Aleksandra Cempura Czynności operacyjno-rozpoznawcze prowadzone w aresztach śledczych i zakładach karnych



Pobieranie 64.36 Kb.
Data10.05.2016
Rozmiar64.36 Kb.

Czynności operacyjno-rozpoznawcze prowadzone w aresztach…

Aleksandra Cempura

Czynności operacyjno-rozpoznawcze prowadzone w aresztach śledczych i zakładach karnych

Streszczenie

W opracowaniu omówiono pojęcie czynności operacyjno-rozpoznaw-czych oraz dokonano próby analizy czy na podstawie obowiązujących przepisów prawa istnieje możliwość prowadzenia czynności operacyjno-rozpoznawczych w zakładach karnych i aresztach śledczych. Autorka podważa dotychczas prezentowane poglądy wskazujące na brak prawnych możliwości prowadzenia czynności operacyjno-rozpoznawczych w tychże jednostkach. Ponadto, Autorka postuluje wprowadzenie ustawowych ograniczeń możliwości stosowania czynności operacyjno-rozpoznawczych w aresztach śledczych i zakładach karnych.


Pojęcie czynności operacyjno-rozpoznawczych wprawdzie jest terminem normatywnym, występującym w ustawach: o Policji z dnia 6 kwietnia 1990 r. (Tekst jedn. Dz. U. z 2007 r., Nr 43, poz. 277 z późn. zm.), o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu z dnia 24 maja 2002 r. (Dz. U. z 2002 r., Nr 74, poz. 676 z późn. zm.), o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym z dnia z dnia 9 czerwca 2006 r. (Dz. U. z 2006 r., Nr 104, poz. 708 z późn. zm.), o Straży Granicznej z dnia z dnia 12 października 1990 r. (Tekst jedn. Dz. U. z 2005 r., Nr 234, poz. 1997 z późn. zm.), o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego z dnia 9 czerwca 2006 r. (Dz. U. z 2006 r., Nr 104, poz. 709 z późn. zm.) o Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych z dnia 24 sierpnia 2001 r. (Dz. U. z 2001 r., Nr 123, poz. 1353) oraz o kontroli skarbowej z dnia 21 września 1991 r. (Dz. U. z 2004 r., Nr 8, poz. 65 z późn. zm.), jednakże nie zostało dotychczas legalnie zdefiniowane. Od kilku lat prowadzone są prace nad projektem ustawy o czynnościach operacyjno rozpoznawczych1, w której być może czynności te zostaną zdefiniowane.

Czynności operacyjno-rozpoznawcze są umocowanymi ustawowo, z reguły niejawnymi działaniami organów państwowych, realizowanymi w celach informacyjnych, prewencyjnych, wykrywczych lub dowodowych (a w przypadku służb wywiadowczych mających ponadto znaczenie polityczne, militarne lub gospodarcze)2. Czynności operacyjno-rozpoznawcze można określić jako pozaprocesowe czynności polegające na uzyskiwaniu, gromadzeniu, zbieraniu, sprawdzaniu, analizowaniu, przetwarzaniu, przekazywaniu oraz wykorzystywaniu informacji o osobach, miejscach, przedmiotach, zdarzeniach lub zagrożeniach będących przedmiotem prawnie uzasadnionego zainteresowania służby państwowej, a także inne niejawne działania i przedsięwzięcia służące realizacji ustawowych zadań tej służby.

W nauce wyróżnia się czynności operacyjno-rozpoznawcze wymagające zgody sądu i nie wymagające takiej zgody. Niniejszy artykuł traktuje o czynnościach nie wymagających takiej zgody. Podstawowym kryterium podziału czynności to czynności o formach prostych i złożonych. Do form prostych zalicza się wywiad, obserwację, współpracę z tajnymi informatorami (osobowymi źródłami informacji) oraz korzystanie z danych ewidencji kryminalno-rozpoznawczej3. Oprócz powyższego do form czynności prostych można zaliczyć także zakup kontrolowany (prowokacja policyjna), przesyłkę kontrolowaną, stosowanie techniki operacyjnej4 (w tym podsłuch telefoniczny, podsłuch pomieszczeń), kontrolę korespondencji, przykrycie i legalizację5. Złożone formy czynności operacyjnych to inwigilacja, rozpracowanie operacyjne i kombinacja operacyjna6, a także infiltracja środowiska przestępczego lub kryminogennego7. Kryterium podziału czynności operacyjno-rozpoznaw-czych może być także zgoda sądu.

Zatem ideą podejmowania czynności operacyjno-rozpoznawczych przez uprawnione służby powinna być swoistego rodzaju troska o ochronę bezpieczeństwa ludzi oraz utrzymywanie bezpieczeństwa i porządku publicznego, a samo prowadzenie tych czynności stanowić winno formę służby wobec społeczeństwa8.

Oprócz argumentów wskazujących na pojęcie czynności operacyjno-rozpoznawczych jako działań mających służyć zwiększeniu bezpieczeństwa obywateli oraz zmniejszeniu zachowań przestępczych podnoszone są także argumenty wskazujące na ogromne niebezpieczeństwo, jakie niesie ze sobą prowadzenie powyższych działań. Nietrudno zauważyć, iż czynności organów państwowych – choć prowadzone na podstawie stosownej kompetencji ustawowej, jednakże wykonywane bez należytego nadzoru9 nad prawidłowością ich prowadzenia – bezsprzecznie mogą wpływać na prawa i wolności obywatelskie w istotny sposób. Czynności te opierają się na przepisach dotyczących różnorodnych aspektów i sposobów wkraczania władzy wykonawczej w prywatność jednostki, w zakresie jej konstytucyjnie unormowanych wolności komunikowania się. Są one z natury rzeczy niejawne (także wobec zainteresowanego) – a dodatkowo prowadzone w warunkach dających organom ścigania szeroki margines uznaniowości, przy ograniczonych gwarancjach dla praw osoby poddanej tym czynnościom, a także okrojonej kontroli zewnętrznej, w tym sądowej10.

Ustawy przewidujące prowadzenie czynności operacyjno-rozpoznaw-czych przez uprawnione służby11 nie zawierają żadnych ograniczeń związanych z miejscem czy terenem prowadzenia tych czynności12 – a co za tym idzie, nie istnieje jak dotąd żaden ustawowy zakaz podejmowania takich zachowań na terenach aresztów śledczych i zakładów karnych. Stanowić może to jeden z argumentów wskazujących na prawną dopuszczalność prowadzenia czynności operacyjno-rozpoznawczych w jednostkach penitencjarnych.

Mogłoby się wydawać, iż ze względu na hermetyczną naturę jednostek penitencjarnych działania tam prowadzone zarówno pod względem przedmiotowym (zakres prowadzonych czynności), jak i podmiotowym (organy uprawnione do ich podejmowania) stanowią niewielką część złożonej problematyki czynności operacyjno-rozpoznawczych. Nic bardziej mylnego, bowiem zagadnienie to jest wieloaspektowe, a całokształt uregulowań w tym zakresie wpływać może na prawa i wolności konstytucyjne nie tylko osób osadzonych w zakładach penitencjarnych, ale także osób trzecich.

Jednakże, oprócz braku zakazu ustawowego prowadzenia danych czynności na terenach jednostek penitencjarnych, dla prawnej możliwości podejmowania takich działań wydaje się konieczne wskazanie także stosownej kompetencji ustawowej dla uprawnionych służb oraz jednostek organizacyjnych Służby Więziennej.

W literaturze forsowany jest pogląd wskazujący na fakt, iż praca operacyjna w więziennictwie przetrwała jedynie do końca lat 80. ubiegłego wieku. Według niektórych przedstawicieli doktryny, po zlikwidowaniu jej zarządzeniem nr 17/1989/CZZK (Centralny Zarząd Zakładów Karnych) Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 21 listopada 1989 r., czynności operacyjno-rozpoznawczych nie są w ogóle prowadzone na terenach zakładów karnych i aresztów śledczych13. Jako uzasadnienie tej tezy w literaturze podaje się argumenty świadczące o tym, iż w regulacjach prawnych brak jest wyodrębnionej struktury organizacyjnej, umożliwiającej prowadzenie takich czynności w jednostkach penitencjarnych, brak jest także możliwości prowadzenia na terenie jednostek penitencjarnych działań nawet o charakterze rozpoznawczym. I choć, jak jest to argumentowane, areszty śledcze i zakłady karne są prawdziwą kopalnią wiedzy o środowiskach przestępczych, to brak w katalogu zadań Służby Więziennej, zawartym w ustawie z dnia 26 kwietnia 1996 r. o Służbie Więziennej14 (zwanej dalej USW), prowadzenia pracy operacyjnej oraz rozpoznawczej miałby – według prezentowanych poglądów – powodować niedopuszczalne prowadzenie takich czynności. Wydaje się jednak, że pogląd ten jest błędny, a analiza ustawy o Służbie Więziennej oraz ustaw w tym zakresie z nią powiązanych prowadzi do wniosku o braku prawnych zakazów prowadzenia czynności operacyjno-rozpoznawczych na terenach jednostek penitencjarnych. W każdym razie zakaz taki nie jest nigdzie wyrażony wprost.

Należałoby tu wskazać, iż odmienne wydają się regulacje związane zarówno z przedmiotem, jak i podmiotami prowadzącymi czynności. Można tu bowiem rozważyć trzy możliwe przypadki:

  • czynności o charakterze rozpoznawczym prowadzone przez Służbę Więzienną w celu realizacji jej zadań;

  • czynności o charakterze operacyjno-rozpoznawczym prowadzone przez Służbę Więzienną na zlecenie innych służb;

  • czynności o charakterze operacyjno-rozpoznawczym prowadzone przez inne uprawnione służby.

W kwestii czynności o charakterze rozpoznawczym prowadzonych przez Służbę Więzienną w celu realizacji jej zadań zauważyć należy, iż wskazane w art. 1 ust. 3 USW zadania15 związane są z samą istotą odbywania przez osadzonych kar pozbawienia wolności lub realizacją środka zapobiegawczego, jakim jest tymczasowe aresztowanie. Ponadto, w jednostkach organizacyjnych mogą być tworzone służby, działy, zespoły i stanowiska prowadzące działalność m.in. w zakresie zwalczania czynów mogących zagrozić porządkowi i bezpieczeństwu (art. 3 ust. 3 USW).

Jednakże analiza wskazanego tam zakresu zadań już na wstępie prowadzi do wniosku o prawnej dopuszczalności prowadzenia działań o charakterze rozpoznawczym przez Służbę Więzienną na terenie aresztów śledczych i zakładów karnych. Czynności o tym charakterze umożliwić bowiem mogą skuteczną realizację takich zadań Służby Więziennej, jak zapewnienie w zakładach karnych i aresztach śledczych porządku i bezpieczeństwa czy wykonywanie tymczasowego aresztowania w sposób zabezpieczający prawidłowy tok postępowania karnego. Do takich czynności mogą na przykład należeć działania służby mające na celu niejawne uzyskanie informacji od osadzonych pełniących funkcję informatorów, np. informacji o kontaktach łączących poszczególnych osadzonych ze sobą. Wydaje się, że przede wszystkim wykorzystanie osobowych źródeł informacji pozwoli Służbie Więziennej na bieżące obserwowanie życia więziennego oraz osób samych osadzonych, a co za tym idzie – wczesne reagowanie na zagrożenia związane z bezpieczeństwem w jednostkach penitencjarnych oraz utrzymaniem porządku. Pozwolić to może także na zindywidualizowanie warunków odbywania kary względem osadzonego w taki sposób, aby cele kary mogły zostać osiągnięte.

Niestety z tym zagadnieniem wiąże się kwestia zagrożeń dla prawidłowości funkcjonowania struktury więziennej. Trzeba bowiem uświadomić sobie, że informacje uzyskane w taki sposób mogą być wykorzystywane przez Służbę Więzienną do innych celów – także przeciwko osadzonym – w tym także osobom świadczącym pomoc16. Tej okoliczności nie można wykluczyć. Co więcej, kwestią wtórną jest to, iż osobowe źródła informacji w osobach osadzonych mogą oczekiwać swoistego wynagrodzenia za wykonane czynności, a także swoistych, nieprzewidywanych regulaminem ulg i udogodnień w odbywaniu kary – co także może prowadzić do znacznych nadużyć17. Jest to jednak osobny temat, wykraczający poza zakres niniejszego opracowania. Konieczność prawidłowego wywiązania się z zadań określonych w art. 1 ust. 3 USW w połączeniu z brakiem zakazu prowadzenia czynności rozpoznawczych oraz brakiem sformułowania w jaki sposób Służba Więzienna miałaby powyższe zadania realizować – stanowi swoistą kompetencję tej służby do prowadzenia samodzielnych działań rozpoznawczych na terenach jednostek penitencjarnych.

Nadto nie istnieje jak dotąd ustawowy zakaz prowadzenia przez Służbę Więzienną działań o charakterze operacyjno-rozpoznawczym na zlecenie innych uprawnionych służb. Zakres zadań wskazany bowiem w art. 1 ust. 3 USW nie jest jedynym katalogiem determinującym działania tej służby. Możliwość ich prowadzenia wynika z dwóch źródeł. Pierwszym wydaje się grupa przepisów znajdujących się w ustawach odrębnych18. Ustawy te, formułując kompetencje służb uprawnionych do czynności operacyjno-rozpoznawczych, przewidują możliwość współpracy tych służb z innymi podmiotami19. O ile Służba Więzienna nie jest wskazana expressis verbis w katalogu podmiotów współpracujących, o tyle zakłady karne i areszty śledcze jako jednostki organizacyjne Służby Więziennej mieszczą się w pojęciu instytucji użyteczności publicznej20, które do pomocy innym służbom, także w ramach prowadzonych czynności operacyjno-rozpoznawczych, są zobowiązane. Żadna z ustaw21 nie przewiduje zakazu prowadzenia powyższych czynności na terenie jednostek penitencjarnych. Zatem, Służba Więzienna mogłaby w zakresie swojego działania udzielać nakazanej prawem pomocy innym podmiotom przy realizacji czynności operacyjno-rozpoznawczych.

Ponadto, drugim źródłem jest art. 1 ust. 4a USW, w którym zawarty jest obowiązek współpracy Służby Więziennej z Szefem Krajowego Centrum Informacji Kryminalnych22 w zakresie niezbędnym do realizacji jego (Szefa KCIK) zadań ustawowych. Ta dyspozycja ustawowa otwiera swoistą furtkę do prowadzenia działań operacyjno-rozpoznawczych na terenach zakładów karnych i aresztów śledczych na zlecenie uprawnionych służb przez podmiot zobowiązany, jakim jest Służba Więzienna.

Do zadań Komendanta Głównego Policji, będącego Szefem Krajowego Centrum Informacji Kryminalnych, zwanego dalej „Szefem Centrum”, należy bowiem w szczególności gromadzenie, przetwarzanie i przekazywanie informacji kryminalnych na podstawie art. 6 pkt 1 ustawy o gromadzeniu, przetwarzaniu i przekazywaniu informacji kryminalnych (dalej UGPPIK), natomiast w zakresie gromadzonych informacji znajdują się dane o osobach, przeciwko którym prowadzone jest postępowanie karne, w tym postępowanie w sprawach o przestępstwa skarbowe, lub w stosunku do których prowadzone są czynności operacyjno-rozpoznawcze, a także innych postępowaniach lub czynnościach prowadzonych na podstawie ustaw przez podmioty, o których mowa w art. 19 i 20 UGPPIK, istotnych z punktu widzenia czynności operacyjno-rozpoznawczych lub postępowania karnego, w tym postępowania w sprawach o przestępstwa skarbowe (art. 13 UGPPIK).

Wspomniane podmioty, o których mowa w art. 19 i 20 UGPPIK, to tzw. podmioty zobowiązane i podmioty uprawnione. Podmiotem zobowiązanym między innymi do udzielania informacji związanych z czynnościami prowadzonymi na podstawie ustaw przez uprawnione organy, istotnych z punktu widzenia czynności operacyjno-rozpoznawczych, bezspornie są dyrektorzy jednostek organizacyjnych Służby Więziennej23 – art. 20 ust. 1 pkt 15 UGPPIK. Natomiast podmiotami uprawnionymi do składania zapytania o żądane informacje oraz uzyskiwania powyższych informacji w zakresie czynności operacyjno-rozpoznawczych są podmioty wymienione jako uprawnione do prowadzenia kontroli operacyjnej (art. 19 UGPPIK). Podmiotami uprawnionymi, w zakresie swoich zadań ustawowych, do otrzymywania informacji kryminalnych z Centrum są: organy Policji, Centralne Biuro Antykorupcyjne, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, organy Straży Granicznej, wywiad skarbowy, Żandarmeria Wojskowa, Szef Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz Szef Służby Wywiadu Wojskowego.

Szef Centrum udostępnia informacje kryminalne zgromadzone w bazach danych podmiotom uprawnionym. Podmiot uprawniony może także sformułować zapytanie związane z pożądaną informacją, a następnie zapytanie to winno być przekazane podmiotowi zobowiązanemu, który stosowną informację udzieli (art. 28 UGPPIK)24. Nie ma tu znaczenia (brak jest jakichkolwiek ograniczeń legislacyjnych w tym względzie), w zakresie realizacji jakich zadań powyższa informacja miałaby zostać uzyskana.

Ponadto, oczywistym wydaje się fakt, iż jeżeli ustawy uprawniają konkretne podmioty do prowadzenia czynności operacyjno-rozpoznawczych, a jednocześnie nie formułują żadnych ograniczeń co do miejsc prowadzenia tych czynności (w tym kontroli operacyjnej), to brak jest podstaw do zaprzeczenia możliwości prowadzenia powyższych czynności bezpośrednio przez funkcjonariuszy uprawnionych służb na terenach jednostek penitencjarnych. Możliwość taka wynika dodatkowo z art. 6 ust. 4 USW, bowiem w otwartym katalogu kompetencji dyrektora okręgowego Służby Więziennej znalazło się także organizowanie systemu współdziałania podległych jednostek organizacyjnych w zakresie utrzymania w nich bezpieczeństwa i porządku oraz współpraca w tym zakresie z Policją, a także szeroko pojęta współpraca z instytucjami państwowymi.

Problem działań operacyjnych Policji oraz innych służb na terenie aresztów śledczych oraz zakładów karnych stał się także przedmiotem zapytania poselskiego25. Jako przykład działań prowadzonych na terenie jednostek penitencjarnych wskazana została możliwość kontaktów osadzonych z funkcjonariuszami Policji i innych służb, a nawet z dziennikarzami bez odnotowania tego kontaktu w stosownej ewidencji, a także wspomniane wcześniej udostępnianie osadzonym – wbrew wyraźnym przepisom – telefonów komórkowych umożliwiających im nieformalne kontakty z Policją.

W odpowiedzi na powyższą interpelację26 Minister Sprawiedliwości potwierdził, iż działania operacyjne Policji i innych niepodlegających Ministrowi Sprawiedliwości służb na terenie jednostek organizacyjnych Służby Więziennej są prowadzone na podstawie ustaw regulujących działalność tych służb. Jednakże sposób realizacji działań operacyjnych na terenie jednostek organizacyjnych Służby Więziennej został określony również w piśmie (niemającym charakteru konstytutywnego, a jedynie formalno-porządkujący) dyrektora generalnego Służby Więziennej nr ZDP 00–50/06 z dnia 29 marca 2006 r. Treść tego pisma jest wprawdzie tajna, jednakże, nie naruszając tej tajności, można stwierdzić, że wskazuje ono jednoznacznie na fakt, że czynności operacyjno-rozpoznawcze są na terenie zakładów karnych i aresztów śledczych prowadzone przez organy zewnętrzne.

Wątpliwości (podzielane także przez Rzecznika Praw Obywatelskich27) nasuwa fakt regulacji kwestii prowadzenia działań operacyjno-rozpoznaw-czych na terenie aresztów śledczych i zakładów karnych pismem Dyrektora Generalnego Służby Więziennej, nawet jeśli charakter tego pisma spełnia jedynie rolę formalno-porządkującą.

Jak już było wskazane powyżej, obowiązujące przepisy nie wykluczają możliwości prowadzenia czynności o charakterze operacyjno-rozpoznaw-czym przez właściwe, uprawnione do tego służby na terenie jednostek penitencjarnych, przy czym czynności te winny być prowadzone w oparciu o przepisy dotyczące poszczególnych służb. Istotnie – specyfika jednostek penitencjarnych może przemawiać za wprowadzeniem szczególnych uregulowań tej materii na ich terenie. Skoro niewątpliwym jest, że instrukcjami zawartymi w tego rodzaju piśmie nie można byłoby wprowadzić żadnych modyfikacji w przepisach zawartych w Kodeksie karnym wykonawczym oraz w powszechnie obowiązujących regulaminach wykonywania kary pozbawienia wolności i tymczasowego aresztowania, a także wszelkich innych powiązanych z tymi regulacjami norm rangi ustawowej lub rozporządzenia – pozostaje niewyjaśnioną kwestia dlaczego zagadnienie to regulowane jest poprzez pismo Dyrektora Generalnego SW, nadto o charakterze tajnym. Koniecznym wydaje się pilna zmiana niniejszej sytuacji szczególnie wobec zagrożenia sprzecznością zawartych w piśmie poleceń z przepisami ustaw i rozporządzeń regulujących wykonywanie kary pozbawienia wolności i tymczasowego aresztowania, jak również funkcjonowania jednostek penitencjarnych.

Z powyższego wynika więc dopuszczalność prowadzenia czynności operacyjno-rozpoznawczych na terenach zakładów karnych i aresztów śledczych. Jej podstawę stanowią przepisy ustawy o Służbie Więziennej, a także ustawy stanowiące kompetencję dla uprawnionych służb do prowadzenia czynności operacyjno-rozpoznawczych. Dopuszczalność ta została także ostatecznie potwierdzona przez konstytucyjne organy państwa. Skoro zaś istnieją prawne możliwości prowadzenia takich czynności – trudno przypuszczać, by w sytuacji, gdy areszty śledcze i zakłady karne są prawdziwą kopalnią wiedzy o środowiskach przestępczych, nie były one faktycznie prowadzone. Niezrozumiałym jest zatem kategoryczne zaprzeczanie powyższym faktom poprzez twierdzenie, że brak jest prawnych możliwości prowadzenia takich czynności na terenie jednostek penitencjarnych.

W związku z powyższymi rozważaniami zasadnym wydaje się postawienie pytania: czy nie powinno być wprowadzonych na szczeblu ustawowym ograniczeń dla prowadzonych w jednostkach penitencjarnych czynności operacyjno-rozpoznawczych? Wszak nie można wykluczyć, że w aktualnym stanie prawnym może dojść do konfliktu ról pełnionych przez funkcjonariuszy Służby Więziennej. Nie ma bowiem prawnego zakazu, aby funkcjonariusz realizujący zadania związane z wykonywaniem czynności operacyjno-rozpoznawczych był jednocześnie na przykład wychowawcą, psychologiem, a nawet kapelanem w areszcie śledczym lub zakładzie karnym. Czy nie prowadzi to do pokusy nadużywania tej instytucji poprzez prowadzenie działań przez osoby, co do których osadzony powinien mieć pełne zaufanie, które informuje o wszelkich problemach i nieprawidłowościach? Czy w związku z tym osadzonym, jako osobom będącym we władaniu państwa, nie należą się szczególne zabezpieczenia, skoro ich prawa i swobody są i tak drastycznie ograniczone przez fakt pozostawania w jednostce penitencjarnej? Dalej, czy właśnie to ograniczenie praw i swobód osadzonych nie prowadziłoby do chęci wykorzystania tej sytuacji i nadużywania przez uprawnione służby instytucji czynności operacyjno-rozpoznawczych, a w konsekwencji możliwości nakłaniania osadzonego do zeznań określonej treści lub udziału w rozmaitych „grach operacyjnych”?

Postawienie powyższych pytań wydaje się konieczne, bowiem obrazuje to fakt, iż brak ograniczeń w zakresie prowadzenia czynności operacyjno-rozpoznawczych na terenie zakładów karnych i aresztów śledczych może negatywnie wpływać na realizacje celów kary pozbawienia wolności, naruszać prawa osadzonych, a także, czego w takich sytuacjach nie można wykluczyć, wpływać poza wszelką procesową kontrolą na tok procesu karnego, w którym osadzeni występują w charakterze świadków. Wobec powyższego zasadnym wydaje się postulat modyfikacji obowiązujących rozwiązań prawnych poprzez wprowadzenie stosownych ograniczeń w prowadzeniu czynności operacyjno-rozpoznawczych na terenie jednostek penitencjarnych, zarówno poprzez ograniczenia podmiotowe (podmioty prowadzące czynności), jak i przedmiotowe (zakres prowadzonych czynności).



Operational reconnaissance conducted in
detention wards and penal institutions

Abstract

This study defines operational reconnaissance and attempts to examine whether currently valid legal regulations allow for taking operational reconnaissance steps in detention wards and penal institutions. The author hereof questions the hitherto prevailing view that no legal grounds exist that permit to conduct operational reconnaissance in the said units. Moreover, the author calls for imposing statutory limitations on the possibility of conducting operational reconnaissance therein.


1 W dniu 4 listopada 2007 r. zarządzeniem nr 53 (zmienionym zarządzeniem nr 15 z dnia 31 stycznia 2008 r.) powołany został przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji zespół specjalistów w celu opracowania projektu ustawy o pracy operacyjnej. Natomiast w dniu 27 maja 2008 r. w Sejmie RP powołano Podkomisję Nadzwyczajną do rozpatrzenia poselskiego projektu ustawy o czynnościach operacyjno-rozpoznawczych, druk nr 353; dostępny na stronie internetowej Sejmu RPpod adresem http://orka.sejm.gov.pl/Druki6ka.nsf.

2 Kryminalistyka, pod red. J. Widackiego, Wydawnictwo C. H. Beck, Warszawa 2008, s. 125.

3 Kryminalistyka, pod red. J. Widackiego, wyd. II poprawione, Skrypty Uniwersytetu Śląskiego 1984, s. 128.

4 Kryminalistyka, pod red. J. Widackiego, Wydawnictwo C. H. Beck, Warszawa 2002, s. 138.

5 Kryminalistyka, pod red. J. Widackiego, Warszawa 2008, s. 127–130.

6 Kryminalistyka, pod red. J. Widackiego, Skrypty Uniwersytetu Śląskiego 1984, s. 131.

7 Kryminalistyka, pod red. J. Widackiego, Warszawa 2002, s. 138.

8 Por. na przykład art. 1 ustawy o Policji z dnia 6 kwietnia 1990 r. (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r., Nr 43, poz. 277 z późn. zm.), który stanowi: „Tworzy się Policję jako umundurowaną i uzbrojoną formację służącą społeczeństwu i przeznaczoną do ochrony bezpieczeństwa ludzi oraz do utrzymywania bezpieczeństwa i porządku publicznego” lub art. 1 ustawy o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Agencji Wywiadu z dnia 24 maja 2002 r. (Dz. U. z 2002 r., Nr 74, poz. 676 z późn. zm.), który stanowi: „Tworzy się Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego, zwaną dalej «ABW», właściwą w sprawach ochrony bezpieczeństwa wewnętrznego państwa i jego porządku konstytucyjnego”.

9 Kwestie dotyczące regulacji związanych z nadzorem nad prowadzonymi czynnościami operacyjno-rozpoznawczymi wykraczają poza ramy niniejszego opracowania i stanowią przedmiot osobnych rozważań.

10 Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 grudnia 2005 r., sygn. K 32/04; dostępny na stronie internetowej Trybunału Konstytucyjnego pod adresem: http://www.trybunal.gov.pl/OTK/ teksty/otkpdf/2005/K_32_04.pdf.

11 W chwili obecnej prowadzenie czynności operacyjno-rozpoznawczych (w szczególności kontroli operacyjnej) dopuszczalne jest przez dziewięć uprawnionych służb: Policję na podstawie ustawy o Policji z dnia 6 kwietnia 1990 r. (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r., Nr 43, poz. 277 z późn. zm.), Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencję Wywiadu na podstawie ustawy o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu z dnia 24 maja 2002 r. (Dz. U. z 2002 r., Nr 74, poz. 676 z późn. zm.), Centralne Biuro Antykorupcyjne na podstawie ustawy o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym z dnia z dnia 9 czerwca 2006 r. (Dz. U. z 2006 r., Nr 104, poz. 708 z późn. zm.), Straż Graniczną na podstawie ustawy o Straży Granicznej z dnia z dnia 12 października 1990 r. (tekst jedn. Dz. U. z 2005 r., Nr 234, poz. 1997 z późn. zm.), Służbę Kontrwywiadu Wojskowego, Służbę Wywiadu Wojskowego na podstawie ustawy o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego z dnia 9 czerwca 2006 r. (Dz. U. z 2006 r., Nr 104, poz. 709 z późn. zm.), Żandarmerię Wojskową na podstawie ustawy o Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych z dnia 24 sierpnia 2001 r. (Dz. U. z 2001 r., Nr 123, poz. 1353) oraz Wywiad Skarbowy Ministerstwa Finansów na podstawie ustawy o kontroli skarbowej z dnia 28 września 1991 r. (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r., Nr 8, poz. 65 z późn. zm.).

12 W ramach prowadzenia tych czynności na terenie Rzeczpospolitej Polskiej.

13 Z. Rau, Czynności operacyjno-rozpoznawcze w polskim systemie prawa – działania w kierunku uniwersalnej ustawy, (w:) L. K. Paprzycki (red.), Z. Rau, Praktyczne elementy zwalczania przestępczości zorganizowanej i terroryzmu. Nowoczesne technologie i praca operacyjna; Warszawa 2009, s. 724; cyt. za: J. Pomiankiewicz, Więziennictwo wobec problemu pracy operacyjnej, Prokurator 2006, nr 4, s. 47 i n.

14 Tekst jedn. Dz. U. z 2002 r., Nr 207, poz. 1761 z późn. zm.

15 Do podstawowych zadań Służby Więziennej wskazanych w art. 1 ust. 3 USW należą: prowadzenie działalności resocjalizacyjnej wobec osób skazanych na kary pozbawienia wolności, przede wszystkim przez organizowanie pracy sprzyjającej zdobywaniu kwalifikacji zawodowych, nauczania oraz zajęć kulturalno-oświatowych; wykonywanie tymczasowego aresztowania w sposób zabezpieczający prawidłowy tok postępowania karnego; zapewnienie osobom skazanym na kary pozbawienia wolności lub tymczasowo aresztowanym przestrzegania ich praw, a zwłaszcza humanitarnych warunków, poszanowania godności, opieki zdrowotnej i religijnej; ochrona społeczeństwa przed sprawcami przestępstw osadzonymi w zakładach karnych i aresztach śledczych; zapewnienie w zakładach karnych i aresztach śledczych porządku i bezpieczeństwa; wykonywanie aresztów zastosowanych na podstawie innych przepisów oraz pomocy prawnej z tytułu umów międzynarodowych.

16 Nie można wykluczyć takiej sytuacji, w której zagrożenie ujawnienia okoliczności informowania przez jednego z osadzonych o zdarzeniach lub osobach przebywających z nim w celi stanie się tzw. kartą przetargową przy realizacji dalszych celów służb. Nie można także wykluczyć, że w tej drodze osoby osadzone mogą być m.in. nakłaniane do fałszywych zeznań. Na taką możliwość wskazywała interpelacja poselska w sprawie działań operacyjnych Policji i innych, niepodlegających Ministrowi Sprawiedliwości, służb na terenie aresztów śledczych i zakładów karnych; źródło: http://orka2.sejm.gov.pl/IZ6.nsf/main/73EC2AFB.

17 W odpowiedzi na interpelację, Minister Sprawiedliwości wskazał, iż w 2006 r. odnotowano 411 przypadków wykrycia nielegalnych środków łączności (445 aparatów komórkowych), w 2007 r. odpowiednio 527 i 570, a w 2008 r. przypadków takich było 607 (672 aparaty komórkowe); źródło: http://orka2.sejm.gov.pl/IZ6.nsf/main/5AE20642. Co prawda, są to jedynie dane dotyczące znalezionych na terenie zakładów karnych i aresztów śledczych aparatów telefonicznych posiadanych przez osadzonych wbrew przepisom, jednakże można sobie zadać pytanie, w jaki sposób osadzeni weszli w ich posiadanie. Nie można przy tym wykluczyć, iż część z aparatów telefonicznych będących w posiadaniu osadzonych mogła służyć prowadzonym czynnościom na terenie wskazanych jednostek.

18 Mowa tu o ustawach wymienionych uprzednio jako ustawy, na podstawie których uprawnione służby mogą prowadzić czynności operacyjno-rozpoznawcze.

19 Jako przykład można podać tu art. 15 ust. 1 pkt. 6 i 7 ustawy o Policji z dnia 6 kwietnia 1990 r. (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r., Nr 43, poz. 277 z późn. zm.), który stanowi, iż Policjanci, wykonując czynności, o których mowa w art. 14, mają prawo żądania niezbędnej pomocy od instytucji państwowych, organów administracji rządowej i samorządu terytorialnego oraz jednostek gospodarczych prowadzących działalność w zakresie użyteczności publicznej, a także zwracania się o niezbędną pomoc do innych jednostek gospodarczych i organizacji społecznych, jak również zwracania się w nagłych wypadkach do każdej osoby o udzielenie doraźnej pomocy.

20 Odpowiedź Ministra Sprawiedliwości na interpelację J. Widackiego; dostępna na stronie Sejmu RP pod adresem http://orka2.sejm.gov.pl/IZ6.nsf/main/5AE20642.

21 Chodzi o ustawy wskazane w przyp. 8.

22 Szef Krajowego Centrum Informacji Kryminalnych, którym jest każdorazowo Komendant Główny Policji, jest organem administracji rządowej właściwym w sprawach gromadzenia, przetwarzania i przekazywania informacji kryminalnych działającym na podstawie ustawy o gromadzeniu, przetwarzaniu i przekazywaniu informacji kryminalnych z dnia 6 lipca 2001 r. (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r., Nr 216, poz. 1585 z późn. zm.).

23 Zgodnie z art. 3 ust. 1 USW jednostkami organizacyjnymi Służby Więziennej, zwanymi dalej „jednostkami organizacyjnymi”, są: Centralny Zarząd Służby Więziennej; okręgowe inspektoraty Służby Więziennej; zakłady karne i areszty śledcze; ośrodki szkolenia i ośrodki doskonalenia kadr Służby Więziennej.

24 Regulacja ta jest bardzo ogólna i wydaje się, że może prowadzić także do nadużyć. Nie można bowiem wykluczyć, że w tym znaczeniu funkcjonariusze Służby Więziennej mogliby pełnić funkcję konfidentów Policji i innych służb, o czym wspominał prof. J. Widacki w treści swej interpelacji.

25 Interpelacja Posła VI Kadencji nr 7688 w sprawie działań operacyjnych Policji i innych, niepodlegających ministrowi sprawiedliwości, służb na terenie aresztów śledczych i zakładów karnych; źródło: http://orka2.sejm.gov.pl/IZ6.nsf/main/73EC2AFB. Interpelacja została ogłoszona w dniu 12 lutego 2009 r. na 35. posiedzenie Sejmu VI kadencji.

26 Odpowiedzi udzielił z upoważnienia Ministra Sprawiedliwości Sekretarz Stanu, Krzysztof Kwiatkowski; odpowiedź została ogłoszona w dniu 5 marca 2009 r. na 37. posiedzenie Sejmu VI kadencji; dostępna na stronie Sejmu RP pod adresem http://orka2.sejm.gov.pl/IZ6.nsf/ main/5AE20642.

27 Korespondencja z Rzecznikiem Praw Obywatelskich, znak: RPO–624263–II/09/PS; Rzecznik zwrócił się z zapytaniem do Dyrektora Generalnego Służby Więziennej w zakresie wskazanym w interpelacji poselskiej Posła VI Kadencji nr 7688 w sprawie działań operacyjnych Policji i innych, niepodlegających ministrowi sprawiedliwości, służb na terenie aresztów śledczych i zakładów karnych. W odpowiedzi tej Dyrektor Generalny SW poinformował, iż działania operacyjno-rozpoznawcze służb niepodlegających Ministrowi Sprawiedliwości na terenie jednostek organizacyjnych Służby Więziennej prowadzone są na podstawie ustaw regulujących działanie tych służb oraz ściśle tajnego pisma Dyrektora Generalnego SW. W ocenie Dyrektora treść tego pisma jest zgodna z obowiązującym porządkiem prawnym.


Prokuratura

i Prawo 10, 2011


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna