, Narodowy Bank Polski).

Banki centralne obsługują budżet państwa i współcześnie najczęściej pełnią funkcję banków emisyjnych, tj. są uprawnione do emisji pieniądza i kontrolują jego podaż.

Banki komercyjne zajmują się głównie przyjmowaniem od klientów wkładów, prowadzą rachunki bieżące (czekowe) i w ten sposób organizują niemal cały obrót bezgotówkowy za pomocą czeków i przelewów. gromadząc wkłady i udzielając kredytów powodują kreację pieniądza. Środki własne banków komercyjnych są niewielkie w porównaniu ze środkami obcymi (wynoszą 3–10% ogółu środków finansowych banku). Banki komercyjne prowadzą też działalność uzupełniającą — lokują swoje pieniądze w papierach wartościowych.




    1. Funkcje banków centralnych

Funkcje banków centralnych zamieszczono w tabeli 6.5.


Tabela 6.5

FUNKCJE BANKÓW CENTRALNYCH




1) emisja banknotów, 2) regulowanie obiegu pieniądza gotówkowego (kontrola podaży pieniądza) oraz obiegu pieniądza kredytowego, 3) regulowanie funkcjonowania systemu bankowego, 4) obsługa aparatu państwowego, 5) obsługa rozliczeń międzynarodowych




  1. Najważniejsze banki i światowe systemy finansowe




    1. Narodowy Bank Polski (NBP)

Znaczenie Narodowego Banku Polskiego przedstawiono w tabeli 7.1.


Tabela 7.1

NARODOWY BANK POLSKI




NBP jest państwowym bankiem centralnym pełni właściwe dla stosunków rynkowych funkcje banku państwa, banku emisyjnego oraz banku banków, a także nadzoru bankowego. Jego podstawowym celem jest utrzymanie stabilnego poziomu cen przy jednoczesnym wspieraniu polityki gospodarczej państwa. Przysługuje mu wyłączne prawo emisji pieniądza.

Do zadań NBP należy:

- prowadzenie obsługi bankowej budżetu państwa;

- opracowywanie sprawozdawczego bilansu płatniczego oraz bilansów należności i zobowiązań zagr. państwa;

- organizowanie rozliczeń pieniężnych;

- prowadzenie gospodarki rezerwami dewizowymi oraz działalności dewizowej w granicach określonych ustawami;

- regulowanie płynności finansowej innych banków oraz ich refinansowanie;

- kształtowanie warunków niezbędnych do rozwoju systemu bankowego i inne zadania określone ustawami.

Ponadto Narodowy Bank Polski, pełniąc funkcję centralnej instytucji dewizowej, czuwa nad bezpieczeństwem obrotu dewizowego oraz płynności płatniczej kraju. Realizuje politykę walutową ustaloną przez Radę Ministrów w porozumieniu z Radą Polityki Pieniężnej. NBP może emitować i sprzedawać papiery wartościowe, sprzedawać i kupować skarbowe papiery wartościowe w operacjach otwartego rynku, organizować obrót papierami wartościowymi, których jest emitentem. Jest uprawniony do obsługi pożyczek państwowych zaciąganych w drodze emisji papierów wartościowych. Może pełnić funkcję agenta finansowego rządu w zakresie zawierania i realizacji umów kredytowych oraz obsługi zadłużenia zagranicznego państwa.


    1. Europejski Bank Centralny

Europejski Bank Centralny, ang. European Central Bank, jest najwyższą instytucją finansową UE, utworzoną na mocy Traktatu o Unii Europejskiej. Ma osobowość prawną, działa od 1 czerwca 1998 roku. Wchodzi w skład Europejskiego Systemu Banków Centralnych. Członkami są narodowe banki centralne krajów członkowskich Unii. Definicję i główne zadania Europejskiego Banku Centralnego przedstawiono w tabeli 7.2.


Tabela 7.2

EUROPEJSKI BANK CENTRALNY




Europejskim Bankiem Centralnym nazywamy federację narodowych banków centralnych. Do jego głównych zadań należy określanie i prowadzenie polityki pieniężnej UE, prowadzenie polityki kursowej wobec krajów trzecich, administrowanie rezerwami walutowymi krajów członkowskich oraz z wyłącznym prawem do emisji banknotów euro w Unii

Pracami banku kieruje Zarząd, zwany Dyrektoriatem (prezes, wiceprezes i czterech członków), mianowany przez przywódców państw strefy euro. Głównym organem decyzyjnym jest Rada Prezesów, którą tworzą członkowie Zarządu i prezesi banków centralnych państw strefy euro. Ponadto zbiera się Rada Ogólna, tworzona przez prezesów banków centralnych wszystkich państw UE. Siedzibą Europejskiego Banku Centralnego jest Frankfurt nad Menem.




    1. Europejski System Banków Centralnych

Europejski System Banków Centralnych, ang. European System of Central Banks (ESCB), utworzony 1 stycznia 1999 roku, możemy zdefiniować jak w tabeli 7.3.

Tabela 7.3

EUROPEJSKI SYSTEM BANKÓW CENTRALNYCH




Europejskim Systemem Banków Centralnych nazywamy jednostkę organizacyjno-finansowa UE, złożona z nar. banków centralnych oraz Europejskiego Banku Centralnego w celu wspierania polityki gospodarczej Unii, kształtowania i realizacji jej polityki pieniężnej, utrzymywania rezerw dewizowych krajów członkowskich i zarządzania nimi, czuwania nad sprawnym funkcjonowaniem systemu płatniczego i nadzorowania instytucji kredytowych i finansowych, z wyjątkiem ubezpieczeniowych.

Banki centralne krajów członkowskich są włączone w system Europejskiego Systemu Banków Centralnych, a ich prezesi wchodzą w skład Rady Dyrektorów, która odpowiada za politykę pieniężną.



    1. Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju

Międzynarodowy Bank Odbudowy i Rozwoju, ang. International Bank for Reconstruction and Development (IBRD), jest wyspecjalizowaną organizacją ONZ, założoną 1945 roku na mocy umów z Bretton Woods, z siedzibą w Waszyngtonie. Pierwotnie celem Banku było udzielanie długookresowych pożyczek państwom członkowskim na ich odbudowę ze zniszczeń po drugiej wojnie światowej i na rozwój gospodarczy. Definicję i jego obecne zadania przedstawiono w tabeli 7.4.

Tabela 7.4
MIĘDZYNARODOWY BANK ODBUDOWY I ROZWOJU


Międzynarodowy Bankiem Odbudowy i Rozwoju nazywamy organizację finansową ONZ, której celem jest wspieranie inwestycji i rozwoju gospodarczego krajów członkowskich, m.in. w realizacji programów walki z bezrobociem, poprawy poziomu ochrony zdrowia i edukacji, usprawniania administracji państwowej i samorządności lokalnej

Kapitał, którym dysponuje IBRD, to kapitał zakładowy wniesiony przez kraje członkowskie (główni udziałowcy: Francja, Indie, Japonia, Niemcy, Stany Zjednoczone i Wielka Brytania) oraz fundusze pochodzące z emisji obligacji na rynkach krajów członkowskich. Liczba głosów, którą rozporządzają poszczególne kraje członkowskie, zależy od wielkości ich wpłat do kapitału IBRD. Członkami mogą być tylko członkowie Międzynarodowej Korporacji Finansowej, w roku 2000 bank liczył 182 członków. W 1950 roku Polska wystąpiła z IBRD, a od 1986 roku ponownie jest jego członkiem.

IBRD wraz z Międzynarodową Korporacją Finansową, Międzynarodowym Stowarzyszeniem Rozwoju oraz dwoma innymi organizacjami tworzy Grupę Banku Światowego.


    1. Międzynarodowy Fundusz Walutowy

Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW), ang. International Monetary Fund (IMF ), jest organizacją wyspecjalizowaną ONZ. Fundusz został powołany z inicjatywy Stanów Zjednoczonych na mocy umów z Bretton Woods w 1945 roku z siedzibą w Waszyngtonie. Działalność rozpoczął 1947 roku. Członkostwo w MFW posiada 184 państwa (Polska do roku 1950 i od 1986). Definicję i cele funduszu przedstawiono w tabeli 7.5.

Tabela 7.5
MIĘDZYNARODOWY FUNDUSZ WALUTOWY


Międzynarodowym Funduszem Walutowym nazywamy organizację finansowa ONZ, której celem jest koordynacja polityki finansowej oraz udzielanie pomocy krajom członkowskim na stabilizację walut, ułatwianie międzynarodowej współpracy walutowej, rozwijanie wymiany wielostronnej

Fundusz udziela kredytów średnio- i długoterminowych na konkretne cele; uzyskanie kredytu jest możliwe po spełnieniu określonych warunków:

- IMF przeprowadza analizę stanu gospodarki zainteresowanego kraju i opracowuje program stabilizacyjny;

- pierwszą transzę kredytu otrzymuje się automatycznie, następną — po przyjęciu programu stabilizacyjnego, który na ogół zaleca redukcję deficytu budżetowego, m.in. przez: ograniczenie wydatków publicznych i finansowania sektora publicznego, kontrolę płac, znoszenie ograniczeń walutowych, otwarcie na napływ kapitału zagranicznego, ograniczenie rozmiarów kredytowania.




    1. Międzynarodowa Korporacja Finansowa

Międzynarodowa Korporacja Finansowa (MKF), ang. International Finance Corporation (IFC), międzynar. organizacja finansowa, zał. 1956 przy Międzynarodowym Banku Odbudowy i Rozwoju, z którym jest powiązana organizacyjnie i finansowo; siedziba w Waszyngtonie; Definicję i zadanie korporacji przedstawiono w tabeli 7.6.


Tabela 7.6
MIĘDZYNARODOWA KORPORACJA FINANSOWA


Międzynarodową Korporacją Finansową nazywamy organizację finansową, której zadaniem jest udzielanie długoterminowych kredytów na cele inwestycyjne prywatnym przedsiębiorstwom produkcyjnym w krajach członkowskich oraz nabywanie akcji tych przedsiębiorstw, a także udzielanie gwarancji na papiery wartościowe emitowane przez prywatne spółki w krajach słabo rozwiniętych gospodarczo

Członkami mogą być tylko członkowie Banku. Międzynarodowa Korporacja Finansowa wraz z Międzynarodowym Bankiem Odbudowy i Rozwoju, Międzynarodowym Stowarzyszeniem Rozwoju oraz 2 innymi organizacjami tworzy Grupę Banku Światowego.




    1. Międzynarodowe Stowarzyszenie Rozwoju

Międzynarodowe Stowarzyszenie Rozwoju, ang. International Development Association (IDA), jest organizacja wyspecjalizowana ONZ, założoną 1960 roku, z siedzibą w Waszyngtonie. Skupia 160 członków (1998), w tym Polskę (od 1988). Jej definicję i zadanie przedstawiono w tabeli 7.7.


Tabela 7.7
MIĘDZYNARODOWE STOWARZYSZENIE ROZWOJU


Międzynarodowym Stowarzyszeniem Rozwoju nazywamy organizację, której zadaniem jest koordynowanie pomocy finansowej krajów uprzemysłowionych dla krajów słabo rozwiniętych gospodarczo oraz udziela bezprocentowych lub niskooprocentowanych pożyczek zarówno ich rządom, jak i prywatnym przedsiębiorstwom.

Bibliografia:





  1. Bożyk P., Międzynarodowe stosunki ekonomiczne, PWE, Warszawa 2008.

  2. Uniwersalna encyklopedia PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN SA



1 barter, wymiana bezpośrednia: towar za towar bez udziału pieniądza. Najstarsza forma wymiany, powszechna przed wynalezieniem pieniądza. Współcześnie występuje w handlu międzynarodowym, zwłaszcza między krajami o niewymienialnej walucie

2 Sveriges Riksbank, szwedzki bank centralny,

3 redyskonto [wł.], ekon. przyjmowanie przez bank centralny weksli lub innych wierzytelności (dyskonto) do redyskonta od banków komercyjnych. Banki te pod zastaw owych papierów wartościowych mogą zaciągać kredyty redyskontowe. Bank centralny odlicza odsetki od wartości minimalnych zdyskontowanych papierów wg ustalonej przez siebie stopy redyskonta

dyskonto [wł.], ekon. potrącenie, odliczenie z góry przez bank odsetek od weksli, czeków, papierów wartościowych, które mają późniejszy termin płatności. Wysokość dyskonta zależy od stopy dyskontowej (wskaźnik procentowy, ustalony w skali rocznej, stanowiący podstawę obliczenia), sumy nominalnej i terminu płatności; banki centralne, ustalając własną stopę dyskontową, regulują ilość pieniądza w obiegu i popyt na kredyt; podniesienie stopy dyskonta spowolnia rozwój gosp., a więc zmniejsza zapotrzebowanie na kredyt; jej obniżenie pobudza aktywność gospodarczą.

4 a vista [wł.], ekon. płatność zobowiązań (wkładów bankowych) na każde żądanie; nazwa używana na zobowiązaniach płatniczych oznaczająca ich płatność za okazaniem.

5 certyfikat depozytowy, pokwitowanie wydane przez bank za złożony w nim depozyt.


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna