C1 Forma książki, budowa książki, materiały piśmiennicze aż do kodeksu. Zwrócić uwagę na historię pisma. Informacje faktograficzne. W formie stron adresów stron. Akademia Pedagogiczna wirtualna historia książki



Pobieranie 149.89 Kb.
Data06.05.2016
Rozmiar149.89 Kb.
Historia książki C


C1

Forma książki, budowa książki, materiały książki, materiały piśmiennicze - aż do kodeksu. Zwrócić uwagę na historię pisma. Informacje faktograficzne. W formie stron adresów stron. Akademia Pedagogiczna - wirtualna historia książki. Podręcznik: H. Szejkowska: Książka rękopiśmienna od starożytności do średniowiecza.


C2

Pierwszy semestr: książka starożytności do średniowiecza

2. inkunabuły do czasów nowożytnych

3, semestr - XIX-XX w.

Nie trzeba usprawiedliwiać nieobecności - jeśli tylko nadrabiać będzie się z wiedzą.

Przygotowywać materiał internetowy. Podstawa: Wirtualna historia książki. Uniwersytet Pedagogiczny. Ap.krakow.pl. Różne serwery zagraniczne. Zbiory zdigitalizowane - od Watykanu -

Trzecia sprawa: bibliografia www.bn.org.pl - po lewej katalogi bazy danych. Najpierw bazy danych - bazy bibliologiczne. Elektroniczna wersja bibliografii

Bibliografia analityczna - tam, gdzie jest polska bibliografia, tam analityczna. Duża ilość abstraktów.


Zaliczenie: kilka możliwości. 1) sprawdzenie wiedzy w formie kolokwium, 2) przygotowanie referatów, 3)

Wycieczka do Krakowa. Najprawdopodobniej. Możliwe, że rękopisy w Czartoryskich. Muzeum księży misjonarzy w Krakowie.


C3

Formą książki + pismo - materialna forma książki. Od tabliczek glinianych do papieru. Oprócz tego pismo i materiały piśmiennicze. Szyndler: I książki mają swoją historię.


Tabliczki gliniane

Tabliczki tekstu - ostatni wers przepisywano na następną tabliczkę.

Liście palmowe w Indiach - paski połączone. Chronione były dwoma kawałkami drewna. Tybet to wyryte tabliczki metalowe, tabliczki drewniane

Chiny: łopatki kości zwierząt => bambus => drewno => jedwab => papier od II w. N.e. W Chinach stworzono sztukę pisarską - od ideogramów.

Persja: Iran: książka haftowana - z wełny koziej na przykład. Później importowany papirus, pergamin.

Papirus świątynny hieratyczny i demotyczny, kupiecki. Pierwszy był stosowany do tekstów świątynnych. Kupiecki stosowny. Typowy zwój liczył 6-7metrów. Na miejscach łączenia nie pisano. Zwoje przechowywano w kapsach. Do kaps dołączano titulus, mały pergamin

Pergamin - powstanie miało dużo wspólnego z praktyką. Skóry zwierząt były niewykorzystane. Skóry młodych zwierząt moczono i usuwano części niepotrzebne. Rozciągano tak powstały produkt na krosnach. Potem ścierano nierówności. Tautonica ; osioł na południu był dwustronny i bardziej luksusowy. Ze skór cielęcych nie był tak gładki i biały.

Przycięty pergamin do jakiegoś formatu układamy w kodeks - jednoskładkowy lub wieloskładkowy. Kodeksy zszywano na krosnach. Pierwsza składka z drugą, druga z trzecią itd. Zszyty blok osłaniano deską do bloku.

Oprawa była drewniana obciągana skórą i zamykane jeszcze klamrą.

C4


Rzym Grecja, Etruskowie, książka rękopiśmienna. Podział na historię, tworzenie kodeksów, rękopisy, aż do inkunabułów...

2 testy jako zaliczenie


C5 (łączone)

Suchodolski: Nauka Polska. Rocznik nr 1, 68 rok.

Grupa 8.

Pamflety - filipiki, w rytmie jambicznym. Typ literatury: listy, odczytywane w kręgach przyjaciół. Świadczy to o pewnym ustnym obiegu tekstów. Oratorzy i mowy - pierwszy typ piśmiennictwa. Traktaty oratorskie (kompozycja mów, kompozycja listów).

Cyceron był również recenzentem. Początki krytyki filologicznej. W starożytności nie było prawa autorskiego - ważna była treść a nie autor. W 59 roku Cycerona zachęcono do napisania dzieła geograficznego. Poprosił Pomponiusza o przesłanie książki Serapiona z Etiopii. Obieg tekstów: teksty pisane na zamawianie, przesyłane, do prywatnych rąk. Wydawca nie funkcjonował tylko jako drukarz. Tytus Pomponiusz Attyk.

Popularne były biografie sławnych mężów, a także syntetyczne prace historyczne: Munciusz z Cebole: Roczniki historyczne. Attyk: Liber Annalis. Akademia Platona i traktaty filozoficzne. Utwory Cycerona; utwory biograficzne Attyka. Rzymianie bardzo chętnie uzupełniali biografie o własne biografie własnych rodzin. Imagines - wizerunki, ciekawy przykład twórczości literackiej. Pierwsza ilustrowana książka w Rzymie. Pod każdym portretem umieszczono 4-5 wierszy, będących kwintesencją osoby i jej urzędów. Żywoty cezarów. Rzym to również prawo. Wszelkie kodyfikacje od czasów Justyniana.

Rozwój wytwarzania i handlu książką - na ile książka z dobra kultury stawała się przedmiotem.

Biblioteka. Każdy z mieszkańców wyższych sfer miał swoją własną bibliotekę. Attyk posiadał własne zbiory - dostawał je w formie darów. Cyceron gdy Attyk chciał sprzedać część swojego księgozbioru, chciał kupić całą bibliotekę.

Typowa biblioteka w rzymskim domu - gdy uwzględniała zagadnienia budownictwa - usytuowana jest na wschód, aby było światło i aby książka nie zbutwiała. Musiało być przestronne, wokół ścian szafy, na półkach zwoje, powyżej szaf galeryjka ozdobiona popiersiami słynnych mężów świata hellenistycznego. Dzieła dawne i współczesne - tu pojawił się zwyczaj ofiarowania księgi jako godnego prezentu.

Gromadzenie ksiąg uchodziło za jedną z najlepszych pasji bogatych Rzymian.

Produkcja książki i handel: Wydawca był również handlarzem. Cozjusze jako jedna ze znanych firm wydawniczych. Produkcja odbywała się w skryptoriach. W Rzymie byli to wyspecjalizowani niewolnicy. Attyk wybierał wykształconych, dobrzy lektorzy, świetni kopiści. Wykształcona grupa domowa, lektorzy, kopiści, stanowisko niewolnika - osobistego sekretarza. Ważnym elementem są wytwory, stanowiące o umiejętnościach. Kompetencje były wystarczające do stworzenia ciekawych wydawnictw. Podniesiono poziom edytorski książki. Wskazuje na początek krytyki tekstów. Rozpoczęto wydawanie dzieł krytycznych, naukowych. Wszystko było publiczne, nawet listy kopiowano. /Działalność kulturalna Pomponiusza Attyka/.
Protokollon - pierwsza kartka ochronna zwoju. Implicite i explicite - początek i koniec książki

Karta hieratika, Karta... Wolumen - volfere

Poliptyk - składa się z połączonych kilku drewnianych tabliczek.

Postacie osób najważniejszych w piśmie hieroglificznym były najważniejsze. Najważniejsze imiona zapisywane były w kartuszach.

Systemy abrewiacji - skracano jakąś część wyrazu - Domunus = DNS. Suspensja (ściągnięcie) Anno Domini = AD. Specjalne znaki np. Na skrócenie -rum, -con. Ligatury - Æ. Enklawy C i D w środku tego C. Cyfry zapisywano różnie odwracając litery symbolizujące cyfry.

Tekst dawniej był przeznaczony do głośnej lektury, co widać choćby w dawnej interpunkcji.

Książka oprawiona nie jest charakterystyczna dla dawnych wieków. Oprawa była kwestią indywidualną.

Piśmiennictwo:



  • Sakralne

  • Użytkowe

  • Literatura piękna


C6

CZYTAĆ: OGLĄDAĆ: Różne rękopisy w Internecie.


Zaliczenie drugiej części - książka drukowana w formie mini referatu po 15 minut. Może to być prezentacja, mini referat.

Ze Szwejkowskiej i inne : tematy:

1. Książka arabska i bizantyjska (budowa, wytwarzanie, rozpowszechnianie, udostępnianie) - tu oprawa, aż do ikonoklazmu, obrazoburstwa, biblioteki.

2. Budowa średniowiecznego rękopisu (materiał, wytwarzanie, pismo, wszystkie reformy pisma (minuskulne), Juda: historia pisma), systemy skracania wyrazów - ligatury, palimpsesty, oprawy średniowieczne, szkoły iluminatorskie

3. Odrodzenia - szkoły iryjskie, odrodzenie Ottonów, ośrodki pisma, ośrodki karolińskie.
C7

Książki odzwierciedlają ideały i wartości

Schizma 1054 - chodziło o jeden z dogmatów; druga schizma - Awignon - równolegle dwóch papieży. Podział na kuturęzachodnią i wschodnią - z łaciną i greką. Rzym i Bizancjum.

Ośrodki kultury i władzy: zaczęły się pojawiać uniwersytety, szkolnictwo niższych stopni to szkoły parafialne, katedralne.

Uniwersytety to ujednolicenie programów - nie do końca, inna była szkoła szkotystów, inaczej widzieli uniwersytet włosi

Uniwersytety to inne podejście do książki - mamy dwie drogi książki - liturgiczne znaczenie książki świętej, a z drugiej książka informacyjna - dla uniwersytetów i przekazująca treści antyczne.

Konieczność obrony Bizancjum

Wyprawy Krzyżowe + zetknięcie z Islamem (pierwsze księgi arabskie). Nauka gromadziła się w Medrasach; przejęcie kultury Persów - astronomia, medycyna, ziołolecznictwo. Opowieści dywanowe, Opowieści 1001 nocy. Bizancjum padło w trakcjie 4 wyprawy krzyżowej.

Oprawa była zupełnie inna w Bizancjum - zdobnictwo i ornamentyka.

Źródełem nauki w kulturze zachodniej były klasztory i dwory (szkoły przypałacowe). Każdy władca chciał obudzić marzenie Cesarstwa Rzymskiego.

Majuskuła odziedziczona po antyku została przemieniona w minuskułę. Gotyk byłprzełożeniem architektury. Reformy pisma za czasów renesansu karolińskiego. Reforma za czasów Ottońskich.

Powstaje cała twórczość historiograficzna. Prosta droga do hagiografii. Powstają żywoty, spisy legend, moralitety itd. W klasztorach kopiowano konkretne teksty i pisano nowe teksty

Cenobites to ... Klasztor to rodzaj miejsca odosobnienia, mające służyć Bogu. Pomysł Benedykta: stwórzmy życie cenobickie, ale bez oddalania się na pustynie, cela mnicha to miejsce odosobnienia.

Zakon - ogólna nazwa.

Klasztor jest konkretny

Zakony mnisze to te, które oparte są na regule Benedykta - podzielony rytm dnia na liturgię i modlitwę. Potrzebne były księgi liturgiczne (mszał, ewangeliarz, psałterz). Czas przedzielony na pracę i na modlitwę. Pisano - sam akt pisania był niemal święty.

Zakony mnisze: Benedyktyni, Cystersi, Kameduli, Kamtuzi (samoistne opactwa, państwa w państwie, zamknięte społeczności, przywiązane do miejsca. Nie było opieki i udziału)

Zakony żebracze: Franciszkanie, Dominikanie (jedni bardziej nastawieni na opiekę, drudzy bardziej na głoszenie słowa bożego)

Stąd Dominikanie mieli biblioteki pełne homiletyki, teologii. Dzięki klasztorom zachowana została umiejętność pisania, a kultura została podźwignięta.

To jest ten ważny kontekst kulturowy, bez którego omawianie danwego rękopiśmiennictwa będzie krzywdzące. A to nie tylko teologia i homiletyka - całkiem świeckie


C8 - książka arabska

Oprawy, typy książki,

Zwolnione grupy - ta z prezentacją i produkcja książki.

Marokin (skóra z osła) i safian - z orientu

Http://www.wsp.krakow.pl/whk/bizancjum.html
--

C9 – książka rękopiśmienna w średniowieczu

Semestr bardziej rozbudowany - książka od XV do XIX w. Będą tu informacje o zmianie oprawy, rozwoju księgoznawstwa,

Referaty - ale nie mini-wykłady, a linki, które mają być do dyskusji i uzgodnione z panią dr. Tematy:


  • Drukarstwo w Europie i Polsce - najważniejsze techniki typograficzne, rodziny drukarskie

  • Oprawy

  • Najważniejsze kolekcje biblioteczne - klasztorne, rodowe, prywatne

Wszystko to w epokach - wiekami.
Budowę książki rękopiśmiennej przejęły pierwsze druki - inkunabuły

Inicjały


Incipit, eksplicyt (informacja o kopiście)
Między książką rękopiśmienną a drukowaną była jeszcze książka ksylograficzna - też była to mechanizacja: pełne strony były drzeworytami - odbijane masowo. Więc odbijanie było już znane.

Czcionki ruchome. Inicjały dodawane ręcznie – czerwone rubrykacje l bardzo ozdobne - tak samo. Ciągle są kustosze i reklamanty, ale inaczej się nazywają. JAK? Ostały się ligatury i inne systemy skrótów.

Druk rozprzestrzeniał się po traktach handlowych,

Odtworzyć inkunabuły, powtórzyć pismo, rozwój dokumentów


3 grupy zagadnień do każdego wieku:

  • Drukarstwo

  • Oprawa

  • Typy książek i użytkowanie (zbiory, książnice)



C10 [26.10.2009] drukarstwo – XV w.

Marginalia (ozdobniki odczytelnicze), reprezentant (znak dla iluminatora, jaki ma wstawić w dane miejsce)

Skóry do oprawy wykonywano ze skóry cielęcej, świńskiej lub oślej. Zdarzają się też oprawy pergaminowe, ale rzadkie. Karta teutonica – karta italica i teutonica: granica to Alpy. Usuwanie do karty podskórnej to karta italica, jednostronna. Teutonica to dwustronna, grubsza skóra, najczęstsza w Polsce. Zwięzy mogły być wzmacniane paskami skóry lub pergaminu. Częste były też palimpsesty.

TAPA – pierwotna postać papieru, technologicznie bardzo podobna. 2,5 tysiąca lat temu wymyślili to Chińczycy. TAPA zrobiona jest ze specjalnych drzew, moczonych w wodzie, o wydzielonych pasmach łyka, gotowane i płykane w wodzie. Powstawały oczyszczone pasma celulozy. Nie zrobiła wielkiej kariery jako materiał piśmienniczy, nie wygrała ze świetnym papierem XV w.

Jako typy opraw są jeszcze aksamity, brokaty i inne drogie tkaniny. Częściowo to też oprawy złote, skórzane.

Oprawy mnisze, płaszczowe, sakwowe, kopertowe. Myślano o względach estetycznych. Wtedy także kształtował się ex-libris. Zdobiono skórę tłokami lub radełkami na ciepło. Tłoki można było złocić. Były też różne techniki inkrustacji. Oprawa była dziełem właściciela – który zlecał oprawę introligatorowi. Wiele z opraw zaginęło – były częste tzw. Konwoluty (rozdzielone książki pierwotne) jak i klocki drukarskie.


C11 [09.11.2009] – drukarstwo – XV w. c.d.

Korelacja obrazu i tekstu – typograficzne uwarunkowania książki emblematycznej. Typograficzne uwarunkowania kulturowe – zależność układu i użytych krojów pisma od kultury, zawartości, tematu... samemu wymyślić temat i zająć się tym, czym się interesujemy i co może nawet byśmy mogli wykorzystać do późniejszej pracy – np. licencjackiej.


Korelacja typografii ze sztuką / architekturą

Ornamentyka – tematy nieopracowane

Zależność między ozdobnikami cieszącymi oko a tematem książki rękopiśmiennej / drukowanej XVI w...
C12 [23.11.2009] – drukarstwo europejskie w XVI w.

Książka nowożytna zaczęła się mniej więcej od początku XVI wieku. Książka zaczęła się zmieniać i uniezależnia się od książki. Coraz rzadziej pojawiają się ligatury, suspensje – związane z oszczędnością miejsca i skryby. Choć trzeba powiedzieć, że przejście to jest płynne i trudno ustalać konkretne cezury. Nieraz powodem do używania ligatur było po prostu posiadanie takich czcionek (bo np. odziedziczone po innym drukarzu). Pojawiły się nowe typy czcionek – już nie wzorowano się na kodeksach rękopiśmienniczych. Wykształciła się antykwa – w XVI w. charakterystyczna dla tekstów antyckich. Gotyk pozostawiono dla druków narodowych. Okrąglejsza szwabachę wykorzystywali reformatorzy, ale i jezuici. Pojawiła się kursywa Manuncjusza. Fraktura z Norymbergii.

W XVI wieku zaczęto stosować mniejsze formaty książki – 8ka, 4ka (dla druków reformacyjnych) – stała się dzięki temu wygodniejsza i powszedniejsza. Kustosze były składane z kolumną tekstu. Pojawiła się karta tytułowa – ornamentalna, czasem w pełni drzeworytowa, później w pełni z czcionek. Pierwsza strona miała przyciągać uwagę czytelnika czy kupca poprzez ozdobne ramy. Każdy element przejmuje część stylu aktualnego – w renesansie ramy wydawnicze zdobione są liśćmi akantu, symetria. Elementy bordiury przejmuje typografia. Informacje z kolofonu przenoszone są na kartę tytułową. Oprócz karty tytułowej pojawia się frontyspis. Barokowy przepych także będzie widoczny w karcie tytułowej, zdobieniach. Pojawiają się

Długo było ważniejsze co napisano – nieważne było, kto napisał. A zaczynają się już coraz częściej informacje o autorze, o tłumaczach, wydawcach. Drukuje się dwubarwnie. Pojawia się spis treści. Pojawiają się opracowania krytyczne (np. Manuncjusza). Drukarze korzystają z sygnetów drukarskich (najczęściej jako tarcze herbowe – gmerki. Były one wyróżnikiem drukarza, oficyny). Są dziś albumy sygnetów.

Druki reformacyjne wpłynęły na ruch wydawniczy. Druki ulotne rozchodziły się w setkach egzemplarzy, drukowano przedruki anonimowe z mylnymi adresami wydawniczymi. Jedynym ornamentem były ramki tytułowe, nie wykorzystywano bowiem ilustracji do celów religijnych. Druki takie wpłynęły na wydania narodowe biblii, śpiewników – pobudzono świadomość narodową, zaczęła się produkcja literatury narodowej. Niestety przyczyniło się to do obniżenia jakości druku.

Koncentracja druków niderlandzkich jest w Antwerpii. Krzysztof Plantin wraz z Moretusem pracował jako introligator i drukarz (http://museum.antwerpen.be/plantin_Moretus/index_eng.html) - Anatomia Walwerda. Wydawał także druki liturgiczne.



C13 [30.11.2009] – drukarstwo polskie w XVI w.

http://www.wzks.uj.edu.pl/epi/2004/lha23/Strony/kalendarium.htm - Początki drukarstwa w Polsce to oczywiście 1473, ale dopiero Haller jest uważany za ojca drukarstwa polskiego. Jan Haller (1477-1525) urodził się nad Taube, był członkiem rady miejskiej, kupcem – zetknął się z Hochfederem i ściągnął go do Polski w 1502-1503. W 1505 drukarnię przejął Haller, drukarzem był Hochfeder, Lehr, Ungler (do 1520). Haller miał liczne przywileje drukarskie – np. na wszystkie krakowskie druki. Wydrukował m.in. Bogurodzicę. Większość wytworów Hallera to utwory łacińskie. W 1510 Haller posiadał własną drukarnię i papiernię. Monopol spowodował walkę z innymi drukarzami krakowskimi. Haller wypuścił z drukarni około 250 dokumentów, cechujących się zdobieniami.


Ungler (? - 1536) wystartował jako drukarz Hallera, ale w 1513-1514 współpracował z Lernem. Wydał Raj duszy, przetłumaczony przez Bernarda z Lublina, później traktat o polskim języku. W 1524 założył własny warsztat, znowu popularyzując Żywot Panu Jezu Kriste. W 1528 drukarnię zniszczył pożar, ale Ungler drukował dalej. Np. Zielnik – o ziołach i mocy ich Falimirza. 240 wydanych tekstów
Wietor (-1547) Przybył do Krakowa z Lubomieża, już podczas studiów zajmował się introligatorstwem. Szkolił się też w Wiedniu, ale od 1515 roku prowadził własny warsztat wiedeński. Wiele dzieł ozdabiał polskimi ornamentami. W 1516-1517 założył własny warsztat w Krakowie, później własną wielką drukarnię. Produkował 19-20 pozycji rocznie w tym wielu klasyków i twórców polskich. Drukował głównie po łacinie. Polskim drukom starał się stworzyć własną czcionkę. Wydał pierwszy podręcznik do nauki polskiego. Żywota Pana Jezy Krista, Rozmowy z Marchołtem to najważniejsze jego dzieła.
Jan Januszowski (1550-1613) – starannie wykształcony m.in. w Padwie. Dostał przywileje wydawnicze. W 1588 został nobilitowany przez Zygmunta III. Rozbudował i unowocześnił drukarnię łazarzową. W latach 90 podjął próbę stworzenia pisma narodowego – dostosowanego do ortografii polskiej – Nowy Karakter Polski 1594 rok – poglądy Kochanowskiego, Górnickiego, Januszowskiego. Wydawał też Skargę. Produkcja oficyny to około 400 pozycji.
Szarfenbergowie to najistotniejsza rodzina drukarzy, papierników i drzeworytników. Marek (? – 1545) długi czas zajmował się handlem księgarskim, dopiero w 1545 uruchomił własny, rodzinny warsztat drukarski. Synów – Stanisława i Mikołaja – wykształcił na drukarzy. Najistotniejsza jest Biblia Szarfenbergerów. Oficyna otrzymała przywileje na druk statutów królewskich. Mikołaj prowadził drukarnię wędrowną, podróżującą wraz z królem. Maciej Szarfenberg był krewnym Marka, drukował od 1526 – wydrukował m.in. Krótką rozprawę między Panem, Wójtem a Plebanem.
Mateusz Siebeneicher został właścicielem oficyny Szarfenbergera, produkcja to 187 tytułów.
Maciej Wierzbięty pochodził z rodziny mieszkańskiej, był członkiem zboru kalwińskiego. Dbał o dobór wybitnych autorów – głównie protestanci. Wydał pierwszy podręcznik do gramatyki polskiej po łacinie. Drukował Zwierciadło, Dworzanina Górnickiego. Swoją produkcję utrzymywał w wysokiej jakości wydawniczej.
Andrzej Winkler (-1575) był przede wszystkim nauczycielem. W 1533 objął stanowiska rektora (gdzie?), przez okres 10 lat prowadził oficynę wydawniczą, produkującą teksty świeckie i klasyczne, literaturę naukową. Intensywna kilkunastoletnia praca wydawnicza to prawie 100 dokumentów.
C14 [21.12.2009]

Wycieczka 5 stycznia do Krakowa – wtorek. 1,5 wystawa Seminarium, magazyny Misjonarzy, centrum japońskie być może... Prawdopodobnie godzina 11 w Krakowie. Spotykamy się na idziemy od Mariackiego, idąc Floriańską, koło kamienicy z Wiewiórką, mijamy kościół, dochodzimy do Grodzkiej (prostopadłą do Floriańskiej). Idąc Grodzką dochodzimy na Stradom. Na końcu Grodzkiej jest skrzyżowanie.


Druk XVII w.

Aprobaty cenzorskie, oczywiste są informacje o autorze, wszelkiego typu ramy do czytelnika – wstępy, przedmowy. Sam autor czy najładca (ale też sama książka) zwraca się do czytelnika. Wielki kancjonał na Śląsku zawierał wiersz “Do Polaka”... Teksty pojawiają się w ramkach. Informacja z boku czego dotyczy dany fragment (coś jak tytuł akapitu). Charakterystyczna jest paginacja wraz z kustoszami i reklamantami.

Ratio et studiorum. Jezuici kształcili podstawy oratorstwa.

Istniało 7 drukarń w Krakowie. Jest to kontynuacja drukarni Piotrkowczyków.

W Warszawie rywalizowały oficyny Jezuitów i Pijarów. Istotna była też drukarnia karmelitów w Berdyczowie. Drukarze byli uzależnieni
C15 [11.01.2010] – drukarstwo europejskie XVII w.; cechy książek

Cechy budowy książki od inkunabułów do XVIII w. Granice cech są dość płynne i nie ma stałych granic np. od kiedy pojawiła się strona tytułowa.

Inkunabuł:


  • Brak karty tytułowej, jest kolofon

  • Zostawione miejsca na iluminacje i inicjały

  • Rubrykowanie

  • Reklamanty

  • Brak pagincji

  • Odpowiedni typ pisma – gotyk, szwabacha, fraktura

Pierwsza połowa XVI w.:

  • Pojawia się karta tytułowa (przeniesiona już informacja o drukarzu z kolofonu)

  • Coraz więcej inicjałów drzeworytowych, potem miedziorytowych

  • Pojawiają się drukarskie bordiury

Przełom XVI/XVII w.

  • Teksty w ramkach – argumenty

  • Pojawia się aprobata cenzorska, przywilej – czasem wpisane na karcie tytułowej

  • Druk dwubarwny

XVII w.:

  • Coraz mniej drzeworytu, więcej miedziorytu. (atlasy i albumy)

  • Frontyspis – karta przedtytułowa ozdobna

  • Dedykacje, książka sama się reklamuje

  • Erraty

  • Winiety trójkątne kończące tekst

  • Coraz bardziej uproszczona karta tytułowa (znikają tekstowe reklamacje drukarskie)

XVIII w.:

  • Pojawiają się bardzo ozdobne książki-podarunki (keep-save?)



Drukarstwo w XVII w.

Wojny trawiące Europę ominęły Niderlandy. We Francji i np. Anglii sztuka typograficzna miała spore opory wydawnicze. XVII w. wykształcił polihistoryka, co miało wpływ na kulturę europejską.

Drukarnie starały się zbierać czcionki orientalne.

Drukarnia Królewska w Paryżu.

Ukazują się czasopisma i gazety

Zdobnictwo: przede wszystkim miedzioryt – jako karta tytułowa, ilustracja. Był wykonywany wklęśle – odbijać trzeba było je na osobnych kartach. Książki emblematyczne są wyróżnikiem XVII w.

Karta tytułowa przeładowana była alegorycznymi obrazami. Stąd emblemata.

Czasopisma jako nowa forma piśmienniczo-wydawnicza. Publikacje ulotne szybko zdobywały czytelników, żądających świeżych wiadomości. Zwiększało to ruch w warsztatach XVII w. Pierwowzorem były jednostkowe listy, którymi politycy przekazywali sobie wiadomości. Wielką rolę odgrywała poczta. Urząd opłacał pisarzy, komunikujących się i przesyłających świeże wiadomości. 1583 – relatio historica. Sprawozdania co pół roku o wszystkich ważniejszych wydarzeniach na świecie. Journal de Sawan.

W XVII w. W Holandii: Elzewirowie (od Ludwika Elzewira, od introligatora, przez księgarza, do drukarza, którą uruchomił wnuk). Francja: Drukarnia Królewska 1640 (Ludwik XIII; L).

C16 [18.01.2010] – XVII w. – c.d.

Po śmierci Zamoyskyego biblioteka nie upadła. Mamy akty prawne z 1620 czy 1622. Księgi Szymonowica. Biblioteka Akademii Zamoyskich nie ucierpiała w wojnach ze Szwecją. Pierwszy katalog 1667 w układzie scholastycznym. Bibliotekę uporządkowano.

Biblioteki o charakterze użytkowym były związane z tendencjami bogacenia się miejskich warstw społecznych, charakteryzowały się dużą aktualnością i sporymi rozmiarami. Biblioteki dzielono na różne działy rzeczowe – obecny w większości bibliotek barokowych. W mniejszych zbiorach, znanych dobrze właścicielowi, układano książki według formatów. Barok to czas indywidualizacji zbiorów. Tworzono biblioteki-muzea, w których księgozbiór stanowił. Marcin Kampion we Lwowie, Jan Schmidten w Gdańsku. Jan Heweliusz. Liczebność bibliotek mieszczańskich osiągała nawet 1200 egzemplarzy. Przeciętni czytelnicy mieli kilka książek. Księgozbiór Szymona Szymonowica był porządkowany z wielkim znawstwem, podpisywane, z różnych dziedzin, superekslibrisy, zawierał ok. 1500 ksiąg.

Szlachta kontynuowała renesansowe tradycje. Biblioteki dorównywały księgozbiorom magnackim. Zbiory Lubomirskich liczyły 40 rękopisów i 280 druków. Radziwiłłowie też interesowali się książkami (dwie linie rodowe – ale odrębne księgozbiory podróżne). Lew Sapiecha. Niektórzy otrzymywali nawet pozwolenia na czytanie dzieł heretyckich.

Wzrosłą o 20% liczba książek w bibliotekach, zbierano dzieła z każdej dziedziny. Sarmaci także zbierali książki. Wzrosła potrzeba posiadania książek dla własnego użytku, acz tylko w obrębie rodziny. Kopalińscy chcieli przekształcić swoją bibliotekę, by udostępnić ją do szerszej społeczności.

Biblioteki królewskie nie cieszyły się popularnością, rzadko powstawały z nich biblioteki publiczne. Król rozwijał swoje zainteresowania w Biblotece Zamkowej. Dynastia Wazów rozwijała się kulturalnie i intelektualnie. W 1665 roku narodziła się pierwsza drukowana gazeta. Biblioteka Jana II Sobieskiego zyskała sławę dzięki zamiłowaniu do ksiąg. Od zawsze zwykł spędzać czas z lekturą. Ojciec jego zadbał o edukację czytelniczą. Dzieła ogólne. Za Jana III Sobieskiego wiele ksiąg zagrabionych zostało przywróconych do zbiorów polskich. Biblioteka - panteon ówczesnej wiedzy. Król nigdy nie wykorzystał swej pozycji do zdobywania książek, ale miał prawdziwą pasję zbieracką. 29 inkunabułów, 3 rękopisy. Najstarszy druk – słownik łaciński. 40 dzieł XV w, 84 druki XVI-wieczne. Po śmierci Jana Sobieskiego nie było kontynuatora, który pociągnąłby dalej tradycje. Zółkwia – narodowe miejsce Sobieskich.


Wygląd książki XVII w:

W związku z reformacją, poczuciem niepewności, wojnami, zarazami wzrosła ogólna przesądność społeczeństw (no taka mentalność, dziś nie jest inaczej). Druki urzędowe (język polski był urzędowy w Księstwie Litewskim, łacina w Polsce). Pojawiały się pierwsze periodyki. XVII w. to okres równoczesnego obiegu drukarstwa i rękopiśmiennictwa. Druk nie był nobilitacją a efektem umasowienia.

Pojawiał się miedzioryt – odbijany na osobnych kartach papieru i składane przez introligatora. Umożliwiło to postanie książki emblematycznej. Częste były alegorie.

W XVIII w. używano często superexlibrisu.


Oprawa XVIII w.

1792 rok to naukowe studium nad odprawami. Styl i wygląd nadawany był przez Ludwików. Oprawy przeładowane, niespokojne i bogate znane są z Francji. Np. dublura okładek, marmurkowanie wykładek. Rozkwit takich opraw Antoni Michał i Jan Monie. Uzyskiwali motywy tapetowe, motywy chińskie (jak smoki). Dla opraw wieku XVIII charakterystyczna jest koronka. Odznacza się do prostych linii i małych koronek. Dublury tworzone były z dobrych jakości skór o gładkim licu. Oprawa jansenistów. W Anglii stosowano styl etruski (angielski). Styl komponowano ze żłobkowanymi kolumnami.

Pod koniec XVIII w. upadła wysoka klasa opraw.
Zbobnictwo książki XVIII.

Podporządkowane było barokowi, neoklasycyzmowi. Tworzono kolekcję akwarel, największe zainteresowanie dla książki


Wrocław

Spadkobiercy Baumanna, Grassa... Stargard Szczeciński; Nowe oficyny w Królewcu,

Pierwsze miejsce zajmują zbiory panujących.

Większa celowość w zbieraniu nabytków. Większa specjalizacja zamiast uniwersalizmu.

W Polsce mamy Bibliotekę Załuskich, Korpusu Kadetów, Zbiory Czartoryskich, Poniatowskiego.

max 2 nieobecności



C17 [22.02.2010]

W czasie oświecenia dochodzi do sekularyzacji – zwiększa się rola świeckości. Humanizm, wieki ciemne przeciwstawione rozumowi. W czasie Rewolucji Francuskiej. Przed rewolucją starano się wprowadzić prawa autorskie – odebrane w czasie rewolucji. 1789 – zburzenie bastylii. Pojawia się coraz więcej druków ulotnych, szybkich druków. Koniec to 1799, kiedy Napoleon zostaje pierwszym konsulem. W tym czasie kolonie amerykańskie walczą o niepodległość (od 1775 do 1783). Powstaje pierwsza konstytucja – zapewnia się wolność i równość jednostki. Zapewnia szeroki dostęp do książki i oświaty.

W Polsce powstaje Biblioteka Załuskich. Polska traci niepodległość. Zwalcza się polską kulturę. Stąd cenzura, tajne wydawnictwa, chęć zachowania polskości i piśmiennictwa polskiego. Nowinki techniczne przez zabory dochodziły z opóźnieniem, panuje zacofanie. Tak to się dzieje pod obcą ręką.

Collegium Nobilium – założona przez Konarskiego szkoła dla młodzieży. Nowość to likwidacja kar cielesnych. Powstaje Biblioteka Załuskich w 1747 jako pierwsza biblioteka publiczna w Polsce. Kultura rozwija się poprzez Teatr publiczny (1765) Bohomolec, Zabłocki, Wojciechowski. Powstaje Szkoła Rycerska (Korpus Kadetów) – kształcono patriotów. Powstaje w 1773 Komisja Edukacji Narodowej. Wcześniej szkolnictwem zajmowali się jezuici. Byli konserwatywni, przeciwni innym religiom, stosowali metody pamięciowe. Po likwidacji zakonu, stworzono KEN, by zajmować się edukacją. Tworzyć miała podręczniki. Towarzystwo Przyjaciół Nauk 1700 skupiało literatów, naukowców, nauczycieli itp.

Rozwija się Monitor (pierwsze pismo treści ogólnej z inicjatywy króla 1775-1785 – Krasicki i Bohomolec. Dukarnia królewska, potrzeby reform, zwalczano przywary takie jak próżniactwo, pijaństwo, fanatyzm itp.), Kurier Polski, Zabawy Przyjemne i Pożyteczne (organ obiadów czwartkowych 1770-1777 – był to tygodnik, publikowali ci, co uczestniczyli w obiadach organizowanych przez Stanisława Augusta – rozmawiano o sztuce, literaturze. Krasicki, Naruszewicz, Kołłątaj, Karpiński). Gazeta Narodowa i Obca (wychodziła 1771-1792).

Słowo „literat” było szeroko rozumiane – to poeci i badacze.

Drukarze tamtych czasów otrzymywali czasem monopol na druk danego autora (tak np. Gröll miał 20-letni monopol na Krasickiego.

Książki stały się dobrem narodowym.


C18 [01.03.2010]

Krytyka literatury romantycznej a oświecenie.

Epoka romantyzmu przypada na okres braku państwa polskiego. Zaborcy krwawo rozprawiali się z aktywnościami niepodległościowymi. Marsz Napoleona był dla Polaków nadzieją na wolny kraj. Powstańców sięgały liczne kary. 3 podepoki romantyzmu: 1822-1830, 1830-1849 (od upadku powstania listopadowego – podział na literaturę emigracyjną i krajową). 1849-1863 to zamieranie romantyzmu. Dmochowski był pośrodku, Śniadecki stał po stronie klasyków...

Po powstaniu listopadowym nastąpiła emigracja elity polskiej. Emigracja do Francji (Paryż), Niemiec (Saksonia), nieco do Szwajcarii, Wielkiej Brytanii, Belgii. W Paryżu powstała Biblioteka Polska. W Szwajcarii powstało Muzeum Polskie w Eberswilu.

Motywy w literaturze – wątki apokaliptyczne, miłość itp. Miała występować na czele całego narodu (poeta-wieszcz). Najważniejsze problemy to przeobrażanie świata, przyszłość/przeszłość, słowiańszczyzna, mistycyzm, tajemniczość, fantazja, nieufność wobec rozumu. Pejzaż dziki i symboliczny.

Wśród legend literatury polskiej mamy spotkanie Śniadeckiego z Mickiewiczem. Mickiewicz grał pierwsze skrzypce do czasu przyjścia Śniadeckiego, gdy usunięto Mickiewicza. Idealizm romantyczny charakterystyczny jest dla szaleńców i wariatów.

Pozytywizm – scjentyzm, monizm przyrodniczy, utylitaryzm, zrównanie ludzi w prawach i obowiązkach. Pozytywizm rzecz jasna kłóci się z romantyzmem. Nie może się zgodzić z romantyzmem – chyba że pod kątem tradycjonalizmu. Odrzucono profetyzm, ale dalej literatura była dźwignią narodu. Literatura pozytywistyczna także krzewiła patriotyzm i indywidualność narodową.

W deklaracji praw człowieka – 1789, traktowano ją jako wstęp do przyszłej konstytucji. Nazwa, koncepcja i postanowienia były wzorowane na amerykańskiej deklaracji niepodległości 1776. Jako naturalne i niezbywalne proklamowano: prawa człowieka do wolności, własności, braterstwa, oraz oporu przeciw uciskowi. A także zasadę suwerenności narodu, równości obywateli wobec prawa, tolerancja religijna, wolność słowa i prasy. Zadeklarowano podział władz, udział obywateli w uchwalaniu praw i podatków, odpowiedzialność urzędników. Szczególnie mocno podkreślono nienaruszalność własności prywatnej, której złamanie dopuszczono tylko w sytuacji publicznej i za odszkodowaniem. Zasady te stały się więc podstawą demokracji, rozwijającej się w XIX w. Odebrano własność kościołom. Fundusze pozyskane tą drogą miały służyć rozwojowi oświaty – majątki kościelne w dobra narodowe, duchownym wyznaczono pensje. Uchwalono konstytucję kleru dla władzy kościelnej w 1790. Kościół się na nią nie zgodził, przez co były częste zwolnienia ze stanowisk.

Sekularyzacja to właśnie zeświecczenie – własność kościelna przechodzi pod władzę świecką. Usuwano rolę kościoła z wielu dziedzin życia. Kasacji ulegało wiele zakonów – w 1773 skasowano zakon Jezuitów. Mieli duże wpływy, co nie podobało się innym duchownym. W końcu XVIII w. Rzym przeżywał rozkwit, podejmowano różne reformy wewnętrzne, ale w tym czasie we Francji i Austrii kasowano setki klasztorów. Zmniejszały się wpływy papieża w różnych państwach. Napoleon w ogóle pozbawił Piusa VI państwa, skazał go na wygnanie. Wywiózł do Francji wiele dóbr kultury – w tym także książki. Napoleon miał własną bibliotekę, swój księgozbiór zabierał na wyprawy, był świadomy wartości książki i grabił księgozbiory w dość przemyślany sposób – za pomocą odpowiednich ludzi. Książki te trafiały do Biblioteki Narodowej Francuskiej. Do dziś książki pozyskane przez Napoleona noszą znaki własnościowe Biblioteki Francuskiej lub Napoleona. Napoleon starał się nawet, by była to legalna grabież. Komisarze płacili za książki, ale bardzo śmieszne kwoty. Cenne zbiory pozyskano z ponad 25 klasztorów, Metzu, Treviru, Moguncji i innych. Udało mu się pozyskać zbiory z Królewskiej Biblioteki w Brukseli (z Escoralu), z Biblioteki Dworskiej w Wiedniu, biblioteki Wolfenbüttel.

Po upadku Napoleona przez kongres wiedeński odzyskano część zbiorów. Najbardziej stratne były biblioteki nadreńskie – brakowało ponad 2500 cennych rękopisów.

W epoce Napoleona charakterystyczne były dzieła z planszami – jak z 1809-1828 dzieło o Egipcie. Napoleon nie dotarł do Anglii, ale źle się wtedy działo z książką. Blokada sprawiła, że w Anglii wzrosły ceny książek. Okres ten nie służył rozwojowi kulturalnej.

Na przełomie wieku XVIII i XIX dochodzi do postępu technicznego. 1823 – Decker. Maszyna odbijała 2000 arkuszy na godzinę. Maszyna rotacyjna 1846. Mergentaller stworzył linotyp, a w 1897 monotyp stworzył Larston. Wynalazki były opłacalne w produkcji masowej, bardzo szybko jednak spadła jakość książek.


C19 [08.03.2010]

Drzeworyt

Miedzioryt

Staloryt: od końca XVIII w. Duża wytrzymałość – stosowany przy wysokich nakładach

Litografia: 1796, Alojzy Senefelder. Niski koszt produkcji, prostota wykonania, dobra do książek i czasopism. Znani twórcy: Delacroix, Vernet, Daumier, Tolouse-Lautrec.

Akwaforta: popularna w XIX w. Artyści: Chodowiecki, Moritz von Schwind, Nanteuil

Odrodzenie drzeworytu: około 1860, Tomasz Bewick. Cięcie poprzeczne drewna, a nie wzdłużne – możliwość cieniowania obrazu. Mistrzowie drzeworytu: Gustaw Dore, Horacy Vernet, Moritz von Schwind. Drzeworyty takie zdobiły prasę (np. Kłosy), upodobali sobie ekspresjoniści (np. Munch).

Techniki fotomechaniczne: od około 1880. Fotochemiografia, cynkografia – magazyny ilustrowane, wchodzą też do książek

Offset: XX w.
Publiczność literacka – odbiorcy literatury pięknej. Rozwija się literatura piękna. W mniejszym stopniu publikuje się kwestie religijne, rozwija się czytelnictwo kobiet (od XVIII, XIX w.). Kobiety czytały różne romansidła, beletrystykę, pojawiają się pisarki, literatura zajmuje się powoli tematem dziecka. Pojawia się ludyczna funkcja książki. Kobiety przyjmowały męskie pseudonimy.

Firmy drukarskie

Anglia. W odróżnieniu od innych krajów utrzymywano wysoki poziom wydawniczy. Robiono przedruki z XVIII w (Pickery). Publikacje zachowały wysoki poziom czcionek. English Prayer Books podobnie cieszy się powodzeniem do dziś. Szkocja (Glasgow) – Henryk Daniel – ożywiono czcionki XVIIw.

Niemcy. Arnold Dornhaus założył firmę, która w 1818 ugruntowała się w Lipsku. Wydawał serię Biblioteka Pisarzy Polskich, nakładca Bibliografii Polskiej, wydawał encyklopedie. Znany też był Meyer. BG Pelner – wydawnictwo z Lipska. Wielkie zakłady drukarskie w Lipsku – połowa XIX w. Wprowadziła m.in. offset. Specjalizowano się w orientalistyce.

Francja – XIX w. nie był to wiek pomyślny przez wojny napoleońskie, które absorbowały społeczeństwo. Drukarnia Narodowa. Produkcja niedbała, na słabym papierze. Ranoirde w Paryżu wydawał edycje luksusowe np. Woltera. W Paryżu Michał Lewi założył oficynę, wydając literaturę piękną. La Rausse wydawało w Paryżu encyklopedie.

Ameryka. Nowe połacie kraju dawały możliwości drukarstwu. Znajomość warsztatu i dobra organizacja. Wiele wydawnictw miało filie na całym świecie.
Rozwój przemysłu europejskiego w XIX w.

Maszyna papiernicza – nieprzerwany ciąg taśmy papieru 1799

Fotochemigrafia

Stereotypia – odlewanie składu na płytach – Jan Myller

’30 XIX pierwsza maszyna do odlewania czcionek, potem pośpieszna maszyna odlewnicza

Linotyp – odlewał całe wiersze składu drukarskiego

Monotyp – maszyna odlewająca pojedyncze, ruchome czcionki – 1897

Maszyny zecerskie pracowały na fotochemigrafie

Maszyna pośpieszna Koniga. John Walter pisał o usprawnieniu wydawnictwa. 1817 powstała fabryka maszyn drukarskich

Maszyna rotacyjna 1846

Maszyna offsetowa – odbicie składu nie dokonywało się na papier, a na walec. Blachy cynkowe, aluminiowe.
Morris i prasy prywatne

Prasy prywatne były nastawione na indywidualne potrzeby, a nie masowość. Popularne były warsztaty bibliofilów. Morris był członkiem bractwa prerafaelitów. Zapoczątkowali ruch sztuki i rzemiosła w latach ’60. Założył pracownię sztuki zdobniczej. Morris tłoczył swoje dzieła, wznawiał też XV-wieczne dzieła. Czerpany papier, prasy ręczne. Drzeworytowe ramy, oprawy książek. Nadmierna wręcz dekoracyjność. Wszystko to rękodzieła – książki elitarne. Własne nowe 3 typy czcionek. Przedmiot kolekcjonerstwa bibliofilów. 1900 – wzorowanie się na antykwie Johnsona. 5-tomowe wydanie Biblii.

W Polsce XVI i XVII w. powstawały oficyny prywatne. W XIX w. prasa Czartoryskich w Puławach. Sytuacja Polski nie pozwoliła dobrze rozwinąć się prywatnym inicjatywom.


C20 [22.03.2010]

Powstanie bibliotek narodowych

Rewolucja francuska i wstrząsy rewolucyjne spowodowały wiele zmian w Europie. Najważniejsze przemiany rewolucyjne związane było z hasłami rewolucji, biblioteki przechodziły na własność państwa, księgozbiory się upubliczniają. Rozwój nauk wywołał konieczność reorganizacji pracy bibliotekarzy – tworzy się zbiornice narodowe. Kształtowanie się idei narodu przyczynia się do powstania instytucji tego typu.

1793: British Museum zyskuje nowe sale i nową bibliotekę narodową (Panicci). Inną jest paryska Bibliotheca Nationale (Delisley) stworzona z biblioteki Króewskiej. Piśmiennictwo narodowe gromowano w krajach wolnych i uciskany. 1795 – Haga, 1811 – Christianni, Oslo, 1818 – Rejkiavik, 1828 Egin, Ateny. Włochy: Neapol – na bazie dawnych bibliotek.

1800 to powstanie Biblioteki Kongresu, choć dopiero od 1890 pełniła rolę narodowej. Ine biblioteki wyrosły z dawnych bibliotek królewskich. Tak dzieje się w np. w Prusach, w Wielkiej Brytanii. Z czasem też Szkocja i Walia

1747 – Pierwsza duza biblioteka publiczna – Bbilioteka Rzeczpospolitej – bracia Załuscy.
Biblioteka Polska w Paryżu

Instytucja istniejąca przez 150, założona po Powstaniu Listopadowym przez emigrantów. Obok gromadzenia i przechowywania zbiorów dla emigrantów, przyciągała elitę polską. Powstała w 1830 roku, zajmowała niewielkie pomieszczenia, od 1853 przeniesiono ją do pałacu pod Paryżem. Przekazano ją później Akademii Krakowskiej. Władał nią Władysław Mickiewicz. Podczas I wojny światowej część zbiorów udało się odzyskać. Odbudową instytucji zajęła się polonia amerykańska. Zbiory są imponujące. Gromadzone są głównie dzieła z historii Poslki i sztuki. Posiada też cenne starodruki. Przede wszystkim jednak wszelkie druki emigracyjne. Obecna jest też silnie polska literatura piękna w przekładach na inne języki. Dużo rękopisów i archiwów – w tym listy królewskie od 1547 roku, listy ważnych osobistości, kolekcja map, planów i atlasów. Obejmuje archiwum mickiewiczowskie. Są także pamiątki ważnych Polaków z okresu paryskiego; obrazy, grafiki, rysunki, rzeźby, ryciny portretowe z postania listopadowego, zbiory fotografii.

Czytelnicy to studenci, literaci, Polacy zamieszkali we Francji, naukowcy; muzeum przyciąga wielu zainteresowanych polską sztuką iu kulturą 150 tysięcy książek, 30 tysięcy druków ulotnych, 30 tysięcy dzieł sztuki.
Rozwój czasopism w XIX w.

W XIX obecne są masowe nakłady prasy, rosłą ilość periodyków i ich nakłady. Bite były wszelkie rekordy w prasie codziennej. 100-200 egzemplarzy dzienników na 1000 mieszkańców. Czasopismo stało się medium wymiany myśli naukowej, dydaktycznej itp. Formą i opracowaniem tygodniki i miesięczniki były zwarte podobnie jak książki (forma), codzienne gazety miały już odmienny kształt. Ogromny rozwój nauki zapoczątkuje pojawieniem się radia i telewizji, hamujących rozwój prasy. Ważne czasopisma kierowały ruchem odrodzenia książki. W USA mamy 3 okresy:



  • początkowy związany z indywidualnym dziennikarstwem, elitarność

  • rozwój konkurencji, rozwój techniczny i zmiany w kraju – społeczne i techniczne

  • schyłek XIX w – współczesności – upowszechnienie prasy, specjalizacja, koncerny


Literatura brukowa

Pojawiła się w XIX w. Mianem tym opisywano książki tandetne pod względem treści i niedorobione edytorsko. Sensacja, tanie wzruszenia, opisy zbrodni. Czasem literatura ta wątki wybierała z literatury pięknej, acz tylko to, co dało się sprzedać. Uważano ją za szkodliwą dla kultury narodowej. Korzenie literatury brukowej wiążą się z literaturą odpustową, jarmarczną.


Agencje prasowe

Agencja prasowa gromadzi, opracowuje i udostępnia informacje prasie i mediom. Czerpią ją od innych agencji prasowych lub agencji zagranicznych. Początki działalności typowej dla agencji prasowych sięgają XVII w., ich rozwój jest jednak ściśle związany z doskonaleniem techniki łączności (wynalezienie telegrafu). Pierwszą na świecie nowoczesną agencję prasowa założył w 1835 Havas. W 1849 powstała pierwsza agencja prasowa w Niemczech – Wolfsche Telegraphenbüro. W 1851 kabel telegraficzny połączył Paryż z Londynem – a Reuter – były współpracownik Havasa – założył w Londynie własną agencję. W 1870 agencję Havasa, Reutera i Wolffa zawarły umowę określającą ich strefy wpływów: Havas otrzymał europejskie kraje romańskie, część północną i południową Afryki. Reuter – Wielką Brytanię, posiadłości brytyjskie w Afryce i Azji, Wolff – środkową i północną Europę.

W 1881 powstało Wiedeńskie Biuro Korespondencyjne. W 1902 – Petersburska Agencja Telegraficzna, która aż do I WŚ były właściwie podporządkowane agencji prasowej Wolffa. W końcu XIX w. na arenę międzynarodową wkroczyła Amerykańska Agencja Assosiated Press (założona w 1848, zreorganizowana w 1892). Po 1918 roku znacznie rozszerzyła się strefa wpływów Assosiated Press oraz spadło znaczenie Wolffa – głównie na skutek powstania narodowych agencji w krajach środkowej i wschodniej Europy.

W 1944 powstała Polska Agencja Prasowa.



C21 [29.03.2010]

Muzeum polskie Rackelsvilu

W 1870 hrabia Wławdysław Broll-Later wynajął zamek, w którym urządził początkowo muzeum pamiątek polskich.



  • 1870-1927 – założono bibliotekę i archiwum; także urząd bibliotekarza: Zygmunt Wasilewski, Stefan Żeromski i inni. Podstawą biblioteki były zbiory Leonarda Chudźki. Otrzymywano archiwalne zbiory Wielkiej Emigracji. W 1883 doszły archiwalia Platerów, konsekwentnie też pamiątki przekazywały różne rodziny polskie. W 1916 rozpoczęto prace nad katalogiem rzeczowym. Piłsudski w 1927 przejął bibliotekę i przewiózł ją do Biblioteki Narodowej do Warszawy. Zbiory przekazano też do Muzeu Wojskowego i Muzemum w Warszawie

  • 1936-1952 – część zbiorów spalona została przez hitlerowców. Uratowano ledwo 50 starych druków. Po wojnie zbiory przejęte zostały przez PRL, acz władze Muzeum nie mogły się na to zgodzić. W 1951 zamknięto tą instytucję.

  • 1975-dziś – wraz z darami muzeum ofiarowano sporo książek. Obecna biblioteka otwarta została w 1987 roku, posiada około 20 tysięcy woluminów. Biblioteka zbiera literaturę głównie dla muzealników. Dostępne są też tłumaczenia literatury polskiej.

Zgodna współpraca ze Szwajcarami, popierającymi polskie idee. Towarzystwo przyjaciół muzeum polskiego w Rackelsvilu. W 1973 – wystawa 500-lecia urodzenia Kopernika. Cała kadra muzeum to wolontariusze i specjaliści z Polski. Od 1978 wspierane jest przez fundację Libertas

Główne cele to:

  • Wzmaganie działalności Muzeum Polseigo

  • Źródło informacji o Polsce

  • Obsługa czytelni

  • Krzewienie polskiej kultury

3 pomieszczenia to zbiory Jeziorańskich /jako dyrektora radia Wolna Europa/, osobiste pamiątki, plany, widoki Warszawy, pamiątki i zbiory Romerowych (?). Muzeum zagrożone jest likwidacją. XIII-wieczny zamek ma być przerobiony na muzeum miejskie, że powinno być bardziej przystosowane do społeczności Rackelsvilu. Podjęto jednak decyzję, że muzeum pozostanie na swoim miejscu.
W zaborze rosyjskim do 1831 polska kultura mogła się jakoś rozwijać, ale po powstaniu styczniowym było to utrudnione

Zjednoczenie Niemiec – 1870, działania germanizacyjne

Austria: Autonomia Galicji od 1867
Arct, Ogierman – arystokraci i inteligencja, a także zawodowi

Ossolineum – Słotwiński, Lubomirski,

Na Śląsku i w zaborze pruskim sytuacja uległa zmianie dopiero po Wiośnie Ludów
Wydawnictwa tajne – polskie drukarnie – wrocławska firma Kornów, księgarnia we Wrocławiu. Leon Cichowski. 4 ważne miasta: Lipsk, Wrocław, Berlin, Monachium

C22 [12.04.2010] - Biblioteki pod zaborami
Rosyjski:

Towarzystwo Przyjaciół Nauk inicjalizowało tworzenie bibliotek. W 1816 obok Biblioteki UW. W okresie Księstwa Polskiego władze dbały o rozwój szkolnictwa – założono Uniwersytet, potem dążono do stworzenia biblioteki. Księgozbiór Szkoły Rycerskiej i inne, też prywatne zbiory dostępne były od 1818. Stała się Biblioteką Okręgu Warszawskiego, miała egzemplarz obowiązkowy. Była w latach późniejszych Biblioteką Szkoły Głównej. Pozostało wiele piśmiennictwa rosyjskiego, magnackiego, też z aspektami patriotycznymi.

Do powstania listopadowego ważna była Bilbioteka Czartoryskich, acz po powstaniu część zbiorów znalazła się w Krakowie. 1817 – bibliotekę wcielono do biblioteki uniwersyteckiej. Linde w bibliotece uniwersyteckiej widział bibliotekę narodową. Zamoyscy, Krasińscy, Świdziński mieli swoje wspaniałe biblioteki, było wiele ziemiańskich i magnackich zbiorów. Wiele z nich została spalona lub zniszczona podczas wojny.

Stawiano duży nacisk na biblioteki szkolne – dostępne tak dla uczniów, jak i nauczycieli, choć zbiory takie były raczej niewielkie – z wyjątkami np. biblioteki Krzemienieckiej. W 1862 było już 12 czytelni (szkolnych?). Równolegle rozwijały się biblioteki prywatne – np. Czadzki z Liceum Krzemienieckiego gromadził wiele książek i udostępniał je krzemienieckim profesorom. Były też biblioteki mieszczańskie – np. Konfaterii w Warszawie – a także inne biblioteki specjalne. Po III rozbiorze istotne stały się ośrodki takie jak Wilno.

Najważniejszą rolę odegrała od 1806 Macierz Szkolna – zakładała polskie szkoły i biblioteki – niewielkie, ale zawsze. Biblioteka publiczna miasta stołecznego w Warszawie.
Austryjacki:

Brak było publicznych zbiorów ogólnie dostępnych. Początki takiej biblioteki to inicjatywa Ossolińskiego, chcącego stworzyć bibliotekę narodową. W 1817 powstał Zakłąd Narodowy im. Ossolińskich, przeniesiono zbiory do Lwowa. W 1833 zakład otrzymał drukarnię i litografię. Konstanty Słotwiński wydał ponad 200 druków zakazanych.

Inne biblioteki to zbiory prywatne – Dzieduszyckich – 1812, Tarnowskich, Lubomirskich z połowy XIX w. We Lwowie 1785 powstał pierwszy antykwariat. Pozostałe stały się częścią księgozbioru Ossolińskich lub innych bibliotek publicznych.

Biblioteki uniwersyteckie zaczęły nabierać na znaczeniu od czasów autonomii Galicji. Niezadowalający stan opracowania, 30 lat temontu biblioteki, w czym pomógł Estraicher. W niedziele i święta mogła korzystać szeroka publiczność. Biblioteka lwowska gromadziła dzieła polskie. Biblioteka Jagiellońska liczyła ponad 300 tysięcy tomów, zresztą dobrze opracowanych. Bbilioteka ta otrzymała egzemplarz obowiązkowy. Powstawało wiele publicznych i szkolnych bibliotek. Towarzystwa zakłądały biblioteki, wypożyczalnie dla ludu – np. Towarzystwo Nauki Ludu(?). Towarzystwo dla popierania nauki polskiej zakładało wiele bibliotek – np. w Krakowie, Nowym Sączu.


Pruski:

Brakowało bibliotek naukowych. Większą utworzył Raczyński w Poznaniu. Głównym odbiorcą była młodzież, rozszerzająca swoją wiedzę o Polsce w sposób prezencyjny. Działyńscy utworzyli w Kórniku bibliotekę, angażując się w działalność historyczną. Na Pomorzu Warmii i Śląsku była trudna sytuacja edukacyjna, były biblioteki klasztorne i zbiory prywatne. Dopiero od 2 poł. XIX w. tworzono na szerszą skalę biblioteki o charakterze polskim. 1857 – Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.

Niemcy z czasem coraz bardziej dążyli do wykrzewienia kultury polskiej. Zaczęto zakładać oświatowe biblioteki publiczne. Książka stała się narzędziem walki z germanizacją. Władze zakazywały działalności różnych towarzystw, tworzono na nowo inne, finansowne np. przez społeczeństwo lub prywatne inicjatywy. Obserwujemy zbiory bibliofilskie, działa silnie duchowieństwo. Tworzono jawne drukarnie uczniowskie. Tylko część bibliotek przetrwała. Niemcy tymczasem zakładali niemieckie biblioteki ludowe.

C23 [19.04.2010] - neoromantyzm

Neoromantyzm XIX/XX w.  idealizm, subiektywizm, indywidualizm

Przedstawiciele:


  • B. Adamowicz

  • T. K. Żeleński Boy

  • W. Berent

  • S. Brzozowski / A. Czepel

  • J. A. Kisielewski

  • B. Leśmian

  • T. Miciński

  • K. Przerwa-Tetmajer

  • S. F. Przybyszewski

  • W. S. Reymont

  • L. Staff

  • S. Wyspiański

  • S. Żeromski

Malarze i graficy:

  • J. Malczewski

  • J. Bukowski

  • W. Kossak

Kompozytorzy

  • Szymanowski

  • Fitelberg

  • Karłowicz

Odrodzenie państwa polskiego

Kultura książki: osiągnięcia:


  • Organizacja i technika drukarska

  • Uproszczone warsztaty drukarskie

  • 1914 – 1. nowa maszyna drukarska sprowadzona do Polski

  • 1930 – 4 ośrodki drukarskie

  • Centrala ruchu wydawniczego: Warszawa (później Kraków i Poznań)

  • Słaby poziom wykonawstwa

  • Drukarnia Łazarskich: drukarze-artyści

  • Małe warsztaty eksperymentalne – praca ręczna

1921: Nasza Księgarnia – wobec analfabetyzmu:



  • 5% dorosłych – zabór niemiecki

  • 40% – Galicja

  • 57% – zabór rosyjski



C24 [26.04.2010]

Z dziejów książki XIX i XX w. – Szwejkowska – propozycje referatów za 2 tygodnie

R. IX: Polska książka noworoczna, Wiek XIX-XX

R. X: Seryjne wydawnictwa polskie XIX i XX w.

R. XI: Książka polska tłoczona i będąca w obiegu za granicą
Gdy rozwija się książka, pojawiać się zaczynają nowe media: agencje prasowe, radio i kino. Początkowo dostępne były tylko dla nielicznych, ale z czasem coraz bardziej zaczęło odbierać książce popularność. Wynalazek kinematografu mocno zmienił świat, a Kazimierz Kósiński (wynalazca leografu – kamera i projektor nowocześniejszy od kinematografu), B. Matuszewski (krótkie filmy dokumentalne). W 1910 Władysłąw Starewicz zrealizował pierwszy film naukowy. Szacuje się, że do 1910 powstały już tysiące kin, jednak dopiero w 1912 nakręcono filmy pełnometrażowe. Dźwięk na taśmach filmowych pojawia się dopiero w 1922.

Radio przypisuje się Marconiemiu. Eksperymenty prowadził niemal równolegle do braci Lumiere. W Anglii, na poczcie w Londynie ekperymentował z pierwszym nadajnikiem. W 1899 pierwszy przekaz przez kanał La Manche. Nicola Tesla rywalizował z tym odkrywcą.

Książka kieszonkowa stała się popularna w wieku XX. 180-200 stron, 18cm x 12 cm, uproszczona szata graficzna, niższa cena. Książka ta była produkowana masowo w olbrzymich nakładach, zwykle miękkie okładki, klejony skład, małe marginesy i interlinia. Można było książkę wyrzucić po jednorazowym przeczytaniu, nie zdobiły raczej biblioteki. Były to często wydawnictwa seryjne – podobna szata graficzna, jedno zagadnienie. Jest to ułatwienie dla wydawców – serie sprzedaje się czytelnikowi seryjnemu. Wciąganie w serie czytelników. Książki kieszonkowe były też poradnikami, słownikami, dziełami naukowymi – nawet te, które już były na rynku w postaci tradycyjnej. Często były to próbne edycje.

Książki małych formatów bywały i we wcześniejszych epokach – świadczyły o mistrzostwie introligatora, były małe książki u Manuncjuszów (ósemka), Elzewirowie. Choć dopiero 1935 ustala się na początek książki kieszonkowej – kieszonkowe wydanie Biblii. Szczytem popularności takich książek były lata 60-70 XX w. Już w latach ’70 rynek się już nasycił taką książką.

Książka=błyskawica – typ, który pojawił się w USA. Ukazuje się w kilka tygodni/dni po ważnym wydarzeniu. Społeczeństwo chce zaspokoić potrzebę informacyjną po jakimś ważnym wydarzeniu. Charakterystyczne jest bardzo niskiej jakości wydanie, krótka aktualność.
Biblioteka narodowa

Historia jej sięga w Polsce XVIII w. i jest silnie związana z Biblioteką Załuskich. Kolekcje obejmowały przeszło 40 tysięcy przeróżnych pozycji, wstępnie przeważały zbiory niemieckie... 1930 – otwarto czytelnię ogólną, dostępne 200 tysięcy woluminów. Mościcki przekazał bibliotece wiele zbiorów, ale wiele spłonęło w 1940. Już po powstaniu warszawskim duża część zbiorów została zniszczona, stacono większość zbiorów specjalnych, biblioteka narodowa została ledwo z ułamkiem swego księgozbioru. W 1946 do zbiorów wróciły rękopisy Sienkiewicza, udostępniono zbiory w gmachu przy Rakowieckiej. Od 1947 miały trafiać do niej wszystkie egzemplarzy produkcji krajowej. W 1962 ustawa o ochronie dóbr kultury – opieka nad zbiorami. ’68 – nowy gmach biblioteki. 1978 – 50-lecie BN: wystawa o dziejach BN. Od 1990 po zniesieniu cenzury udostępniono wszelkie zbiory. 1994 – otwarto czytelnię humanistyczną, 1999 – wolny dostęp do INNOPAC-u. 2001 nowy gmach na zbiory kartograficzne. 2005 serwis internetowy. 2008 – obchody 80-lecia BN.

Obecnie podlega Ministerstu Kultury. Jest najważniejszą instytucją kulturalną kraju. Wypełnia zadania biblioteki naukowej, pozostaje głównym archiwum piśmiennictwa narodowego i krajowym ośrodkeim informacji o książce. BN wspiera inne biblioteki pod względem metopdycznym, prowadzidziałalnoś naukową. Tradycje sięgają wieku XVIII, wiążą się z braćmi Załuskimi, którzy stworzyli bibliotekę publiczną. Księgozbiór miał duże straty. Zostałą powołana rrozporządzeniem z dn. 24 lutego 1928 roku przez prezydenta Mościckiego.
Polska akademia literatury – 1933-1939

Powstała po to, by nagradzać literatów, dbać o poziom literatury, aby informaować. Protektorami byli Piłsudski i Mościcki. Do niej należało 15 dożywotnich członków – część wybierana przez ministra wyznań religijnych – reszta: członkowie akademii. Rozdawano złoty i srebrny wawrzyn za wkład do literatury polskiej i nagrodę młodych dla młodych talentów. Wacław Siemoszewski (prezes), L. Staff, J. Kaden-Bandrowski. Do tego: W. Berent, Choynowski, Z. Nałkowska, Z. Przesmycki (Miriam), K. Iżykowski, J. Keiner, B. Leśmian, K. H. Roztworowski, W. Rzemowski, T. Boy Żeleński, J. Szaniawski, T. Zieliński. Skład się zmienił po śmierci Choynowskiego i Leśmiana opraz po wycofaniu się Rzemowskiego. Nowi to F. Gethel, K. Makuszyński, J. Jorentowicz, K. Wierzyński.



C25 [10.05.2010] – Krótki wykład o

Za tydizeń referaty Staty okupacyjne, tajna organizacja nauczycielska.


Rola książki w 20-leciu międzywojennym, ruch wydawniczy.

Polskie firmy wydawnicze i księgarskie nadal są małe i średnie. Tylko nieliczne są duże (jak Gebettner i Wolff).

Najbardziej znane:


  • Arctwó = dzieci i młodzieży

  • Trzaska, Evert, Michalski – dzieła encylopedyczne

  • Mordkowski, promocja literatów

  • Rój – Wańkowicza i Fistera

  • Wiedza i Książka – lewicowe

Poznań

  • Wegnera,

  • Św. Wojciecha

Lwów:

  • Altenberg (dzieła z dziedziny sztuki

Podręczniki

  • Zakład Narodowy Ossolińskich

  • Książnica Atlas

  • Nasza Księgarnia, Warszawa

W 1935 działało w Polsce 500 wydawnictw i 1200 księgarń. Koncentrowały się w dużych miastach, acz były dość rozproszone. Drukarnie były zwykle rzemieślnicze, niewiele było zmechanizowanych, przemysłowych – zwykle były obecne przy wydawnictwach prasowych.

Szata edytorska książki była bardzo zróżnicowana – były i wysokie wydawnictwa dla bibliofilów, jak i tandeta dla mas. Ilustracje często były inspirowane modernizmem, także do ilustracji wkracza konstruktywizm oraz malarskie kierunki 20-tych lat. Renesans drzeworytu. Okunia, Bukowski, Skoczylas, Bartłomiejczyk, Stryjeńska. Byli znawcy od oprawy i restauracji – Robert Jahoda, Bonawentura Lemart, Aleksander Semkowicz. Powstało w Warszawie Muzeum Społeczne i Muzeum Ksiażki Dziecięcej.
Bibliofilstwo

Powstają różne organizacje bibliofilskie. Istniało też wcześniej, ale słabo się rozwijało pod zaborami. W 1921 powstało Towarzystwo Biblifilów Polskich w Warszawie, analogiczne w innych miastach. Przed ’39 było 10 takich towarzystw. Było też Polskoei Towarzystwo Bibliofilskie (Paryż). Do ’25-‘29 była obecna Naczelna Rada Bibliofilska. Był też czasopisma bibliofilskie –jak Silva rerum, Ex libris. Ekslibrisy odzyskują popularność na dużą skalę, zaczyna się je gromadzić. Działaj bibliotekarze bibliofile - Kuglin, Półtawski, Tyszkiewicz. Bibliofile szukają cennych pozycji w antykwariatach: Warszawa (Hieronim Wilder), Lwów (ant. Inglów), Kraków (antykwariat Münnicha). Kryzys gospodarczy nieco zatrzymał ruch bibliofilski.

1922 – powstał Powszechny Związek Księgarzy i Wydawców polskich  Polskie Towarzystwo Wydawców Książek. Istniał związek zawodowy pracowników księgarskich.
Sytuacja bibliotek

BN nie miała początkowo swego gmachu, zbiory przechowywano w różnych piwnicach. Działały biblioteki publiczne i naukowe. Naukowe podlegały często towarzystwom, organizacjom i osobom prywatnym. Działa sieć bibliotek szkolnyych, pedagogicznych, tworzone są biblioteki związków zawodowych, organizacji młodzieżowych, działają płatne wypożyczalnie (brak takiej powszechności bibliotek). Charakter więc mają ogólny i specjalistyczny. Specjalistyczne to np.



  • Biblioteka GUS (1818)

  • Centralna Biblioteka Wojskowa 1919

  • Biblioteka Sejmowa 1919

  • Biblioteki przy instytutach naukowych

Szacuje się, że w 1929 było 7053 biblioteki publiczne, które posiadały książki w języku poslkim. Było bowiem trochę bibliotek mniejszościowych – ponad 1000 ukraińskich, 48 białoruskich, 140 niemieckich, 662 żydowskich, litewskich 55, czeskich 12, rosyjskich 22, inne 4 (w tym wielojęzyczne). Liczba bibliotek mniejszościowych nieco potem spadła. Mniejszość 437 czasopism w 1937 wobec 2692 ogółu wydawanych czasopism.
Rozwija się zawód bibliotekarski. Jest to pracownik biblioteki, spełniający funkcje z jej funkcjonowaniem. Początkowo pracownicy bibliotek pracowali w bibliotece w ramach zajęcia dodatkowego (powszechne zajęcie w Europie – Casanowa, Mickiewicz, Św. Cyryl, Lelewel). Zabory nie zahamowały rozwoju zawodu bibliotekarza. Przed utratą niepodległości ujednolicano pragmatyki bibliotekarza. W 1917 założono Związek Bibliotekarzy Polskich  Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich. Zanim Polska uzyskała niepodległość, wydano pierwsze prace fachowe o bibliotekarstwie, wydano pierwsze czasopismo bibliotekarskie. Kształcenie ma swe korzenie w 1 poł. XIX w. Za początki uznaje się wykłady uniwersyteckie Jarkowskiego w Krzemieńcu, Jerzy Samuel Bandtkie, Joachim Lelewel i Estraicher, Bahatkiewicz (Wilno). Wpły widoczny miały dopiero kursy organizowane np. przez Polską Macierz Szkolną, Towarzystwo Szkoły Ludowej – były kontynuowane po odzyskaniu niepodległośi. Kursy organizowały ważniejsze biblioteki – jak Jagiellośka czy handlowa w Warszawie.

Od 1930 selekcja odbywała się poprzez 2-stopniowe egzaminy bibliotekarskie. W końcu lat ’20 XX w. zaczęły powstawać inne inicjatywy:



  • 2-letnia szkoła pracownic społecznych przy Polskiej Macierzy Szkolnej 1928-1932

  • Jendoroczna koedukacyjna szkoła bibliotekarska przy bibliotece publicznej miasta stołecznego Warszawy 1929-1939 – można było tam uzyskać kwalifikację na poziomie pół-wyższym.

  • 1925 na wydziale pedagogicznym w Wolnej Wszechnicy Polskiej powstało studium Pracy Społeczno-Oświatowej. Nie dawano tam stopni akademickich, acz kształcono przeróżnych publicznych i naukowych bibliotekarzy. Pomimo tych form niewielu z nich korzystało. Były płatne, brakowało rozwiązań prawnych oraz polskiego podręcznika.

W dwudziestoleciu nie otworzono żadnej katedry bibliotekoznawstwa, obecne tylko szkolenie na poziomie średnim. Dopiero po II WŚ pojawiają się pierwsze kursy doskonalące. Stefan Vrtel-Wierczyński prowadził wykłady z bibliografii i bibliotekoznawstwa we Lwowie oraz księgoznawstwa w Poznaniu. Burkeneyer wykładał wstęp do bibliotekoznawstwa.

O kształceniu bilbiotekarzy jest cały rozdział w Bibliotekarstwie. O sytuacji książki w dwudziestoleciu jest wiedza w pigułce w Zarysie dziejów książki.



C26 [24.05.2010]

Wojna i okupacja – duże straty w całej kulturze. Zakazano kolportażu piśmiennictwa polskiego. W Generalnej Gubernii zakazano publikacji polskim firmow, wprowadzono 3 inne firmy niemieckie. Zlikwidowano placówki żydowskie. Biblioteki instytucji i szkolne zostały zamknięte, zbiory zniszczono. W 1940 stworzono Zarząd Bibliotek Generalnej Guberni. Przeorganizowano Bibliotekę Narodową. Po powstaniu warszawskim zbiory w bibliotece Krasińskich i Biblioteki Narodowej zostały z premedytacją zniszczone. Palono wydawnictwa szkodliwe w opinii Niemców, acz wielu księgarzy chowało takie książki. Na tajnych kursach zawodowych szkolono nowe pokolenia bibliotekarzy. Tajna prasa, tajne druki zwarte.

Zniszczono 66% zbiorów bibliotecznych. Znaczna część bibliotekarzy zaangażowana była w działalność podziemną.

/Zarys dziejów książki, rozdział 11/
Tajna Organizacja Nauczycielska

Wkroczeniu wojsk niemieckich towarzyszyły prześladowania inteligencji, zamykano szkoły, traktując Polaków jako siłę roboczą. Powstałą sieć edukacji konspiracyjnej. W wypadku dekonspiracji groziły im wywózki. Zwykle odbywały się w domach uczniów. W Generalnej Guberni skasowano szkoły ponadpodstawowe, a w podstawowych okrojono program o literaturę, historię i geografię polską.

Tajna Organizacja Nauczycielska zajmowała się rodzinami poległych i organizacją podziemnego nauczania. Gazeta Nauczycielska. Nauczała na poziomie szkoły średniej a także wyższej. Rosnące zapotrzebowanie na wykwalifikowaną siłę roboczą spowodowało tajne nauczanie na poziomie politechnicznej i technicznej. 600 magisteriów, 30 doktoratów i 17 habilitacji. Nigdzie w Europie tajne nauczanie nie rozwinęło się do takiego stopnia.
Najważniejsze pozostałe zagadnienia

Palenie książek

Książki polskie Niemcy przekazywali na makulaturę, palono książki (1944) – jest to wręcz akt rewolucyjny (stosowane w cesarstwie Rzymskim i Chińskim, a także w ’33 w III Rzeszy – palono książki osób żydowskiego pochodzenia, marksistów). „Tam gdzie palą książki, tam niebawem zaczną palić ludzi”. Pomysł ten zainicjonowany był przez studentów. W samym Berlinie w 33 roku spalono 25 tysięcy książek. Stalin też palił książki – w ’44 gdy wysiedlał do Kazachstanu Czeczenów. W Groznem spalono stos czeczeńskich książek.


PRL

Serie w PRL: czytelnik masowy. Ppolskie filmy wydawnicze i drukarskie poniosły duże straty. Starano się odbudować tą działalność, acz już w 1950 została scentralizowana i uspołeczniona taka działalność wydawnicza. Powstał PIW, Wiedza Powszechna, Nasza Księgarnia. Były wydawnictwa specjalistyczne jak Arkady, Książka i Czytelnik (tematyka społeczna), Wydawnictwo Śląsk (regionalia). Próbowano odbudować oświatę. Wszystkie typy szkół – od podstawowych po średnie były bezpłatne. W ’51 praktycznie zlikwidowano analfabetyzm. Starano się, by wszyscy mieli równy dostęp do kultury. Wiadomo, że to pięknie wyglądało tylko na papierze. Niewątpliwie dzięki rozwojowi nauki i przemysłu wzrosło zapotrzebowanie na książkę funkcjonalną i zawodową. Wszystkie branże są unaukowione. Jednak papier był przydzielany, a zapotrzebowanie wciąż rosło – stąd pojawienie się książki kieszonkowej. Formalnie spełniała wymogi książki kieszonkowej, acz na zachodzie takie książki atakowały czytelnika, bo łatwo trafiały na ulicy czy na dworcu do czytelnika, w Polsce były sprzedawane w księgarniach. W 1966 wydano w Iskrach Wyspę skarbów – 50 tysięcy egzemplarzy trafiło do czytelników wyrobionych, wcale nie masowych. Wydawcy nie musieli starać się o reklamę, zapotrzebowanie było bardzo duże. Wprowadzano proste nazewnictwo (lub symbolikę serii) – jak seria z kolibrem; seria z człowiekiem w owalu. Starano się o meliorację serii. Na zachodzie taka książka była do jednorazowego użytku. U nas nikt nie wyrzucał, bo innej nie było. Rozkwit przypada na 1967-1970. 1500 serii, wiele z nich krótkotrwałych, efemerycznych. W ramach miniatur tworzono też bibliofilskie i naukowe dokumenty.

Państwo sterowało czytelnictwem, ale nie wprowadzało cenzury w latach 45-48. Acz już w 1948 zaczętwo formować literaturę socrealistyczną – miały wzbudzać większe zaufanie do partii. Dokonywano czystek w bibliotekach. 1951 – pierwszy wykaz książek, które miały zniknąć z bibliotek. Wykazów takich było potem jeszcze więcej. Przy Centralny Zarząd Bibliotek Ministerstwa Kultury i Sztuki. Usuwano książki Miłosza, Wańkowicza, Grudzińskiego. Jak zmieniały się władze, niektórzy autorzy wracały do łask. Usuwano powieści kojarzące się z kapitalizmem – nawet powieści przygodowe, kryminały, westerny. Zwalczano książki o tematyce religijnej i historycznej – szczególnie poruszających tematy kresów, AK, polskich sił zbrojnych na zachodzie. Jednakże książki takie znikały z bibliotek publicznych. W bibliotekach naukowych były zbiorami zastrzeżonymi do wglądu przez wyznaczonych. Antykwariaty jednak czasem miały na stanie książki zakazane. Rzecz jasna w domowych biblioteczkach książki zakazane były szczególnie cenione jako namiastka wolności.

J. Dunin: Smak książki zakazanej - (2007) /kultura?
Drugi obieg

Od 1977 zaczęły powstawać niezależne i nielegalne wydawnictwa związane z antykomunistyczną opozycją, tworząc II Obieg wydawniczy (do 1989 – około 500 oficyn, najczęściej istniejących krótko).. Obie oficyny funkcjonowały zazwyczaj przy opozycyjnych do systemu ugrupowaniach społecznych oraz grupach środowiskowych (akademickjich i zakładowych) i zajmowała się drukowaniem i kolp[ortażem niecenzurowanych publikacji o różnorakim charakterze (społecznmk , politycznym literackim i innym). Najbardziej znaczące to:



  • NOWa – Nowa Oficyna Wydawnicza – pierwsze podziemn ewydawnictwo powołane przez M. Chojeckiiego, G. Bagut, P. Bieliśński

  • PRON

  • Przedświt

  • CDN

  • Oficyna Literacka

Prohibity – dokumenty wyłączone z ogólnego użytku ze względów politycznych, ideologicznych lub obyczajowych.
Nowomowa – Orwell: Rok 1984. To sztuczny język, który obowiązywał w państwie totalitarnym. Można odnieść go do języka propagandy socjalistycznej. Posługiwał się zestawem typowych określeń, które nie niosły żadnych treści i zubażały język polski. Inaczej to biurokratyczne pustosłowie. Określa się tym czasem język czatów i blogów, acz bardziej się kojarzy z systemem totalitarnym.

M. Głowiński: Mowa w stanie oblężenia. Warszawa 1996.


Polskie biblioteki po ‘89

Sytuacja nie była łatwa po ’89. Gwałtowanie spadły wydatki na kulturę. 10 tysięcy bibliotek i 22 tysiące punktów bibliotecznych. Zlikwidowano około 1200 bibliotek (1989-2002). Spadały kwoty na zakup nowych książek. W 1989 wskaźnik zakupu książek miał wartość 14,4wolumina/100 mieszkańców. W 2002 wynosił 5,2wolumina/100 mieszkańców. Płace w bibliotekach były bardzo niskie. Sprawiło to, że jeszcze bardziej narosły stereotypy z zawodem bibliotekarza. Zaczęto tworzyć biblioteki szkolne i publiczne. Były problemy z obsadą, różnice w pensjach.


Kultura audiowizualna

Etapy rozwoju audiowizualnego:



  • Do wieku XIX – strefa audialna bardzo ograniczona – odgłosy przyrody, jarmarków, dzwonów kościelnych. Powolny przebieg informacji.

  • Koniec XIX – poł. XX. Zmiana krajobrazu na miejski, industrialny. Dochodzą dźwięki ulicy, fabryk i pociągów. Poszerza się sfera audialna człowieka. Pojawia się radio, fotografia, kino. Miasto-masa-maszyna. Przyśpieszenie przepływu informacji.

  • Od 2. poł. XX w.: rozwój nauki, przemysłu, telewizji. Pojawienie się komputera, Internetu, telefonii komórkowej. Szybki przepływ informacji.

Obowiązkowe pozycje do egzaminu: Zarys dziejów książki Bieńkowskiej i Hamerskiej, 1000 lat biblioteki w Polsce Bieńkowskiej i Hamerskiej. Szwejkowska: wybrane zagadnienia z dziejów książki XIX i XX w., Swenagala(?) Dzieje książki.

S


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna