Car Aleksander Aleksandrowicz Romanow III car-Mirotworiec Car-twórca pokoju 1881 1894



Pobieranie 70.76 Kb.
Data05.05.2016
Rozmiar70.76 Kb.






Car Aleksander Aleksandrowicz Romanow III
Car-Mirotworiec

Car-twórca pokoju
1881 - 1894


Tomasz Krupa

rok II, kierunek: stosunki międzynarodowe

studia dzienne

Uniwersytet Łódzki

Przedmiot: Historia Rosji

Wykładowca: prof. Grzegorz Przebinda

Na wstępie pragnę podkreślić dwie okoliczności towarzyszące zmianom na tronie rosyjskim w XIX wieku, które stanowiły oznakę powolnego przeciążenia systemu władzy.

Po pierwsze była to ciężka sytuacja kraju. Dwadzieścia pięć lat rządów Aleksandra I krwawe wojny doprowadziły kraj do wyniszczenia, przez co jego brat, Mikołaj I przejął kraj w opłakanym stanie. Rządził on przez trzydzieści pięć lat i pozostawił Rosję, która przegrała wojnę i była silnie osłabiona wewnętrznie (nie przeprowadzono najbardziej palących reform społecznych). Aleksander II, zasiadał na tronie przez dwadzieścia sześć lat i pomimo przeprowadzonych reform zginął rozerwany bombą terrorysty, co było szokiem dla społeczeństwa rosyjskiego. Aleksandrowi III przekazano państwo znajdujące się na rozdrożu. Drugi czynnik stanowił konsekwencję pierwszego- każdy nowy władca zaczynał rządzenie od rewidowania dokonań swego przeciwnika. Można dostrzec jeszcze trzeci czynnik, który z całą pewnością można uznać za stały. Było to nie przygotowanie następcy do rządzenia, co było konsekwencją nieprzewidzianych okoliczności. Aleksander I został carem po zabójstwie ojca, Mikołaj I po rezygnacji legalnego następcy- brata Konstantego, Aleksander II po nagłej śmierci ojca, Aleksander III po zabójstwie ojca.

Charakter samodzierżawia w Rosji w dużej mierze zależała od osobowości władcy. Władza absolutna, autokratyczna dawała każdemu nowemu carowi możliwość rządzenia na swój własny sposób.

Tragiczne są skutki trzynastoletniego panowania Aleksandra III. Jest to tym bardziej gorzkie, że najprawdopodobniej historia mogła potoczyć się trochę inaczej; uderzenie rewolucji, chyba już nieuniknionej, mogło być złagodzone polityką bardziej elastyczną i postępową. Przecież to nie on powinien był wstąpić na tron, lecz jego brat. „Tak jakby przekleństwo wisiało nad Rosją. W XIX wieku tracono tylko czas przeznaczony na przekształcenia i działo się to z winy monarchów. W tworzeniu nierozwiązalnych sytuacji miał swój udział Aleksander III, przy czym robił to w najlepszej wierze, uważając, że umacnia przyszłość swojej rodziny, dynastii, Rosji, a nawet Europy.”1


Młodość carewicza Aleksandra.

...tak jakby przekleństwo zawisło nad Rosją”- Ahmed Iskenderow

Przyszły imperator Rosji wychował się w rodzinie wielodzietnej. Car Aleksander II miał sześciu synów- Mikołaja, Aleksandra, Włodzimierza, Aleksego, Sergiusza i Pawła. Był trzecim dzieckiem imperatora (pierwszym była córka Aleksandra) i po narodzinach w lutym 1845 roku otrzymał imię na cześć ojca. W rodzinie tej nie było ostrego konfliktu sukcesyjnego. Najstarszy syn- Mikołaj (urodzony w 1843 roku) miał objąć tron po swoim ojcu. Z tego względu cała uwaga i starania rosyjskiego dworu skierowane były na niego. Starannie wychowywano i kształcono przyszłego cara pod okiem generała-majora Zinowiewa i pułkownika Gogola. Pozostałe dzieci znajdowały się pod troskliwym okiem angielskich guwernantek. „Zapewniono mu doskonałych nauczycieli, ale nie zdało się to na nic, bowiem był patentowanym leniem, nie lubił i nie chciał się uczyć.”2

Przygotowania Mikołaja Aleksandrowicza do pełnienia przyszłych funkcji państwowych były gruntowne. Rosyjscy następcy tronu pełnoletniość prawną osiągali w wieku 16 lat, a rzeczywistą w wieku 21 lat. Cały dwór rosyjski dokładnie przygotowywał Mikołaja do tego, żeby w przyszłości rządził Rosją. Ostatni etapem, który przechodził przyszły imperator była podróż do krajów Europy Zachodniej. W 1864 roku carewicz Mikołaj ukończył z bardzo dobrym wynikiem nauczania i rozpoczął swoją podróż na Zachód. Miała ona również, ukryty przed narodem cel, jakim była kuracja młodego człowieka w zachodnich sanatoriach. Jednym z pierwszych krajów, które odwiedził była Dania. Tam właśnie poprosił o rękę księżniczkę Dagmarę. Dwór duński oświadczyny przyjął. Jednym z kolejnych etapów podróży carewicza były Włochy. To właśnie w tym kraju nastąpiło gwałtowne pogorszenie stanu zdrowia Mikołaja. Przybyła z Rosji caryca, Maria Aleksandrowna czuwała przy jego łożu. Przyszły car Rosji, najstarszy syn Aleksandra II zmarł 12 kwietnia 1865 roku. Zgodnie z prawem, tego samego dnia następcą tronu został Aleksander.

Odziedziczenie korony i ciężar przyszłej odpowiedzialności za losy imperium dosłownie zwaliło Aleksandra z nóg. Do kwietnia 1865 roku kształcony był tak samo jak „z wielkich książąt, którzy przez całe życie bardziej nazywali się wojskowymi niż w rzeczywistości pełnili służbę wojskową, którym znajomość historii i literatury, ekonomiki i prawa nie była do niczego potrzebna.”3

Charakter Aleksandra.


Udzielone w pośpiechu nauki i ukończone kursy nie wpłynęły w znaczący sposób na ukształtowany już charakter przyszłego Aleksandra III. Przede wszystkim uczestniczył on w obradach Rady Ministrów. Od 1868 czynił to już w bardzo czynny sposób, car Aleksander II zawsze w obecności swojego syna wysłuchiwał raportów ministrów. Mało tego, niekiedy wbrew protokołowi pytał syna o opinię na dany temat. Rozbieżności zdań pomiędzy ojcem, a synem uwidoczniły się w praktycznie każdym aspekcie polityki imperium. Najbardziej jasnym przykładem była polityka narodowościowa. Podczas gdy Aleksander II uznawał środki nadzwyczajne, jakie podjęto w Królestwie Polskim i Finlandii za tymczasowe, carewicz widział w nich trwałą politykę imperium. Przyszły imperator za swój największy autorytet w dziedzinie polityki narodowościowej uważał Michaiła Murawiowa, nazywanego w Polsce i na Litwie „Wieszatjelem”. Również kwestia wojny rosyjsko-tureckiej (1877-1878)była jaskrawym przykładem różnic światopoglądowych. Podczas nerwowych narad w Liwadii, to właśnie carewicz i jego matka, Maria Aleksandrowna byli gorącymi orędownikami „partii działania”. W efekcie car Aleksander II ugiął się pod presją rodziny oraz ministra wojny i rozpoczął działania wojenne.

Wojna turecka- wpływ na psychikę młodego carewicza.

...następca ujrzał [...] śmierć bliskich”- Ahmed Iskenderow

Liczni członkowie rodziny carskiej przybyli w rejon działań wojennych. Carewiczowi Aleksandrowi powierzono dowodzenie oddziałem ruszczuckim, jednym z trzech tworzących armię dunajską. W sumie pod jego dowództwem znajdowało się 75 tysięcy żołnierzy. Szefem sztabu następcy był Piotr Wannowski, późniejszy minister wojny. Walka na froncie pokazała w pełnym wymiarze realny obraz wojny. „Następca ujrzał nie pokazowy, lecz realny obraz wojny, uświadomił sobie jej chaos, przekonał się o któtkowzroczności dowództwa, prywacie intendentów, zobaczył śmierć bliskich.”4

Napięta sytuacja wewnętrzna w Rosji.

Rewolucja, rewolucja krwawa i bezlitosna, rewolucja, która powinna radykalnie zmienić wszystko, wszystko bez wyjątku, podstawy współczesnego społeczeństwa i zniszczyć zwolenników obecnych porządków.”- odezwa Młoda Rosja5

Koniec rządów Aleksandra II to okres ogromnych napięć wewnętrznych w imperium carskim. Z jednej strony opór konserwatywnie nastawionej szlachty przeciwko zmianom liberalnym. Z drugiej strony oświecona szlachta domagała się reform w duchu państw burżuazyjno-demokratycznych. Sytuację dodatkowo komplikowało wrzenie na wsi. Chłopi przede wszystkim odczuli ekonomiczne skutki prowadzonej wojny i domagali się większych nadziałów ziemi. Najbardziej radykalny odłam narodowolców, który nie dysponował żadnymi środkami politycznymi rozpoczął działania terrorystyczne. Zapoczątkowana w 1879 roku seria zamachów na imperatora bardzo niepokoiła kręgi rządzące i zmuszała do ustawicznego omawiania sposobów stabilizacji sytuacji, wysuwania krańcowych propozycji- od silnych represji do znacznych ustępstw wobec ruchów społecznych. Dodatkowo chaos pogłębiało to, że car Aleksander II miał długotrwały romans z Katarzyną Dołgoruką, w ogóle posiadał drugą rodzinę. Maria Aleksandrowna wiedziała o tym doskonale, co dodatkowo rujnowało ją psychicznie. Sama znajdowała się bowiem w ostatnim stadium gruźlicy. Zmarła w maju 1880 roku w Pałacu Zimowym w zupełnym osamotnieniu. Małżonka nie było przy niej, ponieważ wyjechał wtedy do Carskiego Sioła spotkać się z Dołgoruką. Oburzenie carewicza Aleksandra dodatkowo wzmocnił fakt, że Aleksander II zawarł potajemny ślub z Katarzyną, oficjalnie uznał swoje z nią dzieci i nadał całej rodzinie tytuł najjaśniejszych książąt Jurjewskich. Wszystkie te wydarzenia odbywały się po zamachu w Pałacu Zimowym, w warunkach nadzwyczajnych, potwierdzonych w lutym 1880 roku utworzeniem Najwyższej Komisji Rządzącej z Michałem Loris-Melikowem. Generał Loris-Melikow, pomimo, że rządził twardą ręką, doszedł bardzo szybko do przekonania, że jedynie nadanie społeczeństwu pewnych praw politycznych opanuje sytuację. To właśnie w Najwyższej Komisji Rządzącej pojawiła się idea wciągnięcia przedstawicieli ziemstw i miast do opiniowania nowo opracowywanych praw. Car Aleksander długo wahał się z podjęciem koncepcji liberalnych w tej dziedzinie. Jednak w 1881 roku sytuacja uległa zmianie, ponieważ wokół tej idei udało się skupić wielu zwolenników.

Sytuacja w politycznych kręgach carskiej Rosji osiągnęła „szczyty napięcia”6. Z jednej strony małżeństwo Aleksandra II z Katarzyną Dołgoruką, z drugiej strony projekt „zamiarów konstytucyjnych” (jak ognia obawiano się użycia sformułowania konstytucja) mocno podzielił rodzinę carską, dostojników i rząd. Był to istotny moment historii Rosji, ponieważ „przyjęcie tej koncepcji oznaczało zwrot w polityce wewnętrznej. Przed krajem otwierała się możliwość pójścia bardziej cywilizowaną drogą konstytucyjną, bez konfrontacji miedzy władzą a społeczeństwem.”7 1 marca 1881 Aleksander II zaakceptował protokół komisji Lorisa-Melikowa i na dzień 4 marca wyznaczył posiedzenie Rady Ministrów pod swoim przewodnictwem, aby ustalić na nim tekst obwieszczenia o powołaniu komisji poselskich. Wtedy udał się na polowanie, jednak do pałacu przywieziono go już śmiertelnie rannego. Po godzinie car zmarł z powodu utraty krwi. Reakcje na śmierć cara były różne, wielu jego śmierć oceniło tak jak minister dworu Aleksander Adlerberg: ”Męczeńska śmierć władcy prawdopodobnie uratowała wspaniałe panowanie przed haniebnym i upokarzającym finałem”.8


Początek panowania cara Aleksandra III.

Twój ojciec nie jest męczennikiem ani świętym ponieważ ucierpiał nie za Kościół, nie za krzyż, nie za wiarę chrześcijańską, nie za prawosławie, lecz jedynie za to, że rozpuścił naród i ten rozpuszczony naród go zabił.”9

Od razu po swoim wyborze Aleksander III stanął na rozdrożu: czy kontynuować reformy ojca, czy może wyrzec się jego spuścizny. Nie bez wpływu na jego decyzję było również to, że Aleksander II dzieło swoich reform przypłacił życiem.

Ogromny wpływ na decyzję cara miał jego wykładowca prawa, Konstantin Pobiedonoscew (1827-1907), profesor prawa cywilnego i ober-prokurator Synodu w latach 1880-1907. Siergiej Witte o Pobiedonoscewie: „Spośród wszystkich działaczy państwowych, z którymi miałem okazję się stykać, Konstantin Pietrowicz Pobiedonoscew wyróżniał się swoim talentem, a właściwie nie tyle talentem, ile intelektem i wykształceniem”10. Kiedy Witte został mianowany ministrem finansów, Aleksander III tymi słowami ostrzegał go przed wpływami swojego ministra ds. wyznań: „Pobiedonoscew to w sumie człowiek uczony, dobry, jego były profesor, niemniej jednak długoletnie doświadczenie przekonało go, iż jest on doskonałym krytykiem, ale nigdy nie potrafi niczego samodzielnie stworzyć.” W rozmowie z Sergiuszem Witte, która odbyła się w 1892 Aleksander przyznał, że to właśnie ober-prokurator pomógł mu opanować chaos, jaki zapanował w Rosji w 1881 roku.

Symboliczny wybór nowej drogi Rosji odbył się na pierwszym posiedzeniu Rady Ministrów. Nowo wybrany car oświadczył, że pomimo podpisu jego ojca, Aleksandra II nie można uznać kwestii zwołania przedstawicielstw ziemstw i miast za przesądzoną, ponieważ zmarły cesarz miał zamiar przed zatwierdzeniem projektu wysłuchać opinii ministrów. Na następnym posiedzeniu większość ministrów Aleksandra II w tym, generał Loris-Melikow, minister wojny Nikołaj Milutin, minister finansów Aleksander Abaza oraz dwaj wielcy książęta- Konstanty Nikołajewicz i Władimir Aleksandrowicz opowiedzieli się za przyjęciem projektu. Najbardziej konsekwentnie oponował Pobiedonoscew. Napisał on do cara, że „wśród ludu dojrzewa powszechnie następująca myśl: lepsza już rosyjska rewolucja i potworna smuta aniżeli konstytucja”11.
Kontrreformy Aleksandra III.

Odrzucenie projektu przedstawicielstw ziemstw było początkiem kursu konserwatywnego i reakcji na liberalne reformy Aleksandra II. O zmianach, jakich dokonano w ustawodawstwie rosyjskim postaram się pokrótce opowiedzieć poniżej. Działania kontreformatorów poszły w trzech głównych kierunkach: systemu oświatowego, samorządu lokalnego i systemu sądownictwa.



Reformy systemu oświatowego.

Przede wszystkim, w Rosji w ówczesnych czasach studiowała ogromna ilość młodych ludzi. W latach 1875-1885 studiowało 12939 osób, pod tym względem Rosję wyprzedzały tylko Stany Zjednoczone. Statutem carskim z roku 1863 wszystkie uczelnie miały szeroką autonomię- można nawet to określić mianem „ustroju republikańskiego”. Pierwsze kontrreformy uderzyły właśnie w autonomiczność uczelni ponieważ rządzący zdawali sobie sprawę, że to właśnie za murami uczelni dynamicznie rozwijały się liberalne idee. Sytuację dodatkowo komplikował fakt, że duża liczba studentów uczestniczyła w ekstremistycznych ruchach terrorystycznych. Dlatego statutem z 1884 roku zlikwidowano samorząd uniwersytecki, a uczelnie podporządkowano bezpośrednio Ministerstwu Oświaty. Zwiększono nadzór inspektorski, od 1885 roku



Wykres. Zmiany w rozkładzie warstw społecznych w gimnazjach rosyjskich- koniec XIX wieku.

wprowadzono obowiązek noszenia mundurów, co pozwalało kontrolować zachowanie studentów poza murami uczelni. Kontrreformy uderzyły również w gimnazja, które dla młodych ludzi stanowiły „wrota” na uniwersytet. Zmieniono skład warstw społecznych w gimnazjach- do osób niepożądanych zaliczono „dzieci stangretów, lokajów, kucharek, praczek i drobnych sklepikarzy”. Istotę tych zmian trafnie ujął Iwan Dielanow, minister oświaty: „edukacja gimnazjalna jest szkodliwa dla niższych klas”; przez co polecił nie przyjmowanie dzieci, których rodzice nie dają „wystarczających gwarancji prawidłowego nadzoru domowego”. Dekretem z 1884 roku car Aleksander III nakazał tworzenie szkół podstawowych przy cerkwiach. Pobiedosoncew przekazał swojemu carskiemu uczniowi własne poglądy na oświatę w Rosji „ludzie niższej klasy mogą uzyskiwać niewymyślne, ale solidne wykształcenie, potrzebne w życiu, a nie do zrobienia kariery naukowej, ober-prokurator Synodu, głosił pogląd, że „podstawowa oświata ludowa powinna szukać głównego oparcia w duchowieństwie i Kościele.”12 Państwo roztoczyło nad szkołami troskliwą opiekę, zwiększając dotacje z 55 tysięcy rubli w 1885 roku do 3,5 miliona rubli w 1896 roku. Dodatkowo wydłużona w szkołach cerkiewnych okres nauczania do trzech lat.



Samorząd lokalny.

Również w przypadku samorządu lokalnego car Aleksander III i jego rząd bardzo dokładnie rozplanowali dziedziny swoich działań. Trzema głównymi zagadnieniami jakimi się zajęli, były sprawy gospodarcze, administracyjne i stanowe. Zmiany wprowadzone przez rząd hrabiego Tołstoja stanowiły w dziedzinie gospodarczej pewne dokończenie i naprawienie mankamentów ustawy z 1861 roku, która uwłaszczała chłopów. Obniżono spłaty z tytułu wykupu nadziałów, a w 1883 roku nadziały stały się obowiązkowe i obszarnik nie mógł im się sprzeciwiać. Utworzony Bank Chłopski umożliwił udzielanie pożyczek na korzystnych warunkach stymulując poprawę warunków materialnych na wsi. W 1886 roku zniesiono ostatni relikt prawa pańszczyźnianego- podatek pogłówny, aby usprawnić system fiskalny wprowadzono podatek gruntowy oraz podatek spadkowy i od ruchomości.

Istotnej zmiany dokonano w systemie administracyjnym wraz z ustawą z lipca 1889 roku, która powoływała naczelników ziemskich. Istotą tej ustawy było to, że spośród miejscowej szlachty wybierano naczelników ziemskich, którzy posiadali szeroki zakres uprawnień. Do ich kompetencji należał nadzór nad samorządem gminnym, rozpatrywanie niektórych spraw sądowych, zatwierdzanie wyroków sądów, rozstrzyganie problemów dotyczących ziemi. Jak podkreślali przeciwnicy tej reformy w istocie stanowiła ona pomieszanie władzy sądowniczej z władzą administracyjną. Dodatkowo włączono samorządne organizacje w skład aparatu państwowego. Sam proces uchwalania tej ustawy był charakterystyczny dla pierwszego okresu rządów Aleksandra III. Pomimo, że większość członków Rady Ministrów była przeciwko, młody car przychylił się do opinii mniejszości, reprezentowanej przez Pobiedonoscewa. Siergiej Witte, późniejszy wybitny minister finansów tymi słowami tłumaczy postępowanie cara: ”cesarza uwiodła myśl, że cała Rosja zostanie rozbita na okręgi, że w każdym okręgu będzie szacowny szlachcic (...), że ten szlachcic obszarnik będzie troszczył się o chłopów, będzie ich sądził i godził.”13 Naczelnik ziemski miał prawo ukarać chłopa tak zwanymi „karami ojcowskimi”, czyli udzielić chłopu nagany, obłożyć karą pieniężną (5 rubli), zatrzymać w areszcie do siedmiu dni. Ogólna ocena tej reformy jest bardzo zła, ponieważ stanowiła ona ogromne uwstecznienie stosunków społecznych panujących na rosyjskiej wsi. Wprowadzała jakiegoś rodzaju patriarchalny patronat szlachty nad chłopami, przez co w ogromny sposób wzrósł prestiż szlachcica. Dodatkowo szlachta została objęta pomocą materialną w ramach kredytów długoterminowych udzielanych przez Szlachecki Bank Ziemski. Ustawa ta w rzeczywistości realizowała mityczne założenia słowianofilów, którzy idealizując obraz stosunków społecznych na wsi twierdzili, że szlachta to ojcowie, a chłopi to ich dzieci. Główny ideolog słowianofilów, Konstantin Aksakow w ten sposób opisywał rolę chłopstwa w państwie carskim: „lud rosyjski nie ma poczucia państwowości i nie odczuwa najmniejszej potrzeby uczestniczenia w sprawowaniu władzy i zarządzaniu państwem. Zachodnie wolności są mu zupełnie niepotrzebne, czuje się całkowicie swobodnym pod ojcowską ręką cara samowładcy.”14

Niestety niefortunna ustawa o naczelnikach ziemskich przetrwała do roku 1917. Żaden z ministrów Mikołaja II, ani sam car nie mieli na tyle woli politycznej, aby z niej zrezygnować. Przez tak długi czas ustawa ta stopniowo pogłębiała przepaść między chłopami a szlachtą, jednocześnie przygotowując podatny grunt pod przyszłą rewolucję.



Kontrreforma sądownictwa.

Jak słusznie zauważył minister oświaty Dielanow- „nasze wspólne wysiłki w dziedzinie naprawienia szkoły okażą się daremne, jeśli uczniowie od najmłodszych do najstarszych będą demoralizowani przez sąd”15. Prostą konsekwencją takiego oświadczenia było wydanie przez Ministerstwo Oświaty w specjalnym oświadczeniu zakazało wszystkim uczniom szkół średnich obecności na salach sądowych. Zakaz ten skutecznie omijano chociażby w ten sposób, że czytano opisy procesów drukowane w codziennej prasie.

Reforma sądowa była najbardziej konsekwentną i najbardziej udaną spośród wszystkich reform Aleksandra III, przebiegała ona trójetapowo. Najpierw w 1885 została zachwiana zasada nieusuwalności sędziów- stworzono możliwość ich odwołania lub przeniesienia. W 1887 zmniejszono ilość rozpraw jawnych, w 1889 znacznie ograniczono rodzaje przestępstw sądzonych przy udziale przysięgłych. Również w przypadku głosowania nad tymi projektami ustaw, car zawsze przychylał się do opinii mniejszości, którą reprezentował Pobiedonoscew. Najcięższym ciosem w stosunku do liberalnej ustawy o sądownictwie z 1864 roku była tzw. „tymczasowa” ustawa o środkach mających służyć ochronie porządku państwowego i ładu społecznego z 1881 roku. Spowodowała ona gwałtowny wzrost represji pozasądowych- teraz można było zostać ukaranym na mocy dekretu administracyjnego.

Jak słusznie zauważył Michaił Heller represje pozasądowe rosły, podczas gdy fala terrorystyczna osłabła znacząco- przede wszystkim było to spowodowane szokiem społecznym po zabójstwie cara. Szok był tak ogromny, że doszło nawet do rozmów pomiędzy przedstawicielami władzy a terrorystami z Narodnej Woli na temat rozejmu.

Zamachy terrorystyczne osłabły również dlatego, że ochrana dostała nową broń do walki z ekstremistami- prowokację. Prowokacja jako technika pozyskiwania informatorów policyjnych w organizacjach opozycyjnych została wymyślona przez kierującego dochodzeniami politycznymi w Petersburgu, podpułkownika Siergieja Diegajewa. Wkrótce po tym funkcjonariusze ochrany zaliczyli pierwszy, znaczący sukces- udało im się zwerbować jednego z przywódców Woli Ludu- Siergieja Diegajewa. Przy pomocy tajnego agenta zorganizowano zamachy na dyrektora departamentu policji, Plehwego oraz na ministra spraw wewnętrznych, Tołstoja. Policji udało się schwytać terrorystów na gorącym uczynku i rozpoczęły się masowe aresztowania wśród działaczy tej organizacji. Dzięki prowokacji policja mogła przeniknąć do praktycznie każdej organizacji rewolucyjnej. Stratedzy policyjni nastawiali jedne grupy przeciwko innym. Dodatkowo policja potrafiła roztaczać parasol ochronny nad swoimi „podopiecznymi”, bezlitośnie tępiąc przeszukiwaniami ich przeciwników politycznych.

Wobec powyższego można postawić pytanie: czy reżim Aleksandra III był reżimem totalitarnym? Na to pytanie odpowiada Michaił Heller pisząc: „Totalitaryzm to system, który gwałci własne prawa, żyje bez praw, zgodnie z wolą najwyższej instancji- partii i jej wodza. W gruncie rzeczy prawdziwy totalitaryzm jest produktem XX wieku. System Aleksandra III, który wysuwał na czoło pełną kontrolę nad społeczeństwem i państwem, widząc główne swoje zadanie w utrzymaniu władzy absolutnej, znajdował się na najlepszej drodze do reżimu totalitarnego.”16


Na drodze do kapitalizmu.

Na wstępie należy podkreślić negatywne, wręcz wrogie nastawienie społeczeństwa rosyjskiego do kapitalizmu, jako negatywnego elementu świata zachodniego. Odrzucali je zgodnie słowianofile i okcydentaliści, jako przeciwstawne rosyjskiemu duchowi kolektywizmu. Wykształcona część społeczeństwa i elity odrzucały kapitalistyczny model rozwoju państwa jako cywilizację burzącą „ideały rolnicze”. „Pojawienie się kapitalizmu na wsi przeważająca większość chłopów przyjęła wrogo. Najaktywniejsi, najbardziej energiczni, pozbawieni zahamowań i przedsiębiorczy chłopi szybko bogacili się kosztem swoich sąsiadów, przechodzili do stanu kupieckiego i stawali się kapitalistami, budząc zawiść i nienawiść. Nazywano ich nieprzyjaźnie Kołupajewami i Razuwajewami. W słowie „plutokrata” akcentowano pierwszą sylabę, wyrażając w ten sposób powszechną opinię, że bogactwo można osiągnąć tylko oszustwem [w języku rosyjskim „oszustwo”=”płutowstwo”].”17



Co warte podkreślenia, o ile w dziedzinie spraw wewnętrznych realizowane były uwsteczniające kontreformy, o tyle w przypadku gospodarki realizowano śmiałe reformy, które bardzo szybko spowodowały wzrost gospodarczy.

  1. Pierwszym ministrem finansów został mianowany w 1881 roku wybitny ekonomista Nikołaj Bunge. Jego śmiałe posunięcia stanowiły fundament dla dalszych pozytywnych zmian w gospodarce. Jego osiągnięcia na tym polu to:

    1. Nowa polityka podatkowa. Zniesiono podatek pogłówny, co stanowiło nie tylko wymiar finansowy. Dzięki zniesieniu pogłównego chłopi uzyskali prawo posiadania paszportów i możliwość swobodniejszego poruszania się. Zamiast podatku pogłównego wprowadzono efektywnie działający system podatków progresywnych. Dodatkowo uruchomiono odrębne lokalne organy administracji finansowej- inspektorów podatkowych.

    2. Dzięki utworzeniu Banku Chłopskiego (1883) i Banku Szlacheckiego (1885) ludność uzyskała łatwiejszy dostęp do kredytów.

    3. Minister finansów zapoczątkował politykę ochrony rodzimego przemysłu poprzez regulowanie taryf celnych.

    4. Aby rozbudować infrastrukturę państwo objęło swoim patronatem program budowy kolei. Wcześniej było to robione spontanicznie przez prywatne przedsiębiorstwa. Zakończenie budowy kolei transyberyskiej- efekt

  2. Następcą ministra Bungego był Iwan Wyszniegradski, który pełnił swoją funkcję w latach 1882-1889. Dzięki systematycznemu zwiększaniu wywozu zboża możliwe było utrzymanie dodatniego bilansu handlowego, co pozwoliło na zakup złota za granicą i wzmocnienie wartości rubla. Nawet klęska nieurodzaju z 1891 roku nie zachwiała mocno rodzącą się gospodarką rosyjską. Kryzys przezwyciężono dzięki zagranicznym pożyczkom. Do Rosji popłynęły franki francuskie, co było pierwszym sygnałem rysującego się w przyszłości sojuszu rosyjsko-francuskiego. Jedno jest pewne, jeżeli rubel nie byłby silną walutą, co gwarantowało spłatę pożyczki, Rosja nigdy nie otrzymałaby takiego kredytu. W 1885 sukcesem zakończono reformę wprowadzającą państwowy monopol alkoholowy. Było to o tyle ważne, ponieważ zmieniało wielowiekowe tradycje rosyjskie:

    1. Karczmę, w której do tej pory można było wyłącznie kupić wódkę zastąpiono oberżą i gospodą, gdzie do wódki podawano zakąski

    2. Zezwolono na detaliczną sprzedaż wódki- do 1885 roku na wynos można było kupować tylko na wiadra. W butelkach sprzedawano zagraniczne wina. Z realizacją tej reformy wynikły nie przewidziane komplikacje- początkowo rząd carski miał ogromny problem z wprowadzeniem akcyzy na butelki.

  3. Siergiej Witte- najwybitniejszy specjalista w dziedzinie finansów i mąż stanu. Odszedł od oszczędnej polityki finansowej stosowanej przez swoich poprzedników na rzecz polityki większych inwestycji. Dzięki temu właśnie dał bardzo silny bodziec do rozwoju rosyjskiej gospodarki. Za swoje priorytetowe zadania przyjął dokończenie budowy Kolei Transsyberyjskiej oraz wprowadzenie monopolu spirytusowego, dzięki któremu uzyskiwano potrzebne środki na dokończenie budowy sieci kolejowej. Siergiej Witte był specjalistą w dziedzinie kolejnictwa i to właśnie z koleją jest związana pewna anegdota dotycząca ministra finansów. Otóż car Aleksander III bardzo lubił szybko podróżować koleją. Żaden z nadzorców stacji nie był na tyle odważny aby przeciwstawić się carowi i ze względów bezpieczeństwa obniżyć prędkość składu. Pierwszym który to uczynił był właśnie Witte, który nakazał zatrzymanie całego carskiego pociągu jadącego z zawrotną szybkością 100 km/h. Było to prorocze, ponieważ następną przejażdżkę pociągiem z taką właśnie prędkością car przypłacił ciężkim wypadkiem, z którego wyszedł co prawda bez szwanku. A zawiadowca stacji, który przestrzegł cara przed niebezpieczeństwem otrzymał nominację na ministra.

Jako minister finansów Siergiej Witte prowadził politykę wybitnie protekcjonistycznych ceł, co doprowadziło do wojny celnej z Niemcami. Jak słusznie zauważył rosyjski minister na wojnie tego typu mniej tracił naród słabiej rozwinięty gospodarczo. Dlatego właśnie Niemcy wycofały się z wojny i po raz pierwszy w historii wprowadziły klauzulę najwyższego uprzywilejowania dla handlu z Rosją.
Efekty polityki gospodarczej:

rosyjski rubel był walutą wymienialną i aż do wybuchu I wojny światowej, a także później posiadał pokrycie w złocie, co inwestorów zagranicznych przyciągało w stopniu, o jakim dzisiejsi reformatorzy mogą tylko marzyć.”18





Wykres. Wzrost wydobycia ropy naftowej i produkcji żeliwa



Wykres. Wzrost ilości towarzystw akcyjnych.
Odważna polityka fiskalna i budżetowa rozpoczęła w dziejach Rosji okres „Srebrnego Stulecia”, ponieważ wraz ze wzrostem zamożności społeczeństwa rozpoczął się rozwój kultury i myśli naukowej. Efekty polityki gospodarczej:

  • wydobycie węgla: wzrost z 65 mln pudów do 177 mln pudów w latach 1892-1900

  • produkcja żelaza i stali: wzrost z 61 mln pudów do 124 mln w latach 1892-1900

  • lata 1860-1913- roczny przyrost produkcji wynosił przeciętnie 5%, w latach 90-tych wzrost ten zbliżał się do poziomu 8%.

  • w 1914 Rosja była czwartym mocarstwem przemysłowym, w handlu zagranicznym zajmowała szóste miejsce na świecie.

  • Rosja Aleksandra III stała się członkiem ekskluzywnego klubu wielkich mocarstw

Były też oczywiście pewne minusy tej polityki, jak zauważa Michaił Heller:

  • Wzrost gospodarczy w liczbach absolutnych wyglądał nie tak imponująco jak wyrażony w liczbach bezwzględnych

  • Nierównomierny rozwój kraju, a przede wszystkim inwestowanie jedynie w przemysł wydobywczy i przetwórczy doprowadził do zjawiska „zubożenia centrum”.

  • Hrabia Witte doskonale zdawał sobie sprawę z tego, że kraje rolnicze zdane są na los kolonii krajów przemysłowych. Dlatego za wszelką cenę starał się zdobyć fundusze na industrializację Rosji. Swoją politykę kontynuował jako minister finansów jeszcze przez 9 lat za panowania Mikołaja II. Na ironię historii zakrawa to, że stalinowska polityka industrializacji wiele zawdzięcza założeniom polityki hrabiego Witte.


Polityka zagraniczna cara Aleksandra III.

cesarz Aleksander III, mimo, że odziedziczył Rosję w wyniku splotu bardzo niekorzystnych koniunktur politycznych, podniósł wysoko jej międzynarodowy prestiż nie przelewając przy tym ani jednej kropli rosyjskiej krwi.”19- Siergiej Witte

To właśnie za czasów Aleksandra III Rosja osiągnęła swoje naturalne granice w Azji Środkowej- granice z Afganistanem. Zaniepokoiło to poważnie Anglików i wywołało poważny konflikt dyplomatyczny. Konflikt zakończył się pokojowo- Afganistan został uznany za strefę interesów Wielkiej Brytanii, a Azja Środkowa znalazła się w składzie imperium rosyjskiego. „Zimą 1885 roku grupa państw zebrała się w Berlinie na konferencji, której głównym celem był podział Afryki. Rosja nie miała własnych interesów na kontynencie afrykańskim, lecz brała udział w konferencji jako wielkie mocarstwo i świadek zaciętej rywalizacji krajów kolonialnych. W sporach z Anglią Rosja z reguły popierała Francję.”20

Żywotnym obszarem dla Rosji były Bałkany, owo „miękkie podbrzusze Europy”. Rosjan szczególnie irytowało to, że w sprawy Bałkan mieszają się germańskie Austro-Węgry, próbujące odebrać Rosji palmę pierwszeństwa wśród narodów słowiańskich. Pierwszy znaczący spór jaki wybuchł na terenie Bałkanów to konflikt Rosji z Bułgarią o budowę linii kolejowej. Książe Aleksander Battenberski, który za pozwoleniem Rosji jednoczy Bułgarię sprzeciwia się decyzji carskiej w sprawie kolei i zrywa stosunki dyplomatyczne z Rosją. Bardzo szybko przechodzi do obozu Austro-Węgier. Odtąd Austro-Węgry i Anglia na mocy konferencji pokojowej stają się gwarantami niezawisłości Wielkiej Bułgarii. Sytuacja na Bałkanach bezlitośnie rozczarowuje słowianofilów. Serbia w 1881 zawiera tajny pakt z Austrią, w 1883 roku Rumunia przystępuje do Trójprzymierza. W 1889 roku car wznosi toast za jedynego wiernego przyjaciela Rosji na Bałkanach, księcia Mikołaja Czarnogórskiego. Oto w jaki sposób kanclerz Bismarck w ten sposób ocenił rosyjską politykę na Bałkanach: ”tradycyjna polityka rosyjska opierająca się częściowo na powinowactwie religijnym, częściowo na powinowactwie krwi, kierująca się myślą, że żyjących pod różnymi nazwami po obu stronach granicy austro-węgierskiej Rumunów, Bułgarów, Greków, niekiedy rzymskokatolickich Chorwatów trzeba z tureckiego jarzma i związać dzięki temu z Rosją nie sprawdziła się.”21 Wraz z fiaskiem rosyjskiej polityki na Bałkanach rozpoczęła się izolacja Rosji na arenie międzynarodowej. Minister spraw zagranicznych hrabia von Giers sformułował wtedy swoją koncepcję dyplomatyczną zgodnie z którą Rosją powinna unikać niepotrzebnych i niestosownych decyzji, po to aby dać sobie czas na zreorganizowanie armii i rozwinięcie przemysłu.

Koniec XIX wieku był to bardzo niebezpieczny okres w polityce zagranicznej. Świat zaczynał się dzielić zgodnie z dwubiegunowym porządkiem- z jednej strony kraje Trójprzymierza na czele z Niemcami i Austrią, z drugiej strony znajdowała się Anglia, Rosja i Francja, których jednak więcej dzieliło niż łączyło. To właśnie Francja jako pierwsza poszukała zbliżenia dyplomatycznego z Rosją przeciwko niemieckiemu imperializmowi. Początkowo ofertę francuską przyjęto z dużą rezerwą. Rosyjskim dyplomatom wydawało się niemożliwe zbliżenie na arenie międzynarodowej dwóch państw o tak różnych ustrojach politycznych. Dlatego domagano się od Francji dowodu wiarygodności, i taki otrzymano- 29 maja 1890 roku policja francuska zorganizowała zasadzkę na rosyjskich emigrantów u których znaleziono broń i materiały wybuchowe. Jak się później okazało wszystko to było prowokacją carskiej ochrany, jednak francuski sojusznik dowiódł tego, że można na nim polegać. Sierpniu 1891 roku zawarto tajny pakt konsultacyjny. Eskadra francuskich okrętów przypłynęła do Kronsztadu, a car z podniesioną głową wysłuchał Marsylianki. Wobec zaognienia sytuacji na arenie międzynarodowej na wiosnę 1894 podpisano Entente Cordiale, której tekst określał warunki wzajemnej pomocy wojskowej w sposób jasny i klarowny. „Jeśli Niemcy lub Włochy przy poparciu Niemiec zaatakują Francję, Rosja użyje wszystkich wojsk, jakie będą w jej rozporządzeniu do zaatakowania Niemiec. Jeśli Niemcy lub Austria przy poparciu Niemiec zaatakuje Rosję, Francja użyje wszystkich wojsk, jakie będą w jej rozporządzeniu, do zaatakowania Niemiec.”22 Wyrok wydany na Europę został przypieczętowany.
Próba oceny rządów cara Aleksandra III.

człowiek silny nie potrzebuje władzy, słabego władza przygniata.”23- Car Mikołaj II

Zasadniczym pytaniem jakie się nasuwa po przestudiowaniu okresu rządów cara Aleksandra jest: czy bardziej elastyczne podejście do kwestii przedstawicielstwa politycznego ludności mogło powstrzymać wybuch rewolucji u progu XX wieku? Myślę, że tak. Niewątpliwie polityka gospodarcza prowadzona przez ministrów cara przyniosła wymierne i pożyteczne rezultaty. Gdyby wraz z elastycznym podejściem do gospodarki rządy cara w podobnym duchu traktowały liberalne poglądy na temat konstytucji być może ostatni car Rosji potrafiłby powstrzymać rewoltę społeczeństwa.

Niewątpliwym skojarzeniem jakie nasuwa mi się jest to, że czasy Aleksandra III można współcześnie porównać do rządów Władimira Putina, prezydenta Federacji Rosyjskiej. Czy droga wybrana przez prezydenta Putina, czyli osiąganie sukcesów na polu gospodarki kosztem ograniczania swobód demokratycznych przyniesie oczekiwane rezultaty? Mam nadzieję, że tak. Mam również taką nadzieję, że historia oszczędzi Rosji kolejnej rewolucji na miarę rewolucji bolszewickiej. Taki rozwój wypadków byłby bowiem prawdziwą tragedią geopolityczną XXI wieku.



Bibliografia:


  1. Ahmed Iskenderow- „Dynastia Romanowów”, wydawnictwo Prolog, Warszawa 1993

  2. Władysław Andrzej Serczyk- „Poczet władców Rosji (Romanowowie)”, wydawnictwo Puls, Londyn 1992

  3. Michaił Heller- „Historia imperium rosyjskiego”, wydawnictwo „Książka i Wiedza”, Warszawa 2002

  4. Elisabeth Heresch- „Mikołaj II. Tchórzostwo, kłamstwo i zdrada.“ wydawnictwo „Uraeus”, Olsztyn 1992



1 Ahmed Iskenderow- „Dynastia Romanowów”, wydawnictwo Prolog, Warszawa 1993, str. 362

2 Władysław Andrzej Serczyk- „Poczet władców Rosji (Romanowowie)”, wydawnictwo Puls, Londyn 1992, str. 210

3 Ahmed Iskenderow, dz.cyt., str. 365

4 tamże, str. 369

5 Michaił Heller- „Historia imperium rosyjskiego”, wydawnictwo „Książka i Wiedza”, Warszawa 2002, str. 598

6 Ahmed Iskenderow, dz.cyt.,str 372

7 tamże, str. 372

8 tamże, str. 373

9 Michaił Heller, dz.cyt., str 638

10 tamże, str. 637

11 tamże, str. 638

12 tamże, str. 643

13 tamże, str.644

14 tamże, str. 645

15 tamże, str. 643

16 tamże, str. 648

17 tamże, str. 655

18 Elisabeth Heresch- „Mikołaj II. Tchórzostwo, kłamstwo i zdrada.“ wydawnictwo „Uraeus”, Olsztyn 1992, str. 4

19 Michaił Heller, dz.cyt., str. 635

20 tamże, str. 659

21 tamże, str. 661

22 tamże, str.663

23 Elisabeth Heresch, dz.cyt., str. 5



©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna