Autorytet nauczyciela The authority of the teacher Abstrakt



Pobieranie 74.06 Kb.
Data07.05.2016
Rozmiar74.06 Kb.
Paulina Duda

Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie

paulinaduda1990@gmail.com
Autorytet nauczyciela

The authority of the teacher

Abstrakt

Pragnienie posiadania wzorca osobowego jest jednym z podstawowych potrzeb człowieka. To m.in. zdolność do odtwarzania cudzych zachowań umożliwiła człowiekowi wszechstronny rozwój. Autorytet jest niezbędny do samodoskonalenia i samopoznania. Współcześnie żyjemy w czasach relatywizmu moralnego, co dodatkowo utrudnia ustanowienie pożądanego autorytetu. Wielość rodzajów i typologii autorytetu dodatkowo przyczynia się do wzrostu poczucia dezorientacji i niepewności społeczeństwa. Brak wzorców osobowych jest szczególnie dotkliwy dla młodzieży. Z uwagi na fakt, że szkoła jest miejscem w którym adolescenci spędzają znaczną część swojego czasu powinna stanowić źródło autorytetu w przypadku, gdy nie czyni tego rodzina. W staraniach o uzyskanie autorytetu wychowanków współcześni nauczyciele natrafiają na wiele trudności. Poznanie ich istoty i możliwości ich eliminowania może przyczynić się do wzrostu uznania autorytetu nauczycieli przez nastolatków.



Abstract

Desire to have a role model is one of the basic human needs. Include ability to play other people's behavior enabled the comprehensive development of man. Authority is necessary for self-improvement and self-knowledge. Today we live in a time of moral relativism, which makes it more difficult to establish the proper authority. The multiplicity of types and typologies of authority contributes additionally contributes to the sense of confusion and uncertainty of society. Lack of role models is particularly acute for young people. Due to the fact that the school is a place where adolescents spend a large part of their time should be a source of authority in case you do not make this a family. In efforts to obtain authority wards modern teachers encounter many difficulties. Knowing their nature and possibilities of their elimination may contribute to the increased recognition of the authority of teachers by teenagers.



Słowa kluczowe: Autorytet, autorytet jako cecha, autorytet jako relacja, autorytet formalny i autorytet nieformalny (naturalny, rzeczywisty, prawdziwy, faktyczny), autorytet środowiskowy i autorytet szkolny, autorytet naukowy (intelektualny) i autorytet moralny (wychowawczy), autorytet zewnętrzny i wewnętrzny, autorytet wyzwalający i ujarzmiający, podmiotowość dziecka, wartości postrzegane i wartości pożądane, ,,takt pedagogiczny’’.

Keywords: authority, authority as a feature, authority as a relationship, formal and informal authority (natural, real), the environmental authority and the school authority, scientific authority (intellectual) and moral authority (tutorial), internal and external authority, liberating and enslaving authority, the subjectivity of the child, the perceived and desired values, pedagogical tact.
Wstęp

Pragnienie posiadania wzorca osobowego jest jedną z najbardziej pierwotnych i konstytutywnych cech człowieka. Potwierdzeniem tej tezy są antyczne dokumentacje dotyczące autorytetu. Dążenie do odnalezienia prototypu osobowego jest nieodłącznym komponentem procesu samodoskonalenia i samopoznania człowieka. Efekty oddziaływania autorytetu mogą być zarówno konstruktywne jak również destrukcyjne. Badania Stanleya Milgram’a udowodniły, że uznanie wyższej pozycji wzoru osobowego i wiara w jego kompetencje sprzyjają podejmowaniu konformistycznych, uległych zachowań1. Posiadanie autorytetu może również motywować do autoewaluacji i autokreacji osoby, sprzyjać profilaktyce zachowań ryzykownych i zwiększyć prawdopodobieństwo przyjęcia pożądanej, pozytywnej tożsamości syntetycznej2. Dlatego problematyka autorytetu stała się przedmiotem badań wielu pedagogów i psychologów.


Etymologia słowa ,,autorytet”

Łacińskie słowo ,,auctoritas’’ oznacza powagę moralną i odnosiło się niegdyś do dwóch aspektów ludzkiego funkcjonowania, mianowicie:



  1. Ogólnego uznania czyjejś powagi, doświadczenia i wpływu oraz

  2. Człowieka, instytucji lub wytworu ludzkiej pracy, które wyróżniała szczególna pozycja w określonej dziedzinie wiedzy lub grupie społecznej3.

W republikańskim Rzymie słowo auctoritas oznaczało również radę doświadczonych mężczyzn4. Pełnili oni władzę pośrednią, a do ich zadań należało popieranie decyzji podjętej przez senat oraz budzenie wśród obywateli zaufania wobec działań przytoczonego organu władzy i zdobywania dlań poparcia5. Pierwotnie owo pojęcie łączone było z patres – patrum auctoritas, – co sugerowało powiązanie z władzą. Nawiązywało do inicjatywy ustawodawczej, stanowienia prawa i wyboru królów, kapłanów i urzędników.

Powiązanie autorytetu z władzą było efektem oddziaływania kultury epoki pryncypatu. Wówczas princeps zyskał miano auctor optimi z racji przypisanych mu cnót, nie na podstawie wieku i doświadczenia, jak działo się to w przypadku starszeństwa, mającego swoje szczególne miejsce w republikańskim Rzymie. Natomiast w fazie dominatu autorytet został ostatecznie utożsamiony z władzą cesarza. Z biegiem czasu termin autorytet uległ społeczno-historycznym przeobrażeniom. W średniowieczu autorytetem cieszyli się honorowi i odważni rycerze oraz cnotliwi i bogobojni święci6. W czasach pierwszej i drugiej wojny światowej autorytet zyskali bohaterzy wojenni, którym budowano pomniki i na cześć, których pisano pieśni w podzięce za poświęcenie dla Ojczyzny. Takie działania miały stanowić element kształtowania osobowości młodego pokolenia. Współcześnie wiele osób uznaje autorytet Jana Pawła II, który przyczynił się do obalenia komunizmu w Polsce. Podczas pielgrzymek głosił w wielu krajach idee wolności, sprawiedliwości i poszanowania godności ludzkiej7.

Termin autorytet zachował swoje starożytne znaczenie, nawiązujące do wartościowych walorów osobowych. Można wśród nich wyróżnić takie cechy, jak: zaufanie, godność, szacunek, wpływ, wzór.

W Europie autorytet został po raz pierwszy opisany dopiero w 1751 roku w Wielkiej encyklopedii francuskiej przez Denisa Diderot’a. W Polsce pojęcie to zostało przyjęte pośrednio poprzez niemiecką formę językową Autoritat, która oznacza powagę. W literaturze pedagogicznej i psychologicznej opisywane zagadnienie interpretowane jest w różny sposób. Definicje różnią się między sobą treścią i zakresem w zależności od kontekstu, w jakim są ujmowane. W pedagogice zagadnienie autorytetu zyskało szczególna rangę. Uważa się, że jest on jednym z czynników, który w znaczący sposób usprawnia przebieg wychowania i pomaga opiekunom nawiązać pozytywną więź uczuciową z dzieckiem sprawiając, że proces wychowania staje się źródłem satysfakcji i poczucia spełnienia.

Wyznacznikami autorytetu w danej grupie społecznej mogą być kultura, tradycja, religia, obyczaje, system wartości, ustrój polityczny itd. Konsekwencją tego jest mnogość definicji opisujących omawiane pojęcie.

Henryk Rowid pisze, że autorytet to ,,pewna swoista właściwość tkwiąca immamentnie w osobie, względnie instytucji, dzięki której to właściwości podporządkowują się jej inne osoby, instytucje i grupy społeczne, w sposób mniej lub bardziej dobrowolny”8. Przedstawiona definicja jest jedną z pierwszych polskich prób zdefiniowania autorytetu. H. Rowid opisuje go w kategorii cechy, uwydatniając niezbywalność umiejętności podporządkowania sobie pojedynczych jednostek lub grup ludzi. Kazimierz Sośnicki opisuje autorytet jako swoistego rodzaju oddziaływanie, nawiązując zarówno do samego postępowania jak również procesów decyzyjnych które je poprzedzają. Autorytet jest w tym ujęciu hierarchiczną relacją osób, którą identyfikuje podporządkowanie się woli wzorca i rzeczywiste uznanie jej słuszności9. To oznacza, że znaczenie autorytetu wykracza poza bezrefleksyjnie naśladowany wzorzec osobowy, odnosząc się również do aktywności intelektualnej i głębokiego sensu dla odkrywania własnej tożsamości i samorozwoju. Niektórzy badacze uznawanie autorytetu ujmują jako modelowanie postawy osoby dokonywujące się na drodze inferowania wzorca osobowego na procesy myślowe podmiotu i interioryzowania przekazywanych wartości. Emilia Badura uwypukla wieloaspektowość pojęcia autorytetu i opisuje proces jego formowania jako skomplikowany i wielowymiarowy. Ustalenie czyjegoś autorytetu wymaga zbadania postawy interpersonalnej osoby, która jest poddana jego oddziaływaniom. Przekazywane przez autorytet wartości zostają w trakcie nawiązywania i utrwalania z nim kontaktu stopniowo włączane do trwałych struktur osobowościowych. Podczas ustanawiania autorytetu istotną funkcję odgrywają siła, trwałość i zakres oddziaływania opinii autorytetu zarówno na samo zachowanie jednostki, jak również grupy ludzi. Silny autorytet posiada zdolność kreowania wybranej sfery życia społecznego, politycznego, kulturowego lub rodzinnego10.



Typologie autorytetu

Uznawanie autorytetów warunkują reorientacje wartości determinowanych przez społeczeństwo lub bieg wydarzeń. Niektóre warianty uzyskiwania szacunku i uznania są wyzwolone spod wpływu potrzeby jego posiadania. Wartości leżące u podstaw autorytetu upoważniają do wyodrębnienia jego określonych typów i rodzajów.

Jedną z podstawowych klasyfikacji autorytetu jest jego dychotomiczny podział na formalny i naturalny. Autorytet formalny wynika z pełnionych funkcji zawodowych lub publicznych i wiąże się z pewnymi uwarunkowaniami instytucjonalno-prawnymi. Ma miejsce wtedy, gdy osoba nie tylko zaakceptuje określone wartości, lecz również powiąże je z kimś piastującym określony urząd i jego osobistymi walorami11. Autorytet naturalny, określany również nieformalnym, jest wynikiem uznania społecznego pod względem ogólnie przyjętych kryteriów oceny wartości. Niekiedy autorytet ten ocenia się również, jako rzeczywisty, prawdziwy lub faktyczny. Wynika ze stylu działania pochodzącego od indywidualnych właściwości osoby.

Pod względem kryterium zakresu wpływu autorytetów, dokonuje się podziału autorytetu na: autorytet środowiskowy i autorytet szkolny. To kryterium określa granice oddziaływania nauczyciela na sfery życia wychowanków. Społeczny charakter wychowania świadczy o tym, że zasięg procesu oddziaływania wychowawczego wykracza poza mury szkoły. Efektem tego jest powstanie potrzeby rozszerzenia odpowiedzialności na inne podmioty oddziaływania pedagogicznego. Wymaga to od nauczycieli podjęcia współpracy z rodzicami i innymi odpowiedzialnymi za opiekę nad dziećmi osobami, instytucjami i organizacjami. Takie przedsięwzięcia wymagają posiadania przez szkołę i nauczycieli niekwestionowanego autorytetu. Autorytet szkolny zawęża ujęcie omawianego procesu jedynie do działań podejmowanych na terenie szkoły, a przede wszystkim klasy, której oddziaływania wychowawcze i dydaktyczne dotyczą.



Kryterium rodzaju kwalifikacji nauczyciela nawiązuje do posiadanej przez niego wiedzy i umiejętności przedmiotowo - metodycznej lub dotyczy kwalifikacji osobowościowych. W jego ramach wyróżnia się autorytet naukowy (intelektualny) i autorytet moralny (wychowawczy). W pierwszym przypadku mowa o autorytecie naukowym, określanym również jako intelektualny. Dotyczy on dyspozycji instrumentalnych z zakresu wiedzy i specjalności nauczyciela. Opisywana funkcja na przestrzeni ostatnich lat uległa drastycznej zmianie na skutek gwałtownego rozwoju cywilizacyjnego i postępującej komputeryzacji. Współcześnie nie można działalności edukacyjnej ograniczyć tylko do charakterystycznego dla szkoły tradycyjnej biernego odbioru informacji. Zadaniem nauczycieli nie jest już tylko jednostronne przekazywanie informacji, ale pomoc uczniom w samodzielnej nauce, krytycznym myśleniu, sterowaniu własnym procesem uczenia się i udzielanie wskazówek podczas pracy intelektualnej. Należy tu również wspomnieć o wdrażaniu uczniów do tutoringu rówieśniczego i do uczenia się przez całe życie12. Temu procesowi służy wykorzystanie nowoczesnej technologii wspomagającej procesy uczenia się oraz wykorzystywanie Internetu, który pozwala na wyrównywanie szans edukacyjnych i optymalizację nauki. Takie działania wymagają od nauczycieli nie tylko dużego wysiłku, ale również elastyczności myślenia i mobilnego działania. Nauczyciel nie jest już jedynie niepodważalnym źródłem wiedzy, gdyż tą funkcję pełnią media. Sprawuje kontrolę nad złożonym i skomplikowanym procesem nauczania w świecie polikierunkowości wiedzy, moralnej relatywności i intelektualnej dezorientacji. Drugi z wymienianych procesów dotyczy dyspozycji kierunkowych w rozumieniu norm i zasad postępowania ucznia. Rozpatruje się go w kontekście norm etycznych, które obowiązują w zawodzie nauczyciela. Przemiany społeczno-polityczne, zmieniające się wartości i dylematy etyczne uwarunkowały konieczność wskazywania dyrektyw w sytuacjach konfliktowych, w których uczestniczą nauczyciele. Autorytet moralny ma zatem swoje źródło nie tylko w przestrzeganiu norm i wartości, ale również w moralnych kompetencjach nauczyciela, bezwarunkowej akceptacji ucznia, jako autonomicznej jednostki, umiejętnościach dokonywania wyborów i moralnej odpowiedzialności za swoje działanie13. Wychowanie moralne ma za zadanie wprowadzić młodych ludzi do dyscypliny społecznej i uczyć altruistycznych i bezinteresownych zachowań wobec drugiego człowieka14.

Podział autorytetu według kryterium charakteru stanów psychicznych odnosi się do reakcji psychicznych osób posiadających autorytet oraz osób go uznających. Na tej podstawie wyróżnić można autorytet zewnętrzny i wewnętrzny15. Pierwszy z wymienionych jest charakterystyczny dla nauczycieli żądnych władzy, odczuwających przyjemność kierowania innymi osobami wynikającą z uzasadnionej lub neurotycznej potrzeby. Opisywany autorytet w większym stopniu zależy od pozycji społecznej i zajmowanego stanowiska niż od sposobu zachowania i cech osobowościowych. Charakteryzuje go narzucanie gotowych wzorów postępowania i poglądów, dominacja kar i poleceń, czasem agresja i brak poszanowania godności i autonomii wychowanków. Posłuszeństwo wobec nauczyciela jest w tym przypadku wynikiem lęku i obawy, obowiązku i polecenia oraz chęci uniknięcia negatywnych konsekwencji16. Takie działania nie sprzyjają spontanicznemu i samodzielnemu rozwojowi uczniów i interioryzacji przyswajanych wartości. Dochodzi wówczas do hamowania samodzielnego działania i inicjatywy dzieci, obniżenia poczucia własnej wartości i pewności siebie. To wywołuje łatwą rezygnację z zamierzonych celów, kształtuje postawę bierną i agresywną wobec działań nauczyciela. Mobilizację uczniów do pracy charakteryzuje w tym przypadku motywacja zewnętrzna, w mniejszym stopniu sprzyjająca szybkiemu rozwojowi procesów emocjonalnych, społecznych i poznawczych17. Taką sytuację cechuje stały konflikt pomiędzy pedagogicznie uzasadnionym sprawowaniem władzy a jej wzmożoną, osobistą potrzebą. Stąd zagrożenie, że indywidualna potrzeba nauczyciela zostanie mylnie zinterpretowana, jako konieczność interwencji pedagogicznej i zracjonalizowana, jako aktywność podjęta dla dobra ucznia. Wobec takich działań uczniowie reagują zachowaniem agresywnym, nieposłuszeństwem, własną demonstracją władzy. Można, zatem stwierdzić, że wiążący się z nadużyciem władzy autorytet formalny ma charakter problematyczny i przemijający oraz zagraża kształtowaniu podmiotowości uczniów. Uznawany jest tylko pozornie, gdyż z chwilą ustania działania przymusu zanika18. Współcześnie odrzuca się rygorystyczną karność, urabiającą osobowość osoby. Dlatego właśnie najbardziej pożądany jest autorytet wewnętrzny. Nauczyciela posiadającego taki autorytet charakteryzuje działanie dla dobra uczniów, mobilizowanie i motywowanie do działania, pobudzanie do wysiłku i wytrwałości w osiąganiu zamierzonego celu i wydobywanie pokładów twórczej ekspresji19. Karność jest w tym przypadku związana z wolnością i godnością dziecka, a więc powinna mieć charakter dobrowolnego i świadomego posłuszeństwa. Uczniowie darzą nauczyciela pozytywnymi uczuciami takimi jak: podziw, zaufanie czy chęć współdziałania20. Dydaktyk jest wówczas wzorem zachowania dla uczniów i modeluje ich pozytywne postawy w danych sytuacjach życiowych21.

W praktyce pedagogicznej powinno dążyć się do tego, by nie było dużej rozbieżności pomiędzy autorytetem środowiskowym i szkolnym oraz by autorytet intelektualny i moralny współwystępowały wzajemnie się uzupełniając. W kwestii stanów psychicznych pożądanym jest tylko autorytet wewnętrzny, jako ten, który pozwala na stworzenie najbardziej optymalnych warunków rozwoju dziecka i nawiązanie z nim pozytywnej emocjonalnie więzi uczuciowej22. Autorytet zewnętrzny zagraża podmiotowości dziecka. Dlatego właśnie problematyka autorytetu jest niezwykle istotna. Jej nieznajomość często bywa przyczyną krytyki autorytetu nauczyciela rozumianego tylko i wyłącznie, jako autorytet pozorny.

Ze względu na charakter wyzwalających stanów wyodrębniono również autorytet wyzwalający i ujarzmiający. Autorytet wyzwalający posiada persona mobilizująca i inspirująca do konstruktywnego działania inne osoby. Ten rodzaj autorytetu ma szczególne znaczenie podczas pracy z dziećmi i młodzieżą, ponieważ wspomaga rozwój i kształtuje zachowania samopomocowe. Autorytet ujarzmiający jest wynikiem chęci posiadania władzy i kontroli nad uczniami, oraz egzekwowania posłuszeństwa karami, co prowadzi do hamowania aktywności uczestników zajęć23.

Według H. Rowida w każdej grupie społecznej, instytucji bądź dziedzinie twórczej wyodrębnić można autorytety w różnym stopniu cenione przez ludzi. Wobec tego można wysunąć wniosek, że analogicznie do hierarchii wartości można wyodrębnić hierarchię autorytetów. Należy zatem wyróżnić autorytety wyższego i niższego rzędu. Autorytety wyższego rzędu obejmuje autorytety moralny, naukowy, artystyczny, polityczny. Autorytet niższego rzędu to autorytet siły fizycznej, majątku, mody i sposobu bycia oraz urodzenia. Uznawanie takich autorytetów występuje najczęściej w uciemiężonych reżimem politycznym państwach, krajach trzeciego świata, społeczeństwach kastowych i stanowych, monarchiach absolutnych. Utrzymuje się w społeczeństwach na niskim poziomie kulturalnym i politycznym. W społeczeństwach dobrze rozwiniętych ma charakter przejściowy i jest uzyskiwany poprzez wykorzystywanie odpowiednich środków represji. To autorytet uznawany pozornie, w rzeczywistości znienawidzony i odrzucony24. Jednym z jego rodzajów jest autorytet bogactwa i pieniądza. Występuje przede wszystkim w ustroju kapitalistycznym i liberalizmie gospodarczym. Często wywołuje zazdrość i zawiść innych osób i jednocześnie chęć nieustannego pomnażania swojego dorobku u osób posiadających ten autorytet, co sprawia, że jest on dla społeczeństwa czynnikiem destrukcyjnym.


Kryzys autorytetu nauczyciela we współczesnej szkole

Kryterium ustanawiania autorytetu ulegało na przestrzeni lat zmianom. Były one zależne od warunków politycznych, sytuacyjnych lub kulturowych w których funkcjonowały osoby uznające autorytet. Jedną z najbardziej znaczących transformacji autorytetu stanowi jego wyzwolenie od pełnionych przez osobę funkcji. Niegdyś cieszyli się nim: rodzice, duchowni, starszyzna, przywódcy polityczni i nauczyciele25. Obecnie tematyka autorytetu uzyskała nowe znaczenie. Jego uznanie podlega perspektywicznej i relatywnej ocenie. Wielu uczonych określiło współczesne czasy jako okres kryzysu autorytetu26. Odnotowano upadek autorytetu władzy państwowej, prawa i instytucji ustawodawczych i wykonawczych. Kryzys dotyczy również instytucji społecznych, takich jak szkoła lub Kościół. Utrata autorytetu dotyczy również nauczycieli27. Opisywane przeobrażenie jest następstwem globalizacji i cywilizacyjnej transformacji. To swoisty wynik modyfikacji sposobu percypowania otaczającej człowieka rzeczywistości. Dostarczane informacje ulegają interpretacyjnym przemianom warunkowanym wpływem medialnym i środowiskowym. Zmiany społeczno-polityczne zachodzące w Polsce oprócz pozytywnych aspektów wiążą się także z określonymi zagrożeniami. Należą do nich: kształtowanie postaw konsumpcyjnych, zanikanie postaw altruistycznych, etyczna i moralna degradacja społeczeństwa, upowszechnianie patologii społecznej i wzrost przestępczości, a także zanikanie tradycyjnych autorytetów28. Łatwy dostęp do informacji umożliwia propagowanie określonych wartości i wzorców zachowania przez środki masowego przekazu w celach nie wychowawczych lecz marketingowych. Wzrost aktywizacji zawodowej kobiet, wydłużenie czasu pracy rodziców wiążą się z powierzeniem opieki nad dziećmi instytucjom przedszkoli i szkół. Ograniczony czas kontaktu z rodziną prowadzi do dehumanizacji stosunków międzyludzkich i osłabienia relacji rodzinnych. Coraz bardziej widoczny moralny relatywizm przyczynia się do upadku autorytetów i prowadzi do poczucia dezorientacji29.

Marek Dziewiecki wyodrębnił cztery podstawowe przyczyny upadku lub osłabienia autorytetu nauczyciela. Jednym z nich jest niewystarczające przygotowanie nauczycieli do wykonywania swojego zawodu. Autor uważa, że na studiach wyższych naucza się niedostatecznie przedmiotów antropologicznych, przez co młodzi nauczyciele nie są w stanie skutecznie pracować z ludźmi. Na uczelniach sprawdza się jedynie stopień opanowanej wiedzy merytorycznej nie uwzględniając stopnia dojrzałości i odpowiedzialności studentów. Kolejną przyczyną upadku autorytetu są błędy w reagowaniu na trudne zachowania wychowanków. Autor przyczyn tego zachowania upatruje się w niskim statusie społecznym i materialnym nauczycieli oraz obawą przed utratą pracy. To wiąże się także z brakiem zaufania do uczniów, rodziców i współpracowników, czego konsekwencją jest nieumiejętność wypracowania skutecznych działań zaradczych wobec problemów uczniów30. Innym powodem nauczycielskiej nieporadności wobec problematycznych działań uczniów może być obawa przed krytyką i związana z nią maskowanie trudności wychowawczych. Przez to większość nauczycieli działa w osamotnieniu i by chronić poczucie własnej wartości negują poniesioną porażkę wychowawczą, którą utożsamiają z brakiem kompetencji31. Nie bez znaczenia pozostają trudne warunki pracy współczesnych dydaktyków na które składają się zbyt liczne klasy, ograniczony czas na zrealizowanie obszernej podstawy programowej, konieczność nieustannego podnoszenia kompetencji i kwalifikacji związana z ograniczeniem czasu wolnego oraz choroby zawodowe. Innym elementem obniżającym autorytet jest agitacja współczesnych ideologii, odnosząca się głównie do dominujących trendów kulturowych i społecznych w ramach, których promuje się mit o samorozwoju i dążności do szczęścia bez pracy nad sobą, samodyscypliny czy pracy wychowawczej32.
Czynniki budujące autorytet nauczyciela

Współczesne rozumienie roli dydaktyka, jako partnera i przewodnika na drodze samorozwoju harmonizuje funkcje nauczycielskie i nieuchronnie skłania do podjęcia tematu czynników wpływających na budowanie autorytetu nauczyciela.

Głównym czynnikiem kształtującym autorytet nauczyciela wśród młodzieży jest potrzeba jego posiadania. Przeprowadzone na krakowskiej młodzieży badania dowodzą, że ¾ (76 %) adolescentów deklaruje potrzebę posiadania autorytetu, natomiast tylko co dziesiąty badany (11 %) jej zaprzecza. Wśród motywów poszukiwania autorytetu przez młodzież młodzi ludzie wyodrębnili: potrzebę posiadania wzoru osobowego, dążenie do nawiązania relacji z kimś, kto pomoże w samodoskonaleniu, pragnienie nawiązania kontaktu z wiarygodną, dyskretną osobą, niemożność znalezienia wzoru osobowego w domu33.

Sama potrzeba nie wystarczy do zbudowania autorytetu nauczycielskiego. Konieczne jest tutaj również porozumienie zawarte pomiędzy dwiema stronami dialogu wychowawczego. Z uwagi na specyfikę pracy nauczyciela zazwyczaj wyodrębnia się dwie grupy cech warunkujących sukces pedagogiczny. Należą do nich:



  • Kwalifikacje, czyli pewien zespół cech wpływających, na jakość wykonywanych czynności zawodowych, oraz

  • Motywację, którą stanowią cechy optymalizujące wykonywanie czynności dydaktyczno-wychowawczych34.

Zarówno nauczyciele jak i uczniowie odmiennie postrzegają otaczającą ich rzeczywistość edukacyjną i mają własne wyobrażenia na temat tego, jakie są podstawy budowania autorytetu nauczyciela. W związku z tym, wyróżnić należy dwa rodzaje wartości konstytutywnych dla budowania autorytetu nauczyciela. Należą do nich wartości postrzegane i wartości pożądane35. Ich zestawienie pozwala uwypuklić różnicę pomiędzy wartościami ogólnie uświadamianymi przez uczniów i wartościami zinternalizowanymi przez nauczycieli.

Wartości pod względem, których ustala się autorytet nauczyciela tworzą zbiór nieograniczony. By móc precyzyjniej badać i opisywać autorytety dokonano ich klasyfikacji. Punktem wyjścia tych rozważań była słuszna uwaga, że o jakości współpracy nauczyciela z uczniem i budowaniu jego autorytetu decydują walory intelektualne i moralne oraz na początku nawiązywania kontaktów - również pierwsze wrażenie36. Na tej podstawie dokonano podziału wartości na trzy grupy, do których należą: wartości intelektualne, wartości moralne i atrakcyjność zewnętrzna.

W składzie wartości intelektualnych uwzględniono: rozległą, szczegółową wiedzę, rzeczowość wypowiedzi, umiejętność zainteresowania uczniów nauczanymi treściami, odpowiednie dopasowanie nauczanego materiału dydaktycznego do potrzeb i możliwości członków klasy.

Do wartości moralnych zaliczono: konsekwencję w postępowaniu, obiektywizm, gotowość wysłuchania ucznia, punktualność, życzliwy stosunek do ucznia, umiejętność zmotywowania wychowanków do pracy nad sobą i umożliwienie mu dostrzeżenie wartości wiedzy dla jego indywidualnego rozwoju.

O atrakcyjności zewnętrznej nauczyciela, decydują natomiast takie cechy jak: kultura osobista, donośny, miły głos, poprawna dykcja, schludny ubiór, poczucie humoru, dystans do siebie37.

Prawidłowe zbalansowanie wszystkich wymienionych powyżej elementów skutecznie wpływa na budowanie pełnych postaw uczniowskich.

Do bardzo istotnych w warunkowaniu nauczycielskiego autorytetu czynników zalicza się również dobre opanowanie dydaktycznych, metodycznych, diagnostycznych i pedagogicznych umiejętności. Nauczyciel dysponujący różnymi metodami nauczania i wychowania może dopasować sposób działania do indywidualnych potrzeb i możliwości uczniów. Niezbędna jest tutaj znajomość psychiki uczniów i warunków, w jakich żyją. Istotną kwestię pełni również ,,takt pedagogiczny’’, czyli nieeksponowanie swojej osoby w działalności wychowawczej i unikanie oddziaływania na uczniów wbrew ich woli38.

W budowaniu autorytetu nauczyciela niezwykle istotna funkcje pełnią kompetencje autoregulacyjne. Umiejętność relaksacji i przyjemnego spędzania czasu wolnego sprzyja rozładowaniu napięcia emocjonalnego i obniża poziom odczuwanego stresu. To przekłada się na pracę wychowawczą i dydaktyczną nauczycieli i pozwala im czerpać z pracy zawodowej większą satysfakcję.


Zakończenie

Przemiany gospodarcze, naukowe i strukturalne oraz gwałtowna akceleracja technicyzacji i komputeryzacji ukształtowały zdezintegrowane i moralnie relatywne społeczeństwo, dla którego budowanie autorytetu jest szczególnie istotne. Największymi wyzwaniami stojącymi przed nauczycielami jest przeciwdziałanie degradacji osobowości i zapobieganie upadkowi autorytetu nauczyciela. Tym zabiegom służy przeniesienie procesów dydaktyczno-wychowawczych na uniwersalne normy i wartości moralne, które uwzględniałyby działania profilaktyczne, kompensacyjne i naprawcze wobec osoby i całego społeczeństwa39.



Bibliografia

  1. Badura E., Emocjonalne uwarunkowania autorytetu nauczyciela, Warszawa 1986, WSiP,

  2. Bednarska M., O autorytecie w wychowaniu i nauczaniu, Toruń 2009, Wydawnictwo Adam Marszałek,

  3. Brzezińska T. i Hornowska E., Dzieci i młodzież wobec agresji i przemocy, 2011 Warszawa, Wydawnictwo Naukowe Scholar,

  4. Dudzikowa M., Aura emocjonalna wokół pojęcia i potrzeby autorytetu, ,,Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze” 2006, nr 5,

  5. Golonka J., Wielowymiarowa przestrzeń semantyczna terminu ,,autorytet’’ w kontekście pedagogicznym, [w:] M. Bednarska (red.) O autorytecie w wychowaniu i nauczaniu, Toruń 2009, Adam Marszałek,

  6. Jagiełła J., O autorytecie, w poszukiwaniu punktu odniesienia, Kraków 2008, Wydawnictwo Znak,

  7. Kądziołka W., Autorytet – trend czy tradycja? Wychowawca, nr 10 (237), październik 2012,

  8. Kielar-Turska M., Po co dziecku autorytet? http://www.deon.pl/inteligentne-zycie/wychowanie-dziecka/art,548,po-co-dziecku-autorytet.html,

  9. Kosmala J., Autorytet nauczyciela w teorii i badaniach socjologicznych, Częstochowa 1999, WSiP,

  10. Kosyrz Z., Osobowość wychowawcy, Warszawa 2005, Pedagogium WSPR,

  11. Kozak E., Szkoła, jako środowisko (de-) stabilizujące autorytet nauczyciela [w:] M. Bednarska (red.) O autorytecie w wychowaniu i nauczaniu, Toruń 2009, Wydawnictwo Adam Marszałek,

  12. Milgram S., Posłuszeństwo wobec autorytetu, Kraków 2008, Wydawnictwo WAM,

  13. Mioduszewski J., Młody nauczyciel w szkole, Wychowawca, 2004, nr 10,

  14. Olearczyk T., Autorytet nauczyciela, Wychowawca, nr 10 (237), 2012,

  15. Paszkiewicz A., Kryzys autorytetu nauczyciela, Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze, maj 2012, rok LII (510),

  16. Pilch T., Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku, T.1, Warszawa 2010, Żak,

  17. Rell J., Jan Paweł II bohaterem narodowym, Wychowawca, nr 10 (237), październik 2012,

  18. Skarga B., Człowiek to nie jest piękne zwierzę, Kraków 2007, Wydawnictwo Znak,

  19. Wagner I., Stałość czy zmienność autorytetów, Kraków 2005, Impuls,

  20. Więckowska E., Czym jest autorytet? (red.) M. Bednarska, O autorytecie w wychowaniu i nauczaniu, Toruń 2009, Wydawnictwo Marszałek,




1 S. Milgram, Posłuszeństwo wobec autorytetu, Kraków 2008, WAM, s.19-20.

2 T . Brzezińska i E. Hornowska, Dzieci i młodzież wobec agresji i przemocy, 2011 Warszawa, Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 98.

3 I. Wagner, Stałość czy zmienność autorytetów, Kraków 2005, Impuls, s. 36.

4 W. Kądziołka, Autorytet – trend czy tradycja? Wychowawca, nr 10 (237), październik 2012, s. 18, 19.

5 Pilch T., Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku, T.1, Warszawa 2010, Żak, s.254.

6 W. Kądziołka, Autorytet – trend…, dz. cyt., s. 18.

7 J. Rell, Jan Paweł II bohaterem narodowym, Wychowawca, nr 10 (237), październik 2012, s. 18, 19.

8 E. Badura, Emocjonalne uwarunkowania autorytetu nauczyciela, Warszawa 1986, WSiP, s. 52.

9 I. Wagner, Stałość czy zmienność…, dz. cyt. , s. 37,

10 Tamże, s. 37,

11 I. Wagner, Stałość czy zmienność…, dz. cyt., s. 60 [por.za] B. Marcinczyk

12 Tamże, s. 60 - 62.

13 T. Pilch, Encyklopedia pedagogiczna…, dz. cyt., s. 257.

14 I. Wagner, Stałość czy zmienność…, dz. cyt., s. 60, [ por. za] B. Marcinczyk

15 Tamże, s. 61.

16 T. Pilch, Encyklopedia pedagogiczna…, dz. cyt., s.257.

17 I. Wagner, Stałość czy zmienność autorytetów…, dz. cyt., s. 61, 62.

18 T. Pilch, Encyklopedia pedagogiczna…, dz. cyt, s.258.

19 I. Wagner, Stałość czy zmienność autorytetów…, dz. cyt., s. 62.

20 M. Dudzikowa, Aura emocjonalna wokół pojęcia i potrzeby autorytetu, ,,Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze” 2006, nr 5, s. 53-60.

21 T. Pilch, Encyklopedia pedagogiczna…, dz. cyt, s. 258.

22 J. Golonka, Wielowymiarowa przestrzeń semantyczna terminu ,,autorytet’’ w kontekście pedagogicznym, [w:] M. Bednarska (red.) O autorytecie w wychowaniu i nauczaniu, Toruń 2009, Adam Marszałek, s. 27.

23 E. Badura, Emocjonalne uwarunkowania…, dz. cyt., s. 45.

24 I. Wagner, Stałość czy zmienność autorytetów…, dz. cyt., s. 66,

25 E. Więckowska, Czym jest autorytet? [w:] M. Bednarska, (red.) O autorytecie w wychowaniu i nauczaniu, Toruń 2009, Wydawnictwo Marszałek, s. 12.

26 J. Jagiełła, O autorytecie, w poszukiwaniu punktu odniesienia, Kraków 2008, Wydawnictwo Znak, s. 7.

27 B. Skarga, Człowiek to nie jest piękne zwierzę, Kraków 2007, Wydawnictwo Znak, s. 94-95.

28 I. Wagner, Stałość czy zmienność…, dz. cyt., s. 7.

29 M. Kielar-Turska, Po co dziecku autorytet? http://www.deon.pl/inteligentne-zycie/wychowanie-dziecka/art,548,po-co-dziecku-autorytet.html, [ dostęp: 26.11.2014].

30 J. Mioduszewski, Młody nauczyciel w szkole, Wychowawca, 2004, nr 10, s. 29-31.

31 E. Kozak, Szkoła, jako środowisko (de-) stabilizujące autorytet nauczyciela [w:] M. Bednarska (red.) O autorytecie w wychowaniu i nauczaniu, Toruń 2009, Wydawnictwo Adam Marszałek s. 111.

32 A. Paszkiewicz, Kryzys autorytetu nauczyciela, Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze, maj 2012, rok LII (510), s. 29,

33 T. Olearczyk, Autorytet nauczyciela, Wychowawca, nr 10 (237), 2012, s.12.

34 Z. Kosyrz, Osobowość wychowawcy, Warszawa 2005, Pedagogium WSPR, s. 84-85.

35 J. Kosmala, Autorytet nauczyciela w teorii i badaniach socjologicznych, Częstochowa 1999, WSiP s. 25.

36 I. Wagner, Stałość czy zmienność…, dz. cyt., s. 67,

37 Tamże, s. 69,

38 Tamże, s. 70,

39 Tamże, s. 71.



©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna