Analiza porównawcza konstytucji marcowej i kwietniowej



Pobieranie 67.5 Kb.
Data08.05.2016
Rozmiar67.5 Kb.
Analiza porównawcza konstytucji marcowej i kwietniowej.
Ustrój II Rzeczypospolitej miał za podstawę dwie ustawy zasadnicze: konstytucję marcową i konstytucję kwietniową, rejestrujące w swej treści dwie przeciwstawne sobie koncepcje sprawowania władzy oraz odmienne zasady naczelne. Ta odmienność była konsekwencją faktu ewoluowania form organizacyjnych, struktury i sposobu działania aparatu państwowego, którą to ewolucję determinowały przesunięcia w układzie sił społecznych odrodzonej polskiej państwowości.1 Konstytucje II Rzeczypospolitej w okresie międzywojennym znacząco się różniły. Zostały uchwalone w innych okolicznościach i wiązano z nimi odmienne nadzieje. Niezwykle istotny wpływ na kształt obu konstytucji miała osoba marszałka Józefa Piłsudskiego. W zależności od okresu starano się ograniczyć lub zwiększyć jego wpływ na losy państwa. Na podstawie tych dwóch konstytucji można zaobserwować ewolucję ustroju II Rzeczypospolitej, od parlamentaryzmu w kierunku autorytarnym. Konstytucja marcowa została uchwalona 17 marca 1921, pod wpływem rewolucyjnych nastrojów mas ludowych w Polsce i Europie. Należała formalnie do typu konstytucji burżuazyjno-demokratycznych.2 Miała charakter połowiczny i nie zadowalała żadnego z działających wówczas ugrupowań politycznych. Spotkała się z wielokierunkową krytyką prawie wszystkich głównych partii politycznych. Lewica krytykowała jej połowiczność, deklaratywność i brak konsekwencji. Prawica krytykowała przerost kompetencji sejmu, który dezorganizował jej zdaniem życie gospodarcze i polityczne kraju. Do zmiany konstytucji dążył również obóz piłsudczykowski, który swe zamiary ujawnił w pełni po zdobyciu władzy w czasie zamachu w dniach 12-15 maja 1926 roku. Piłsudski umiejętnie wykorzystał niezadowolenie klas pracujących i reprezentujących je partii politycznych z rządów funkcjonujących na podstawie konstytucji marcowej, którym nie udało się rozwiązać podstawowych problemów nurtujących II RP.3 Po burzliwej dyskusji nad zmianą konstytucji 2 sierpnia 1926 roku sejm uchwalił nowelizację konstytucji znaną jako „nowela sierpniowa”. Sanacja nie rezygnowała z realizacji swych planów w zakresie uchwalenia nowej konstytucji. Konstytucja kwietniowa uchwalona 23 kwietnia 1935 roku była przygotowywana w okresie kryzysu demokracji parlamentarnej i ostrej krytyki zasad jej funkcjonowania. Uchwalona została przez sanacyjną większość sejmową z naruszeniem przepisów konstytucji marcowej i przy nieobecności posłów opozycyjnych, bez wymaganego quorum. Model państwa zrealizowany w konstytucji kwietniowej określano współcześnie jako „cezarystyczny”, w ostatnich latach coraz częściej używa się nazwy ustrój autorytarny, aby podkreślić jego odmienność od ustroju państwa totalnego.
Zasady konstytucji marcowej, które stanowiły podstawę ustroju politycznego, miały niejednolity rodowód. Twórcy konstytucji oparli ustrój polityczny państwa na zasadach demokracji parlamentarnej, które cechowało przyjęcie charakterystycznego katalogu tych zasad ustrojowych. Był on wzorowany na doświadczeniach demokracji zachodnich, widoczne jest szczególnie wyraźne wzorowanie się na zasadach zawartych w konstytucji III Republiki Francuskiej z 1875 roku. Wspomniany katalog obejmował następujące zasady: zasadę suwerenności narodu, zasadę republikańskiej formy państwa, zasadę podziału władzy, zasadę systemu przedstawicielskiego, zasadę dwuizbowości parlamentu, zasadę systemu parlamentarno-gabinetowego, zasadę samorządu terytorialnego, zasadę niezawisłości sądów zasadę formalnych gwarancji praworządności, zasadę zadeklarowania praw i wolności obywatelskich.

Zasada suwerenności narodu określana też jako zasada zwierzchnictwa narodu oznacza to, iż naród jako zbiorowość polityczna i historyczna jest źródłem władzy. Konstytucja pojmowała naród jako kategorię polityczno-prawną, a więc jako zbiorowość polityczną wszystkich obywateli państwa.

Zasada republikańskiej formy państwa wyrażona została w Art.1 głoszącym, iż „Państwo polskie jest Rzecząpospolitą”.4 Nazwa ta podkreśla rolę społeczeństwa w życiu państwa i sprawowania władzy. Przyjęcie w 1921 roku nazwy Rzeczpospolita podkreślało republikański charakter ustroju politycznego, w którym władze wyłaniane są w drodze wyboru przez naród bądź tworzone przez przedstawicieli narodu, ale również uwypuklało rolę społeczeństwa, akcentując jego wpływ na bieg spraw publicznych.

Zasada podziału władzy stanowiła fundament budowy organów państwa i podstawę funkcjonowania władzy publicznej. Art.2 konstytucji stanowił, iż: „Organami narodu w zakresie ustawodawstwa są sejm i senat, w zakresie władzy wykonawczej - prezydent Rzeczypospolitej łącznie z odpowiedzialnymi ministrami, w zakresie wymiaru sprawiedliwości - niezawisłe sądy”.5 Twórcy Konstytucji przyjęli, więc monteskiuszowską teorię podziału władzy, której celem było zapewnienie jednostce wolności, realizacja w państwie swobód obywatelskich. Zasada ta zakładała istnienie trzech oddzielnych od siebie władz, które wzajemnie się równoważą i oddziałują hamująco gwarantując poszanowanie praw i wolności obywatelskich. W świetle przepisów konstytucji marcowej nie wprowadzono pełnej równowagi władz, z jej postanowień wynikała wyraźnie nadrzędność władzy ustawodawczej. Była ona jedyną z trzech władz, której organy (Sejm i Senat) były bezpośrednio wybierane przez naród w wyborach powszechnych. Stąd też organy władzy ustawodawczej wybierały prezydenta a Sejmowi przysługiwało prawo kontroli rządu.

Zasada systemu przedstawicielskiego stanowi konsekwencje przyjęcia zasady suwerenności narodu, który jako podmiot zwierzchnictwa nie sprawował władzy w sposób bezpośredni, ale za pośrednictwem swoich przedstawicieli, których wybierał w pięcioprzymiotnikowych wyborach. Były one oparte na zasadach: powszechności, równości, bezpośredniości, proporcjonalności i tajności głosowania. Podkreślić należy szeroko pojmowaną zasadę powszechności wyborów, co dopuszczało do udziału w życiu publicznym wszystkich grup społecznych, nie było także ograniczenia prawa wyborczego ze względu na płeć. Pochodzący z wyborów posłowie i senatorowie traktowani byli jako przedstawiciele całego narodu, a nie tylko swoich wyborców z okręgu, piastowali, więc mandat wolny, zwany też przedstawicielskim, i nie mogli być odwołani.

Zasada dwuizbowości parlamentu odnosiła się do jego struktury. Parlament składał się z dwóch izb: Sejmu i Senatu. Wprawdzie obydwie izby były określone w Konstytucji jako organy narodu, jednak nie były one równoprawne, bowiem silniejszą pozycję uzyskał Sejm. O ile obydwie izby uczestniczyły w realizacji funkcji ustrojodawczej i ustawodawczej, to w zakresie kontroli rządu obejmującej m.in. prawo pociągania rządu lub poszczególnych jego członków do odpowiedzialności politycznej i konstytucyjnej, pełnie kompetencji posiadał tylko Sejm, a Senat korzystał z niej tylko w ograniczonym zakresie.

Zasada systemu parlamentarno-gabinetowego pozostaje w ścisłym związku z forma rządu. Pod tym pojęciem rozumie się sytuację prawno głowy państwa, która charakteryzuje polityczna nieodpowiedzialność wobec parlamentu, natomiast rząd, zwany tez gabinetem, jest powoływany przez prezydenta a odpowiada on przed parlamentem zarówno za własna działalność, jak i za akty urzędowe głowy państwa. Skutkiem taj odpowiedzialności może być odwołanie rządu przez parlament. Przy powoływaniu rządu prezydent jest związany wymogami natury politycznej. Musi się liczyć z istniejącym w parlamencie układem sił politycznych. Parlament ma prawo pociągania rządu do odpowiedzialności politycznej, natomiast rząd może wystąpić do prezydenta z wnioskiem o rozwiązanie parlamentu. Prezydent mógł wydawać akty urzędowe wyłącznie za zgodą premiera i odpowiedniego ministra, którzy kontrasygnowali te akty, oznaczało to, iż biorą tym samym za nie odpowiedzialność przed sejmem. Prezydent mógł ponosić tylko odpowiedzialność konstytucyjną na podstawie uchwały Zgromadzenia Narodowego, sądził go wówczas Trybunał Stanu.

Zasada samorządu terytorialnego oznaczała oparcie administracyjnego ustroju państwa na udziale wspólnot lokalnych w życiu publicznym. Oznaczało to decentralizację administracji publicznej, która występowała w postaci administracji rządowej, ale administrację prowadziły także organy samorządu terytorialnego. Samorząd terytorialny pozwalał społecznościom lokalnym rozwiązywać samodzielnie miejscowe problemy. Konstytucja marcowa przewidywała możliwość uzyskiwania autonomii przez określone jednostki terytorialne, z możliwości tej skorzystało jedynie województwo śląskie. Idea samorządności była realizowana nie tylko w postaci samorządu terytorialnego, gdyż istniał także samorząd zawodowy, wyznaniowy, narodowościowy, gospodarczy, itp.

Zasada niezawisłości sądów stanowiła podstawową gwarancję prawidłowego wykonywania zadań przez władzę sądowniczą, a zarazem zabezpieczenie poszanowania praw i zabezpieczenia poszanowania praw i wolności jednostki. Konsekwencją jej wprowadzenia było uznanie, że orzeczenia sądów nie mogą być zmieniane ani przez organy władzy ustawodawczej, ani władzy wykonawczej, że sędziowie są w sprawowaniu swego urzędu niezawiśli i podlegają tylko ustawom, że korzystają z immunitetu sędziowskiego, który zapewnia im nietykalność osobistą.

Zasada formalnych gwarancji praworządności stanowiła przejaw panowania prawa, którym były związane w swej działalności organy państwowe. Konstytucja wymieniała wiele gwarancji praworządności, takich jak zasada, że nie ma ustawy bez zgody Sejmu, że rozporządzenia muszą powoływać się na ustawę, że konstytucja zajmuje w systemie prawa nadrzędną pozycję i że akty prawne niższego rzędu muszą być z nią zgodne, a sądy administracyjne mają prawo orzekania o legalności aktów administracyjnych i że sędziowie są niezawiśli.

Zasada zadeklarowania praw i wolności obywatelskich służyła określeniu statusu prawnego jednostki w państwie. Katalog tych praw został w konstytucji marcowej szeroko zakreślony, a na czoło wysunięto zasadę równouprawnienia wszystkich obywateli. W zakreśleniu sfery praw i wolności obywatelskich twórcy Konstytucji kierowali się doktryną prawno – naturalną, wynikającą z Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela z 1789 roku. Przegląd zasad, na jakich zbudowany został ustrój polityczny państwa w Konstytucji marcowej, dowodzi, że cechował go demokratyzm rozwiązań prawnych, uznanie praw jednostki i jej roli w państwie. Nie oznaczało to jednak, że ustrój polityczny przyjęty w Konstytucji cieszył się pełnym i powszechnym poparciem społeczeństwa i działających wówczas ugrupowań politycznych.
Do uchwalenia Konstytucji marcowej doszło w wyniku kompromisu między siłami lewicy i prawicy społecznej, a krytyka przepisów konstytucyjnych pochodziła z różnych stron. Krytykowano słabość władzy wykonawczej i jej nieskuteczność, niedostatek uprawnień Sejmu, przyjęty system parlamentarny określano mianem sejmokracji. Ostro krytykowano opartą o Konstytucję marcową praktykę ustrojową, a brak wyraźnej większości parlamentarnej, spowodowany rozbiciem partyjnym, prowadził do częstych kryzysów gabinetowych. Stąd wynikały potęgujące się postulaty reformy ustrojowej. Pierwszy etap reformy stanowiła nowelizacja Konstytucji przeprowadzona 2 sierpnia 1926 roku jako rezultat zamachu majowego. Dotyczyła ona w istocie jednej zasady ustroju politycznego, a mianowicie stosunków między władzą ustawodawczą i wykonawczą, czyli istoty systemu parlamentarno – gabinetowego. Umożliwiła ona przesunięcie ośrodka decyzji państwowych z parlamentu, ściślej mówiąc Sejmu, do organów władzy wykonawczej, gdyż wzmacniała przede wszystkim pozycję ustrojową prezydenta, zapewniała też większą swobodę działania rządu. I choć formalnie system parlamentarno – gabinetowy nie został zlikwidowany, to jednak do 2 sierpnia 1926 roku występuje już w zmienionej postaci, oznaczającej wzmocnienie pozycji i niezależności władzy wykonawczej. Jeśli zaś mowa o zmianach, to są one nie tyle widoczne w zasadach ustrojowych państwa, co w praktyce, z uwagi na rolę, jaką w życiu politycznym tego okresu odgrywał J. Piłsudski. Pod formalnym szyldem konstytucyjnych zasad ustroju powstał w latach 1926 – 1935 system sprzecznych z Konstytucją rządów autorytarnych marszałka J. Piłsudskiego.6

O ile nowela sierpniowa stanowiła tylko etap w kierunku pożądanych przez prawicę zmian ustroju politycznego, to zmiana taka i to w zasadniczym stopniu została dokonana w wyniku uchwalenia Konstytucji kwietniowej z 23 kwietnia 1935 roku. Nie tylko odrzuciła ona wiele zasad ustroju politycznego wprowadzonych w roku 1921 i świadczących o jego demokratyzmie, ale wprowadziła całkiem nowe i zupełnie odmienne zasady organizacji i wykonywania władzy w państwie. Odrzucono następujące dotychczasowe zasady tego ustroju: zasadę suwerenność narodu, zasadę pięcioprzymiotnikowego prawa wyborczego, co wywarło istotny wpływ na kształt systemu przedstawicielskiego, zasadę systemu parlamentarno – gabinetowego, istotnemu ograniczeniu uległy prawa i wolności obywatelskie, w miejsce zasady podziału władzy wprowadzono zasadę skoncentrowania najwyższej władzy w państwie w osobie prezydenta, pod którego zwierzchnictwem pozostawały wszystkie naczelne organy państwa, a także siły zbrojne.


Twórcy Konstytucji kwietniowej przyjęli zupełnie nową koncepcję organizacji władzy publicznej, wyrażając zasadnicze wzmocnienie władzy wykonawczej, przede wszystkim prezydenta, co dokonało się kosztem ograniczenia roli ustrojowej i znaczenia władzy ustawodawczej. Wcześniej tendencje te znalazły wyraz w doktrynie konstytucyjnej, jaką wypracowała i głosiła sanacja. Według nowej Konstytucji państwa ustrój polityczny oparto na następujących zasadach: zasadzie solidaryzmu, zasadzie prymatu państwa nad społeczeństwem, zasadzie prymaty elit oraz zasadzie zwierzchnictwa prezydenta.

Na czoło wysunięta została zasada solidaryzmu, która wyrażała się przede wszystkim w Art. 1 Konstytucji, który stanowi, iż „Państwo polskie jest wspólnym dobrem wszystkich obywateli”.7 Zasada ta wyraża się również w Art. 4 Ust. 1, który mówi, że „W ramach państwa i w oparciu o nie kształtuje się życie społeczne”8 oraz Ust. 2 „Państwo zapewnia mu (społeczeństwu) swobodny rozwój (…), nadaje mu kierunek lub normuje jego warunki”.9 Art. 9 wyraża myśl, że „Państwo dąży do zespolenia wszystkich obywateli w harmonijnym współdziałaniu na rzecz dobra powszechnego”.10 Zasady solidaryzmu wyrażona w Konstytucji była koncepcją państwa silnego, opartego na pracy i wartościach moralnych. Państwo to stanowić miało własność całego narodu, wyraz jego interesów i aspiracji, wspólne dobro należące do wszystkich.

Nowa koncepcja opierała się na zasadzie prymatu państwa nad społeczeństwem, co oznaczało zupełne zerwanie z koncepcją liberalną. Zakładana w doktrynie harmonijna współpraca państwa i społeczeństwa wcale nie opierała się na idei tożsamości celów państwa z celami społeczeństwa. Z koncepcji tej wynikała doktryna prymatu interesów państwa jako dobra wspólnego wszystkich obywateli. Konstytucja jednoznacznie odrzucała doktrynę, iż to naród jest źródłem władzy państwowej, zrezygnowała nawet z używania pojęcia „naród” na rzecz określenia „społeczeństwo”, „wszyscy obywatele”, a tak rozumiane społeczeństwo nie było pojmowane jako podmiot władzy.

W zakresie konstytucyjnego ujęci praw i wolności obywatelskich wyraźnie widoczne jest odrzucenie koncepcji liberalnych, indywidualistycznych na rzecz akcentowania teorii uniwersalistycznej, która zakładała prymat dobra państwa i podporządkowanie mu praw jednostki.

O ile Konstytucja marcowa przyjmowała zasadę równości obywateli wobec prawa, to Konstytucja kwietniowa wprowadziła prymat elit, budując ustrój polityczny w oparciu o zasadę elitaryzmu. Uprawnienia przyznawane jednostce miały stanowić rezultat jej stopnia aktywności w tworzeniu dobra powszechnego, o czym mowa a Art. 7 Ust. 1 „Wartością wysiłku i zasług obywatela na rzecz dobra powszechnego mierzone będą jego uprawnienia do wpływania na sprawy publiczne”.11 Uprzywilejowanie elit widoczne było głównie tym, że przy zachowaniu równych dla obywateli obowiązków elitom przysługiwały szczególne uprawnienia, dzięki którym mogły one wpływać w wyższym stopniu na sprawy publiczne. Te szczególne uprawnienia widoczne były m.in. w prawie wyborczym do Senatu, które nie było oparte na zasadzie powszechności, a czynne prawo wyborcze przysługiwało osobom z tytułu zasług, wykształcenia czy zaufania.

Odrzucając zasadę podziału władzy, konstytucja przyjęła zasadę zwierzchniej, jednolitej, niepodzielnej i dominującej pozycji prezydenta w systemie organów państwowych. W ten sposób powstał jednolity ośrodek władzy wyposażony w prawo kontroli wszystkich pozostałych organów państwa. Sytuację taką wyrażał jednoznacznie Art. 2 Ust. 1 – 2 Konstytucji stanowiący, iż: „Na czele państwa stoi prezydent Rzeczypospolitej. Na nim spoczywa odpowiedzialność wobec Boga i historii za losy państwa”12, oraz Ust. 4 „W jego osobie skupia się jednolita i niepodzielna władza państwowa”.13 Tak więc uosobieniem władzy i nosicielem suwerenności państwa był Prezydent, zajmujący nadrzędną pozycję w systemie organów państwowych. Stał on ponad całym aparatem państwa, którego wszystkie organy – rząd, Sejm, Senat, Siły Zbrojne, kontrola państwowa zostały uplasowane pod jego zwierzchnictwem, o czym jest mowa w Art. 3 „Organami państwa pozostającymi pod zwierzchnictwem prezydent Rzeczypospolitej są: rząd, sejm, senat, siły zbrojne, sądy, kontrola państwowa”.14



Od 1935 roku ustrój polityczny państwa polskiego wykazywał zupełnie nowe cechy w porównaniu z ustrojem określonym w Konstytucji marcowej. Wykraczał on poza ramy systemu parlamentarnego, przyjmując wiele cech właściwych systemowi prezydenckiemu. Ustrój ten wykazywał wiele cech rządów autorytarnych, gdyż pozbawiony był kontroli społecznej, a organ, pod którego zwierzchnictwem pozostawały wszystkie inne ogniwa aparatu państwowego, ponosił odpowiedzialność tylko przed Bogiem i historią.
Konstytucja marcowa uprawnienia, sposób wyboru oraz kompetencje Prezydenta oraz Rady Ministrów opisuje w następujący sposób. Prezydent Rzeczypospolitej zajmował stanowisko głowy państwa. Stał na czele organów władzy wykonawczej. Reprezentował państwo w stosunkach międzynarodowych. Przysługiwały mu też uprawnienia w zakresie władzy ustawodawczej i sądowej. Prezydent wybierany był na 7 lat przez Zgromadzenie Narodowe (Art.39). W warunkach, gdy nie mógł sprawować urzędu zastępował go Marszałek Sejmu (Art.40). Przejmował on wówczas wszystkie uprawnienia Prezydenta. Zgodnie z Art.45 „Prezydent Rzeczypospolitej mianuje i odwołuje prezesa Rady m ministrów, na jego wniosek mianuje i odwołuje ministrów, a na wniosek Rady Ministrów osadza urzędy cywilne i wojskowe, zastrzeżone w ustawach”.15 Według Art.43 „Prezydent Rzeczypospolitej sprawuje władzę wykonawczą przez odpowiedzialnych przed sejmem ministrów i podległych im urzędników”.16 Prezydent obsadzał wyższe urzędy cywilne i wojskowe. Sprawował zwierzchnictwo nad siłami zbrojnymi, „nie może jednak sprawować naczelnego dowództwa w czasie wojny”17 (Art.46). Jako głowa państwa przyjmował przedstawicieli państw obcych i wysyłał przedstawicieli państwa polskiego za granicę (Art.48). Zawierał również umowy międzynarodowe (Art.49). Wypowiadał wojnę i zawierał pokój, ale tylko za zgodą Sejmu (Art.50). Przysługiwało mu prawo wydawania rozporządzeń wykonawczych i zarządzeń. W zakresie władzy ustawodawczej Prezydent zwoływał, zamykał i odraczał sesje zwyczajne i nadzwyczajne Sejmu i Senatu. Przysługiwało mu prawo rozwiązania Sejmu za zgoda 3/5 członków Senatu. Prezydent podpisywał ustawy wraz z ministrami i zarządzał ich publikacje w Dzienniku Ustaw (Art.44). W zakresie władzy sądowej Prezydent mianował sędziów oraz decydował o stosowaniu prawa łaski. Stosownie do przyjętego przez konstytucję marcową systemu rządów parlamentarnych wszystkie akty rządowe Prezydenta musiały być kontrasygnowane przez premiera i odpowiedniego ministra, którzy ponosili przed Sejmem odpowiedzialność za ich treść (Art.44). Nastąpiło w ten sposób pozbawienie prezydenta samodzielności funkcjonalnej i uzależnienie go od rządu. Prezydent za swoją działalność nie odpowiadał ani parlamentarnie, ani cywilnie. Konstytucja przewidywała jego odpowiedzialność jedynie za zdradę kraju, pogwałcenie konstytucji i przestępstwo karne. Prawo pociągnięcia Prezydenta do odpowiedzialności przysługiwało Sejmowi. Sprawę rozpatrywał Trybunał Stanu (Art.51).

Radę Ministrów tworzyli ministrowie pod przewodnictwem prezesa Rady Ministrów (Art.55). Liczbę i kompetencje ministrów określały ustawy. Ministrowie byli powoływani i odwoływani przez prezydenta na wniosek prezesa Rady Ministrów. Do zasadniczych uprawnień Rady Ministrów zaliczała konstytucja marcowa decydowanie o ogólnym kierunku polityki wewnętrznej i zewnętrznej kraju. W jej ramach miała się mieścić polityka poszczególnych ministrów. Rada Ministrów występowała z projektami ustaw i przedstawiała coroczne zamknięcie rachunków państwowych do parlamentarnego zatwierdzenia. Uczestniczyła również w realizacji uprawnień Prezydenta. Ponadto załatwiała sprawy przekazane jej przez ustawy zwykłe. Swe zadania realizowała Rada Ministrów przez uchwalanie rozporządzeń wykonawczych, zarządzeń i podejmowanie uchwał. Ministrowie stosownie do podwójnej roli, jaką odgrywali w systemie organów wykonawczych jako członkowie Rady Ministrów i jako szefowie resortów administracji państwowej, ponosili solidarną odpowiedzialność za swoją działalność. Solidarna odpowiedzialność obejmowała ogólny kierunek polityki rządu, czyli działania kolegialne ministrów podejmowane w charakterze członków Rady Ministrów. Odpowiedzialność indywidualna dotyczyła działalności ministra jako szefa administracji resortowej. Pod względem formy konstytucja wyodrębniała odpowiedzialność parlamentarną i konstytucyjną Odpowiedzialność parlamentarna obejmowała kierunek polityki rządu lub ministra. W jej ramach Sejm zwykłą większością głosów mógł żądać ustąpienia ministra. Jej konsekwencje miały charakter polityczny, polegający na dymisji rządu lub ministra, który utracił zaufanie Sejmu. W ten sposób kontrola sejmu nad działalnością rządu stawała się efektywna (Art.56-59). Odpowiedzialność konstytucyjna dotyczyła zgodności działań ministrów z konstytucją i ustawami. Do odpowiedzialności konstytucyjnej pociągał ministrów Sejm kwalifikowaną większością głosów. Sprawę rozpatrywał Trybunał Stanu składający się z 12 członków, wybieranych przez Sejm i Senat spoza swego grona pod przewodnictwem I Prezesa Sądu Najwyższego. Oskarżenie popierali 3 posłowie wybrani przez Sejm. Trybunał mógł skazać ministra na utratę urzędu, pozbawienie biernego prawa wyborczego, prawa piastowania urzędów, zmniejszenie emerytury, a gdy minister popełnił przestępstwo w związku ze sprawowaniem urzędu – na kary przewidziane w ustawach karnych.


W konstytucji kwietniowej władza wykonawcza przekazana została przez ustawę zasadniczą Prezydentowi oraz Radzie Ministrów. Konstytucja ta przyjęła specjalny system wyboru Prezydenta. Uczestniczyli w nim zarówno sam Prezydent, jak i specjalnie skonstruowane Zgromadzenie Elektorów, a ewentualnie także i ogół obywateli. Tryb powoływania Prezydenta był tak skonstruowany, aby zapewnić decydującą pozycję ustępującemu Prezydentowi. Zgromadzenie elektorów złożone z 80 osób, w tym 50 wybranych przez sejm, 25 przez Senat, 5 wirylistów: marszałkowie Sejmu i Senatu, Prezes Rady Ministrów, Generalny Inspektor Sił Zbrojnych, I Prezes Sądu Najwyższego, wybierało kandydata na Prezydenta. Ustępującemu Prezydentowi przysługiwało prawo wskazania innego kandydata. Skorzystanie przez Prezydenta z tego uprawnienia powodowało w konsekwencji głosowanie powszechne. Rozstrzygało ono, który z kandydatów zostanie prezydentem. Jeżeli ustępujący Prezydent zrezygnował, z tego uprawnienia, Prezydentem zostawał kandydat Zgromadzenia Elektorów, które mogło również wybrać ponownie ustępującego Prezydenta (Art.16-18). Kadencja prezydenta trwała 7 lat (Art.20). W razie wojny okres urzędowania Prezydenta przedłużał się do upływu 3 miesięcy od zawarcia pokoju (Art.24). Zastępstwo Prezydenta powierzała konstytucja kwietniowa marszałkowi Senatu (Art.21). Przysługiwały mu wówczas wszystkie uprawnienia Prezydenta. Prezydent jako czynnik nadrzędny w państwie dysponował uprawnieniami w zakresie wszystkich funkcji państwowych, Jemu powierzała konstytucja kwietniowa zadanie harmonizowania działalności naczelnych organów państwowych (Art.11). Kompetencje Prezydenta dzielono na: ustawodawcze, ustrojodawcze, wykonawcze, kontrolne, nadzwyczajne (na wypadek wojny). Uprawnienia Prezydenta w zakresie ustawodawstwa polegały na wydawaniu dekretów z mocą ustawy: z tytułu zwierzchnictwa nad siłami zbrojnymi i administracją, w przerwach między kadencjami Sejmu i Senatu oraz na podstawie upoważnienia ustawowego. W stosunku do innych ustaw uchwalanych przez Sejm i Senat przysługiwało mu prawo weta zawieszającego. Prezydent mianował 1/3 senatorów. Zwoływał Sejm i Senat, otwierał, odraczał i zamykał sesje izb ustawodawczych (Art.12). Dokonywał promulgacji i publikacji ustaw. W zakresie kompetencji ustrojodawczych prezydentowi przysługiwało prawo uprzywilejowanej inicjatywy w sprawie zmiany Konstytucji oraz prawo weta w stosunku do poselskiego projektu zmiany Konstytucji uchwalonego przez Sejm i Senat. Uprawnienia ustrojodawcze prezydenta były tak skonstruowane, aby wbrew jego woli nie można było dokonać zmiany konstytucji. Do najważniejszych kompetencji wykonawczych Prezydenta należały: decyzje związane z obsadzaniem urzędu Prezydenta( zwoływanie Zgromadzenia Elektorów, wskazanie kandydata na Prezydenta, zarządzanie głosowania powszechnego), mianowanie sędziów, I Prezesa Sądu Najwyższego, sędziów Trybunału Stanu, wykonywanie prawa łaski, mianowanie prezesa NIK i członków jego kolegium, sprawowanie zwierzchnictwa nad siłami zbrojnymi, mianowanie Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych, reprezentowanie państwa na zewnątrz. Kompetencje kontrolne prezydenta obejmowały prawo rozwiązywania Sejmu i Senatu, prawo odwołania Prezesa Rady Ministrów, Prezesa NIK, Naczelnego Wodza i Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych, ministrów, prawo pociągania ministrów do odpowiedzialności konstytucyjnej. Nadzwyczajne uprawnienia Prezydenta na okres wojny dotyczyły spraw: wyznaczania następcy, mianowania Naczelnego Wodza, zarządzanie stanu wojennego, wydawania dekretów w zakresie całego ustawodawstwa państwowego z wyjątkiem zmiany Konstytucji, przedłużenia kadencji izb ustawodawczych, powoływania Sejmu i Senatu w zmniejszonym składzie. Pozwalały one Prezydentowi sprawować władzę niemal absolutną. Wszystkie uprawnienia Prezydenta Konstytucja dzieliła na prerogatywy i uprawnienia zwykłe. Według Art.14 ust.2 „Akty urzędowe wypływające z prerogatyw prezydenta Rzeczypospolitej, nie wymagają kontrasygnaty”18. Zapewniały mu one nieograniczoną swobodę decyzji. Wyrażała się w nim samodzielna rola państwowa Prezydenta. W koncepcji prerogatyw przewijała się istotna cecha państwa autorytarnego. Do prerogatyw Konstytucja zaliczała: wskazanie kandydata na Prezydenta i zarządzenie głosowania powszechnego, wyznaczanie na czas wojny swojego następcy, mianowanie i odwoływanie Prezesa Rady Ministrów, Prezesa NIK, I Prezesa Sądu Najwyższego, mianowanie i zwalnianie Naczelnego Wodza i Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych, powoływanie sędziów Trybunału Stanu, powoływanie 1/3 części senatorów, mianowanie i zwalnianie szefa i urzędników Kancelarii Cywilnej, rozwiązywanie Sejmu i Senatu przed upływem kadencji, oddawanie członków rządu pod sąd Trybunału Stanu, stosowanie prawa łaski. Wszystkie inne akty urzędowe Prezydenta, wchodzące w zakres uprawnień zwykłych, wymagały kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów i właściwego ministra.

Rada Ministrów powoływana była przez Prezydenta. Mianowanie Prezesa Rady Ministrów należało do jego prerogatyw. Nominacje ministrów uzależnione były od wniosku Prezesa Rady Ministrów. Pozycja Premiera uległa wzmocnieniu w porównaniu z wcześniejszą konstytucją. Kierował on pracami rządu i przewodniczył Radzie Ministrów. Do niego, a nie do Rady Ministrów, należało ustalanie ogólnych zasad polityki państwowej. W jej ramach mieścić się miała polityka ministrów. Do kompetencji Rady Ministrów należało: wykonywanie prawa inicjatywy ustawodawczej, wydawanie rozporządzeń wykonawczych oraz decydowanie w sprawach przekazanych jej przez ustawy (Art.27). Szczegółową organizację i kompetencje Rady Ministrów i ministrów określał w drodze dekretu Prezydent (Art.25 ust.5). Tryb i formy pracy Rady Ministrów nie uległy zmianie. W zakresie odpowiedzialności ministrów Konstytucja odróżniała: odpowiedzialność polityczną ministrów przed Prezydentem (Art.28), odpowiedzialność parlamentarną przed Sejmem i Senatem, której Prezydent mógł nie aprobować, ale wówczas musiał rozwiązać izby ustawodawcze (Art.29), odpowiedzialność konstytucyjną przed Trybunałem Stanu, składającym się z 6 sędziów i 6 zastępców powoływanych przez Prezydenta, spośród kandydatów przedstawionych przez Sejm i Senat, pod przewodnictwem I Prezesa Sądu Najwyższego (Art.30).


Władzę ustawodawczą konstytucja marcowa powierzała sejmowi i senatowi. Prawo wyborcze do sejmu i senatu określała konstytucja marcowa i ordynacje wyborcze. Czynne prawo wyborcze oparte zostało na 5-przymiotnikowym głosowaniu (powszechnym, równym, tajnym, bezpośrednim i proporcjonalnym) (Art.11). W wyborach do sejmu przysługiwało ono każdemu obywatelowi, który ukończył 21 lat (Art.12), a do senatu - 30 lat (Art.36), z wyjątkiem wojskowych w służbie czynnej, osób ograniczonych w korzystaniu z praw cywilnych lub pozbawionych praw publicznych. Bierne prawo wyborcze do sejmu posiadał każdy, kto ukończył 25 lat (Art.13), a do senatu, jeśli ukończył 40 lat (Art.36), nie wyłączając wojskowych w służbie czynnej. Sejm składał się z 444 posłów, a senat z 111 senatorów. Według Art.14 „Nie mogą korzystać z prawa wyborczego obywatele, skazani za przestępstwa, które określi ordynacja wyborcza jako pociągające za sobą czasową lub stałą utratę prawa wybierania, wybieralności, a także piastowania mandatu poselskiego”19. Zgodnie z Art.20 „Posłowie są przedstawicielami całego narodu i nie są krępowani żadnemi instrukcjami wyborów”.20 Przysługiwało im uprzywilejowane stanowisko w zakresie odpowiedzialności prawnej za swe czyny w postaci immunitetu parlamentarnego i nietykalności poselskiej (Art.21).

Kadencja sejmu i senatu trwała 5 lat. Rozwiązanie sejmu przed upływem kadencji mogło nastąpić na mocy decyzji prezydenta, podjętej za zgodą 3/5 ustawowej liczby członków senatu. W razie rozwiązania sejmu rozwiązaniu podlegał również senat.

Kompetencje organów ustawodawczych dzielono na: ustawodawcze, kontrolne, elekcyjne i ustrojodawcze. Kompetencje ustawodawcze polegały na stanowieniu praw publicznych i prywatnych. Skupiały się one w sejmie i senacie. Konstytucja marcowa postanawiała, że nie ma ustawy bez zgody sejmu. Konstytucja wymagała formy ustawy dla uchwalania budżetu państwa, nakładania podatków, ustalania stanu liczebnego wojska, udzielania amnestii, ratyfikowania traktatów. Inicjatywa ustawodawcza przysługiwała rządowi i sejmowi (Art.10). Senatowi przyznano uprawnienie do wnoszenia poprawek do ustaw uchwalonych przez sejm. Mogły one być z kolei odrzucone przez sejm większością 11/20 głosów. Promulgacji i publikacji ustaw dokonywał prezydent. Kompetencje kontrolne przysługiwały w pełnym zakresie sejmowi i w ograniczonym senatowi. Obu izbom przysługiwało prawo interpelacji (art.3 ust.61). Natomiast prawo pociągania ministrów do odpowiedzialności parlamentarnej i konstytucyjnej przyznane zostało tylko sejmowi. Kompetencje elekcyjne polegały na wyborze przez sejm i senat połączonych w Zgromadzenie Narodowe prezydenta Rzeczypospolitej. Kompetencje ustrojodawcze uprawniały sejm i senat do dokonywania zmian i rewizji konstytucji.

Obydwie izby wybierały ze swego grona prezydia składające się z marszałka, wicemarszałków i sekretarzy. Marszałek kierował obradami izby. Przyjęty został sesyjny system pracy sejmu i senatu. Do prawomocności podejmowanych uchwał potrzebna była zwykła większość przy obecności, co najmniej 1/3 ustawowej liczby posłów (quorum) (Art.32). O sprawy ważniejszych decydowano kwalifikowaną większością 11/20, 3/5, 2/3 głosów przy podwyższonym quorum.

Konstytucja kwietniowa pomniejszała rolę izb ustawodawczych w systemie naczelnych organów państwowych. Przewaga sejmu nad senatem została zniwelowana przez powiększenie uprawnień senatu.

Prawo wyborcze zawarte w konstytucji kwietniowej określało skład i system głosowania do sejmu i senatu. Sejm składał się z 208 posłów wybieranych w głosowaniu powszechnym, tajnym, równym i bezpośrednim w 104 okręgach dwumandatowych. Czynne prawo wyborcze przysługiwało obywatelom, którzy ukończyli 24 lata i korzystali z praw cywilnych i obywatelskich, a także zawodowym wojskowym; bierne - obywatelom, którzy ukończyli 30 lat (Art.33). Senat składał się z 96 senatorów powoływanych w 1/3 przez prezydenta, a w 2/3 wybieranych w głosowaniu pośrednim przez tzw. elitę (Art.47). Bierne prawo wyborcze przysługiwało obywatelom, którzy ukończyli 40 lat. Kadencja sejmu i senatu trwała 5 lat (Art. 32).

Konstytucja zawierała klauzulę ogólną stwierdzającą, że "funkcje rządzenia państwem nie należą do sejmu"21 (Art.31 Ust. 3). Kompetencje ustrojodawcze były tak skonstruowane, że wbrew stanowisku prezydenta izby ustawodawcze nie mogły przeprowadzić zmiany konstytucji. Z kompetencji ustawodawczych wyłączone zostały sprawy organizacji rządu, administracji oraz sił zbrojnych. Art.37 stanowił, iż „Uchwały sejmu zapadaja zwykłą większością głosów przy obecności, co najmniej 1/4 ustawowej liczby posłów, jeżeli konstytucja inaczej nie stanowi”.22 Pozostałe uprawnienia zostały ograniczone przez prawo dekretowania prezydenta i prawo weta prezydenta. W ramach kompetencji kontrolnych sejm i senat mogły żądać ustąpienie rządu lub ministra. Żądanie takie musiało uzyskać aprobatę prezydenta. Przysługiwało im ponadto prawo pociągania premiera i ministrów do odpowiedzialności konstytucyjnej, interpelowania rządu, zatwierdzania corocznie zamknięć rachunków państwowych przedstawionych przez Najwyższą Izbę Kontroli i udzielania rządowi absolutorium.

Zwiększenie kompetencji senatu wyrażało się m.in. w trybie głosowania nad jego poprawkami do projektów ustaw. Sejm mógł je odrzucić większością 3/5 głosów. Według Art.46 ust.1 „Senat jako druga izba ustawodawcza rozpatruje budżet i projekty ustaw, uchwalone przez sejm oraz uczestniczy w wykonywaniu kontroli nad długami państwa”.23

Ograniczeniu uległ zakres immunitetu i nietykalności poselskiej. Posłowie i senatorowie mogli być pociągani do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu za działalność nie dającą się pogodzić z wykonywaniem mandatu, a zwłaszcza za uzyskiwanie od rządu korzyści osobistych.
Działalność ustrojodawcza Sejmu Ustawodawczego pozostawała pod wpływem idei liberalizmu, uznającej koncepcję praw podmiotowych jednostki, ograniczających wszechwładzę państwa. Twórcy konstytucji marcowej dali temu wyraz poświęcając wiele artykułów prawom obywatelskim. Starali się też zabezpieczyć te prawa przez wprowadzenie gwarancji instytucjonalno-prawnych. Prawa, jakie przyznała konstytucja marcowa obywatelom, dzielono na: prawa polityczne, prawa obywatelskie, prawa społeczne i prawa wolnościowe. Prawa polityczne wyrażały i zabezpieczały demokratyczne założenia ustroju. Obejmowały one czynne i bierne prawo wyborcze do sejmu i senatu, organizacji samorządowych, prawo piastowania urzędów i innych stanowisk publicznych. Prawa obywatelskie stanowiły: równość wobec prawa (Art.96), prawo do ochrony życia, wolności i mienia, prawo dochodzenia swych krzywd i strat w drodze sądowej (Art.98), prawo do wynagrodzenia szkód wyrządzonych przez organy państwowe działające w sposób niezgodny z prawem. Na obrońcę i strażnika tych praw powoływała konstytucja niezawisłe sądy. Prawa społeczne tworzyły: prawo do ochrony pracy (Art.102), w tym prawo do szczególnej ochrony pracy młodocianych i kobiet, zakaz pracy zarobkowej dzieci poniżej 15 lat (Art.103), prawo do ubezpieczenia społecznego na wypadek niezdolności do pracy lub bezrobocia, prawo do ochrony macierzyństwa, prawo do bezpłatnej i obowiązkowej nauki w szkołach państwowych i samorządowych (Art.118-119). Cechą charakterystyczną tych praw było to, że wymagały one pozytywnej interwencji państwa i nakładały na jego organy konkretne obowiązki. Prawa wolnościowe obejmowały: wolność słowa i prasy (Art.104 „Każdy obywatel ma prawo swobodnego wyrażania swoich myśli i przekonań, o ile przez to nie narusza przepisów prawa”24), wolność koalicji, wolność sumienia i wyznania (Art.111), wolność nauki i nauczania, wolność zamieszkania na obszarze państwa (Art.101), wolność wychodźstwa, nietykalność mieszkania (Art.100), tajemnicę korespondencji (Art.106), nietykalność własności (Art.99), wolność narodowościową. Art.107 stanowił, że „Obywatele mają prawo wnosić pojedynczo lub zbiorowo petycje do wszelkich ciał reprezentacyjnych i władz publicznych, państwowych i samorządowych”.25 Według Art.114 „Wyznanie rzymskokatolickie będące religia przeważającej większości narodu, zajmuje w państwie naczelne stanowisko wśród równouprawnionych wyznań”.26 Stosunek Kościoła do państwa jak dalej głosi ten artykuł „ będzie określony na podstawie układu ze Stolicą Apostolską, który podlega ratyfikacji przez Sejm”.27

Do powszechnych obowiązków obywatelskich zaliczała konstytucja: wierność dla Rzeczypospolitej Polskiej, poszanowanie ustaw i rozporządzeń władz, sumienne wykonywanie obowiązków publicznych, obowiązek służby wojskowej, ponoszenie ciężarów i świadczeń publicznych, wychowanie dzieci na prawych obywateli, obowiązek pobierania nauki w zakresie szkoły podstawowej.

W określeniu stosunku jednostki do państwa konstytucja kwietniowa wychodziła z innych założeń niż konstytucja marcowa. Zadania państwa widziała nie w ochronie praw indywidualnych, ale w wypełnianiu funkcji organizatorsko-społecznych. Stała na stanowisku podporządkowania jednostki interesom zbiorowości, reprezentowanym przez państwo (Art.5). Prawa obywatelskie w konstytucji kwietniowej były rozproszone po jej różnych częściach. Znacznemu uszczupleniu ilościowemu uległa kategoria praw społecznych. Przepisom dotyczącym praw wolnościowych konstytucja kwietniowa nadała charakter ogólny, akcentując mgliste i wieloznaczne dobro powszechne jako granicę praw wolnościowych, co pozwalało uzasadnić nawet najdalej sięgające ich ograniczenie. Według Art.8 praca jest podstawą rozwoju i potęgi państwa, według ust.2 „Państwo roztacza opiekę nad pracą i sprawuje nadzór nad jej warunkami”28. Konstytucja zapewniała wolność osobistą, nietykalność mieszkania i tajemnicę korespondencji oraz prawo do sądu (Art.68)

Wśród obowiązków obywatelskich konstytucja kwietniowa wymieniała wierność wobec państwa i sumienne wypełnianie nakładanych przez nie obowiązków, ponoszenie świadczeń na rzecz państwa, powszechny obowiązek służby wojskowej, pobieranie nauki w zakresie szkoły powszechnej.


Okres II Rzeczypospolitej charakteryzował się przejściem z ustroju parlamentarnego do autorytarnego. Konstytucja była narzędziem w rękach polityków i stanowiła formę walki politycznej. Traktowano ją instrumentalnie a jej zasady dostosowywano do indywidualnych a nie zbiorowych potrzeb. Konstytucja zamiast jednoczyć społeczeństwo stanowiła zarzewie konfliktów. Okres 20-lecia międzywojennego nie był sprzyjający, dla form demokratycznych. Rozwijały się systemy autorytarne i totalitarne, co znalazło swoje odzwierciedlenie w zapisach konstytucji kwietniowej. Współcześnie o wiele wyżej ceni się konstytucje marcową gdyż jej postanowienia są bliższe obecnej wizji ustroju państwa. Nie mniej jednak konstytucja kwietniowa także odegrała swoją rolę w historii państwa polskiego, ponieważ była uznawana przez rząd polski na uchodźstwie w celu zachowania ciągłości państwowej. Jak wiadomo dominująca rolę w państwie konstytucja kwietniowa zapewniała Prezydentowi. W chwili obecnej przejawiają się tendencje do ponownego wzmocnienia roli prezydenta, łącznie ze stworzeniem podstaw ustroju prezydenckiego.

W naszym odczuciu konstytucja marcowa o wiele lepiej spełniłaby swoje zadanie gdyby obowiązywała w czasach większej stabilizacji politycznej i partyjnej oraz innej sytuacji zewnętrznej państwa polskiego. Była to konstytucja liberalno-burżuazyjna, która kładła większy nacisk na prawa i wolności obywatelskie, była bardziej prospołeczna oraz zapewniała względną równowagę władzy. Nie mniej jednak nie uważamy, aby konstytucja kwietniowa stanowiła alternatywę w tych trudnych czasach gdyż prowadziła do nadmiernej koncentracji władzy w rękach prezydenta, który był odpowiedzialny tylko przed Bogiem i historią. Jak wiemy z doświadczenia taki brak kontroli nie prowadzi do demokratyzacji i rozwoju swobód obywatelskich obywatelskich jest raczej przyczółkiem do rozwoju tyranii. Tak więc dostrzegając wszystkie pozytywne i negatywne aspekty obu ustaw zasadniczych funkcjonujących w okresie II RP możemy stwierdzić, że przy tworzeniu tak ważnego aktu prawnego jak konstytucja należy kierować się dobrem społecznym oraz uwzględnić wszystkie aspekty życia politycznego i ekonomicznego. Obie konstytucje nie spełniły pokładanych w nich nadziei, aczkolwiek naszym zdaniem konstytucja marcowa miała więcej pozytywnych aspektów i jej założenia są nam zdecydowanie bliższe.


Bibliografia:


  1. Adamczyk M., Pastuszka S., Konstytucje polskie w rozwoju dziejowym 1791 – 1982, Warszawa 1985

  2. Ajnenkiel A., Polskie Konstytucje, Warszawa 1983

  3. Burda A., Konstytucja Marcowa, Lublin 1983

  4. Korbowicz A., Zarys dziejów konstytucjonalizmu polskiego, Lublin 1996

  5. Ustawa konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 r. (Dz.U.RP. nr 30, poz. 227) z uwzględnieniem w mocy pozostałych artykułów z 17 marca 1921 r.

  6. Ustawa z dnia 17 marca 1921 roku KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ [Dz. U. R.P. Nr 44, poz. 267]x60

1Za: A. Burdą, Konstytucja marcowa, Lublin 1983, s. 5.

2M. Adamczyk, S. Pastuszka, Konstytucje polskie w rozwoju dziejowym 1792 – 1982, Warszawa 1985, s. 249.

3Tamże, s. 250.

4Za: A. Burdą, Konstytucja Marcowa, Lublin 1983, s. 67.

5Tamże, s. 67.

6A. Korbowicz, Zarys dziejów konstytucjonalizmu polskiego, Lublin 1996, s. 17.

7Za: M. Adamczyk, S. Pastuszka, Konstytucje polskie w rozwoju dziejowym 1792 – 1982, Warszawa 1985, s. 268.

8Tamże, s.268.

9Tamże, s.269.

10Tamże, s. 269.

11Tamże, s. 269.

12Tamże, s. 268.

13Tamże, s. 268.

14Tamże, s. 268.

15Za: A. Burdą, Konstytucja Marcowa, Lublin 1983, s. 78.

16Tamże, s. 77.

17Tamże, s. 78

18Za: M. Adamczyk, S. Pastuszka, Konstytucje polskie w rozwoju dziejowym 1792 – 1982, Warszawa 1985, s. 270.

19Za: A. Burdą, Konstytucja Marcowa. Lublin 1983, s. 70.

20Tamże, s. 71.

21Za: M. Adamczyk, S. Pastuszka, Konstytucje polskie w rozwoju dziejowym 1792 – 1982, Warszawa 1985, s. 274.

22Tamże, s. 276.

23Tamże, s. 278.

24Za: A. Burdą, Konstytucja Marcowa. Lublin 1983, s. 90.

25Tamże, s. 91.

26Tamże, s. 93.

27Tamże, s. 93.

28Za: M. Adamczyk, S. Pastuszka, Konstytucje polskie w rozwoju dziejowym 1792 – 1982, Warszawa 1985, s. 269.





©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna