Cezary Tomasz Szyjko Enigma nowego regionalizmu europejskiego Warszawa 2010 Redakcja naukowa



Pobieranie 1.37 Mb.
Strona12/20
Data29.04.2016
Rozmiar1.37 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   20

Bibliografia


  1. Administracja i polityka. Wprowadzenie, 1999: (red.) A. Ferensa, I. Macek, Wrocław.

  2. Administracja publiczna, 2003: (red.) J. Hausner, Warszawa.

  3. Banaszak B., 2004: Porównawcze prawo konstytucyjne współczesnych państw demokratycznych, Kraków.

  4. Bartczak P., 2001/2002: Instytucje pozaministerialne w Wielkiej Brytanii, „Służba Cywilna”, nr 3.

  5. Czaputowicz J., 2002: Wspólna metoda oceny administracji publicznej, „Służba Cywilna”, nr 4.

  6. Demmke Ch., 2004: Służba cywilna w krajach europejskich: między tradycją a reformą, Łódź.

  7. Dębicka A., Dębicki M., Dmochowski M., 2004: Prawo urzędnicze Unii Europejskiej, Warszawa.

  8. Dolnicki B., 2003: Samorząd terytorialny, Kraków.

  9. Dziennik Gazeta Prawna. Witryna internetowa.

  10. http://edgp.gazetaprawna.pl/index.php?act=mprasa&sub=article&id=125568, stan z 10 marca 2010 r.

  11. Encyklopedia politologii. Teoria polityki, 1999: (red.) W. Sokół, M. Żmigrodzki, Kraków.

  12. Europa. Witryna internetowa.

  13. http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/09/1807&format=HTML&aged=0&language=PL&guiLanguage=en, stan z 15 marca 2010 r.

  14. Fiszer J. M., 2002: Przesłanki, perspektywy i skutki członkostwa Polski w Unii Europejskiej, Toruń.

  15. Gajewska A. T., 2001: Status prawny pracowników samorządowych w niektórych krajach Europy, Warszawa.

  16. Głąbicka K., Grewiński M., 2003: Europejska polityka regionalna, Warszawa.

  17. Górski G., 2002: Historia administracji, Warszawa.

  18. Grosse T., 1999: Rekrutacja i selekcja do służby cywilnej w państwach Unii Europejskiej, „Biuletyn Służby Cywilnej”, nr 3.

  19. Gdulewicz E., 2000: System konstytucyjny Francji, Warszawa.

  20. Izdebski H., 1975: Historia administracji a historia biurokracji, „Państwo i Prawo”, nr 5.

  21. Izdebski H., 1996: Historia administracji, Warszawa.

  22. Izdebski H., Kulesza M., 2004: Administracja publiczna. Zagadnienia ogólne, Warszawa.

  23. Kaczmarek T., 2005: Struktury terytorialno-administracyjne i ich reformy w krajach europejskich, Poznań.

  24. Kisiel W., 2003: Ustrój samorządu terytorialnego w Polsce, Warszawa.

  25. Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z 1997 r., 1997: Warszawa.

  26. Kienzler J., 2003: Leksykon Unii Europejskiej, Warszawa.

  27. Konstytucjonalizacja zasad i instytucji ustrojowych, 1997: (red.) P. Sarnecki, Warszawa.

  28. Kowalski J., Ślusarczyk Z., 2006: Unia Europejska. Proces integracji i zarys problematyki instytucjonalno-prawnej, Warszawa–Poznań.

  29. Kotłowska-Rudnik J., 2004: Jakie standardy obowiązują w unijnej administracji, „Gazeta Prawna” nr 83 (1192), 28 kwietnia.

  30. Kowalewski S., 1973: Teoria struktury administracji państwowej, Warszawa.

  31. Kowalewski S., 1982: Nauka o administrowaniu, Warszawa.

  32. Kudrycka B., 1998: Neutralność polityczna urzędników, Warszawa.

  33. Kulesza M., 2010: Reforma administracji jest równie ważna jak finansów publicznych, „Polska”, 30–31 stycznia.

  34. Leoński Z., 2002: Nauka administracji, Warszawa.

  35. Leonard D., 1998: Przewodnik po Unii Europejskiej, Warszawa.

  36. Minz H., 1997: Charakterystyka niemieckiej służby cywilnej, „Biuletyn Służby Cywilnej”, nr 5–6.

  37. Nowak-Far A., 2001: Integracja europejska, Warszawa.

  38. Rydlewski G., 2006: Polityka i administracja w rządach państw członkowskich Unii Europejskiej, Warszawa.

  39. Sauer A., Kawecka-Wyrzykowska E., Kulesza M., 2000: Polityka regionalna Unii Europejskiej, a instrumenty wspierania rozwoju regionalnego w Polsce, Warszawa.

  40. Sarnecki P., 2003: Ustroje konstytucyjne państw współczesnych, Kraków.

  41. Sobków D., 1997: Status urzędnika oraz zasady naboru do służby cywilnej w V Republice Francuskiej, „Biuletyn Służby Cywilnej”, nr 2.

  42. Traktat o Unii Europejskiej. Tekst skonsolidowany (uwzględniający zmiany wprowadzone Traktatem z Nieci), 2004: Warszawa.

  43. Unia Europejska — leksykon integracji, 2003: (red.) W. Bokajło, K. Dziubka, Warszawa.

  44. Wąsowicz M., 1998: Historia ustroju państw Zachodu. Zarys wykładu, Warszawa.

  45. Zieliński E., Bokszczanin I., 2003: Rządy w państwach Europy, Warszawa.

  46. Zieliński E., 2001: Administracja rządowa w Polsce, Warszawa.

  47. Zoll A., 2004: Nie kompletujemy urzędników spośród szwagrów i znajomych, „Gazeta Prawna” nr 94 (1203), 14–16 maja.

  48. Zwijacz S., 2000: Podejście do zagadnień etycznych w administracji — prezentacja porównawcza, [w:] Etyka w urzędzie — efekt kultury czy prawa?, Warszawa.


Rozdział 7
Od mechanizmu wspierania rozwoju regionalnego

do współczesnej koncepcji globalizacji


Wprowadzenie

2. Mechanizm współczesnego regionalizmu

3. Aspekty integracji europejsko-regionalnej

4. Dylematy globalizacji

5. Wymiary globalizacji

6. Zagrożenia dla regionów

7. Polityka ochrony środowiska w ujęciu globalnym i regionalnym

8. Istota ochrony praw człowieka w UE

9. Pomoc humanitarna

10. Polityka energetyczna UE

Podsumowanie

Bibliografia

Przypisy


Wprowadzenie
Unia Europejska uosabia wizję ludzkości i model społeczeństwa popierane przez znakomitą większość obywateli. Europejczycy mają szczególny stosunek do dziedzictwa ważnych dla nich wartości: praw człowieka, solidarności społecznej, swobody przedsiębiorczości, sprawiedliwego podziału efektów wzrostu gospodarczego, prawa do chronionego środowiska, szacunku dla różnorodności kulturowej, językowej i religijnej oraz harmonijnego połączenia tradycji i postępu. Aby nie zagubić się w nowym zglobalizowanym świecie, członkowie Unii Europejskiej muszą jako całość, a nie suma składników, podjąć wyzwania globalizacji, aby mieć lepszy wpływ na sprawy gospodarcze, społeczne, technologiczne, handlowe i polityczne. Ten wpływ UE rozciąga również na regiony, które z różnych względów nie mogą poradzić sobie z globalizacją.
Regionalizm, globalizacja, integracja, dezintegracja to zjawiska i procesy złożone, podlegające ciągłym zmianom — konieczne będzie więc krótkie ich zdefiniowanie. W module tym przedstawimy tylko kilka aktualnych wyzwań globalizacji, przed jakimi stoi mechanizm wspierania rozwoju regionalnego. Skrótowo scharakteryzujemy zjawisko i proces globalizacji i jego część składową — regionalizm europejski na przykładzie procesów zachodzących w Unii Europejskiej. Zaznaczmy na wstępie i to, że na temat regionalizmu, globalizacji oraz integracji (głównie europejskiej), jak i ogólnie kształtowania się nowego międzynarodowego ładu politycznego i gospodarczego na świecie napisano już wiele książek, artykułów, przeprowadzono wiele konferencji naukowych, spotkań biznesowych itp. Mimo to wciąż nie ma odpowiedzi na wiele pytań — zarówno ze strony naukowców, ekspertów, jak i polityków. Nie znamy przyszłego kształtu Europy i świata — tego, czy proces integracyjny zwycięży, czy też zostanie zahamowany bądź cofnięty przez siły dezintegracyjne. Jak będą reformowane, zwłaszcza po doświadczeniach kryzysu globalnego, główne organizacje światowe kierujące (bądź starające się kierować) trendami rozwojowymi procesu globalizacji — ONZ, WTO, MFW, Bank Światowy, OECD i inne?

Brak jest też jednoznacznych odpowiedzi na pytanie, jak będzie dalej przebiegać integracja w Europie, zwłaszcza w kontekście globalnego kryzysu, narastającego zjawiska protekcjonizmu i nawrotu do haseł „przywrócenia suwerenności” państwom członkowskim UE (zwłaszcza suwerenności w polityce zagranicznej, ale i w większości spraw wewnętrznych). Właśnie z częstym uzasadnieniem, że to w warunkach nieznanej dobrze globalizacji i wątpliwości dotyczących roli wspomnianych wyżej organizacji kierujących nią, jest to jedyny wypróbowany i sprawdzony sposób zachowania tożsamości narodowej, obrony interesów narodowych, tożsamości regionalnej itd.

Skrótowo rzecz ujmując, coraz częściej — wobec wyzwań globalnych i regionalnych, których nie znamy, nie jesteśmy w stanie nimi kierować lub kontrolować itd. — głosi się ideę powrotu do doktryny suwerennego państwa. W sumie bez „twardej” suwerenności jesteśmy tylko przysłowiowym „pionkiem” w grze globalnych sił, wielkich państw i koncernów światowych. Nawet w Unii Europejskiej, będącej światowym przykładem zasad integracji, wobec braku jasno wytyczonego planu, kim chce ona być i jak to chce osiągać w warunkach globalizacji, odradza się egoizm narodowy. Nasilają się nieporozumienia, a nawet konflikty co do przyszłego kształtu Wspólnoty, zwłaszcza zaś wspólnej polityki zagranicznej.

Pojawiają się wątpliwości dotyczące tego, czy UE powinna „pilnować” głównie integracji europejskiej, z której wyrosła, czy też w coraz większym stopniu angażować się na rzecz integracji globalnej. Czy instytucje UE w ślad za tym powinny uzyskiwać coraz większe uprawnienia ponadnarodowe (kosztem częściowej suwerenności państw członkowskich), czy też nie? Historia przyjęcia traktatu lizbońskiego jest tutaj ewidentnym przykładem. Innym przykładem jest nieefektywność wspólnej polityki obronnej UE.154 Te i szereg innych problemów mogą być przesłanką do wzrostu nastrojów eurosceptycznych, z czym mamy do czynienia już obecnie, bądź swoistego „zobojętnienia” obywateli UE na jej znaczenie i rolę w świecie.


2. Mechanizm współczesnego regionalizmu
Regionalizm i globalizacja wzajemnie się wspierają w tym sensie, że regionalizm staje się często etapem w dochodzeniu do globalizacji. Wspieranie ma miejsce wtedy, gdy procesy regionalne przyczyniają się do wzmocnienia sił konkurencji wewnątrz ugrupowania i w stosunku do krajów trzecich. Regionalizm współczesny widziany jest przede wszystkim jako odpowiedź na globalizację, tak by lepiej dostosować się do niej i ograniczać negatywne skutki. Może on bowiem poprzez stymulowanie rynku i konkurencji w regionie wzmocnić siły mikroekonomiczne niezbędne do podołania wyzwaniom globalizacji.
Pojęcie „regionalizm” powstało u schyłku XIX wieku we Francji (Régionalisme). Pierwotnie posługiwano się nim w trzech znaczeniach — w odniesieniu do:

— ruchów społeczno-kulturowych dążących do zachowania swoistych cech kultury danego obszaru, jej odnowy i propagowania,

— swoistych cech kultury danego regionu, kultury etnicznej i grupowej,

— innych charakterystycznych cech danego regionu.

Regionalizm można ujmować przynajmniej dwupoziomowo:

— na szczeblu międzynarodowym — jako tworzenie struktur integracyjnych przez określone grupy państw,

— na szczeblu krajowym — jako promowanie rozwoju poszczególnych regionów, czego przykładem jest polityka regionalna UE i Polski.
Regionalizm „w wydaniu” UE to ugrupowanie państw (organizacja) głównie o charakterze gospodarczym. Ogólnie dla tego typu porozumień regionalnych na świecie „regionalizm” to pewna forma współpracy państw w zakresie gospodarczym, zapewnienia pokoju i bezpieczeństwa itp. Warto jednak zwrócić uwagę na to, że tak rozumiany regionalizm może być etapem, trendem w procesie globalizacji bądź też próbą i formą obrony przed nią.155

3. Aspekty integracji europejsko-regionalnej

Integracja europejska jest (mimo pewnych historycznych nieporozumień) bliższa obywatelom Wspólnoty niż nieokreślona integracja globalna (zbyt skomplikowana dla przysłowiowego „przeciętnego” obywatela). Unia Europejska zamykająca dotychczasowy proces integracji europejsko-regionalnej zyskała sobie (ogólnie biorąc) przychylny stosunek obywateli państw członkowskich. Nie oznacza to jednak, zwłaszcza w aspekcie kryzysu finansowego na świecie, a więc i w UE, że nie rośnie sceptycyzm wobec kształtu i działań UE (zwłaszcza ocena, że wobec nowych wyzwań globalnych UE przegrywa jako podmiot, istotny gracz w tych stosunkach). Przybyło nowych lęków i zwątpień wśród obywateli UE, zwłaszcza w aspekcie małego zaangażowania się i konkretnych działań w obronie socjalnych praw ludzi. Umocnieniu uległ stereotyp (prezentowany przez media i część polityków) o drogiej i marnotrawnej biurokracji UE.


Faktycznie jednak (o czym mało się mówi) UE nie może być adresatem ponadwymiernych żądań czy oczekiwań. Historycznie i kompetencyjnie UE została kiedyś „zaprojektowana” właśnie jako wspólnota suwerennych państw, a nie polityczna federacja z „superrządem” na czele. Stąd też pewna nieudolność i niewydolność instytucji UE w reakcji na współczesne problemy. Wypływa stąd oczywisty wydawałoby się wniosek, że UE musi być skuteczna w swoich projektach i działaniach tak, aby „dać sobie radę” z bieżącymi globalnymi problemami. Aby jednak to osiągnąć, UE musi zyskać spójność (solidarność) działań państw członkowskich.156
W opinii publicznej, ale i wśród części polityków, integracja jest najczęściej kojarzona właśnie z Unią Europejską. Wiadomo jednak, że UE nie jest jedynym (w historii i obecnie) przykładem integracji. Problem znów z właściwym zrozumieniem terminu „integracja”. Słownik wyrazów obcych PWN podaje, że integracja może być rozumiana na trzy sposoby. W najbardziej ogólnym ujęciu stanowi ona proces zespalania, scalania się, tworzenie jednej całości z części. W spojrzeniu zawężonym do ekonomii jest ona rozumiana jako proces gospodarczy polegający na scalaniu przedsiębiorstw, gałęzi i działów gospodarki, a także procesy zespalania gospodarczego zachodzące między gospodarkami poszczególnych krajów. Trzeci kontekst integracji podany przez słownik to integracja społeczna, która jest procesem scalania się, zespalania zachodzącym w społeczeństwie polegającym na wzroście częstości i intensywności kontaktów oraz wspólnotą ideową.157
Po krótkiej analizie opisanych pojęć można zauważyć, że wystarczającą definicję integracji odnajdujemy już w pierwszym, ogólne ujęciu, albowiem każda następna definicja stanowić może jedynie uszczegółowienie tej podanej na początku. Definicję ogólną przy odpowiednich założeniach można zastosować do rozmaitych kontekstów i w ten sposób otrzymamy różne aspekty pojęcia „integracja”:

aspekt społeczno-kulturowy — załóżmy, że każda jednostka (osoba) jest częścią jakiejś grupy społecznej oraz społeczeństwa — wówczas proces integracji polega na zespalaniu poszczególnych jednostek, co prowadzi do tworzenia grup społecznych, które z kolei stają się częściami pewnej całości, jaką stanowi społeczeństwo; miarą poziomu integracji społeczeństw może być wymiana idei, myśli, wspólny język, religia, wartości, tradycje;

aspekt gospodarczy — w tym przypadku zakładamy, że podstawowe części, które będą się integrować, to podmioty gospodarcze; przez wchodzenie między sobą w związki gospodarcze (wymiana towarów, usług, kapitału) albo układy formalne (np. konsorcja) tworzą one właśnie pewne całości, np. branże i gałęzie gospodarki, gospodarkę danego kraju;

aspekt prawno-administracyjny — z uwagi na popularną ostatnio tematykę UE można się również pokusić o próbę sformułowania takiego właśnie terminu; można się tu odnieść do przykładu istniejących obecnie państw federacyjnych, choćby USA — mówiąc o scalaniu części w całość, w tym przypadku można poruszyć kwestię systemu prawnego i instytucji państwowych (w USA poziom autonomii stanów, w UE ujednolicania prawa).



4. Dylematy globalizacji
Nie ma jednej definicji globalizacji. Inaczej globalizację określają historycy, inaczej socjologowie, politolodzy, ekonomiści i politycy. W ujęciu ekonomistów i politologów globalizacja jest rozpatrywana najczęściej jako skomplikowany i rozbudowany mechanizm współzależności gospodarczej i politycznej państw.

Słownikowo „globalizm” (łac. globare) to „tworzyć kulę, gromadzić się”. Nowożytne pojmowanie i zdefiniowanie tego zjawiska zawdzięczamy Websterowi. Termin ten pojawił się w jego słowniku w 1961 r. w odniesieniu do całego świata rozumianego jako istnienie ludzkości w jej różnorodności i współpracy.


Z naukowego punktu widzenia globalizacja jest procesem sprzężenia zwrotnego między kilkoma podstawowymi czynnikami, takimi jak technologia, gospodarka i polityka. W literaturze ekonomicznej i politologicznej pojęcia tego używa się do określenia zarówno procesów i zjawisk gospodarczych i politycznych, jak również efektów tych procesów. Pojęcie „globalizacja” oznacza także wzrost różnego rodzaju powiązań między różnymi podmiotami życia międzynarodowego oraz wzajemne, najczęściej asymetryczne, oddziaływania we wszystkich sferach życia społeczeństw, od umiędzynarodowienia rynków i kapitału, po kulturę masową, migrację i zapewnienie pokoju.
Inaczej mówiąc, pojęciem „globalizacja” określa się głównie znaczące i złożone procesy zachodzące w skali światowej, które stanowią wyższy, bardziej zaawansowany i złożony etap procesu umiędzynarodowienia działalności gospodarczej, i które wywierają zasadniczy wpływ na obecny i przyszły rozwój gospodarki światowej, jego kierunki i charakter oraz wpływ na życie społeczeństw. Globalizacja gospodarki może z jednej strony dawać szanse związane z większą otwartością gospodarek, wyrównywaniem różnic rozwojowych w krajach mniej zamożnych, zacofanych, poczuciem wspólnoty interesów na całym świecie. Jednak z drugiej strony czyni narodowe gospodarki wrażliwymi na każde załamanie na rynkach światowych, jak krach finansowy, recesja, kryzysy strukturalne, wzrost bezrobocia.

Globalizacja społeczno-kulturowa jest rezultatem rozwoju masowej turystyki, wzmożonych migracji, komercjalizacji produktów kulturowych oraz rozprzestrzeniania się ideologii konsumeryzmu. Do jej rozwoju przyczyniają się również działania marketingowe międzynarodowych korporacji oraz rozwój masowych środków komunikacji. Globalizacja powoduje głębokie zmiany w stylu życia i strukturach społecznych.


Z ekonomicznego punktu widzenia globalizację można zdefiniować jako historyczny proces liberalizacji i postępującej integracji funkcjonujących dotychczas w pewnym odosobnieniu rynków kapitału, towarów i siły roboczej w jeden rynek światowy. W powyższej definicji mamy zatem trzy kluczowe słowa:

— jest to proces historyczny, a więc trwający długo w czasie,

— przede wszystkim przejawia się on w liberalizacji,

— i w ślad za tym idącej integracji.



Ze względu na złożoność, wielowątkowość i niejednorodność tego procesu do dylematów globalizacji trzeba podchodzić metodologicznie, poprawnie i racjonalnie. Trzeba wiedzieć, co ma, a co nie ma związku z globalizacją, aby odpowiednio oceniać związki przyczynowo-skutkowe (nadwyżek podaży nad popytem, wzrost bezrobocia, przenoszenia produkcji itp.). W istocie bowiem jest tak, że jednym krajom czy regionom, branżom czy sektorom, globalizacja stwarza szanse, a innym więcej zagrożeń.
W obecnej fazie rozwoju globalizacji, w konkurencji w tym układzie, w dużo lepszej sytuacji znajdują się kraje bogate, które już osiągnęły wysoki poziom rozwoju, takie jak USA, kraje Wspólnoty Europejskiej, Kanada, Japonia i inne. W gorszej sytuacji jest większość krajów Afryki i Ameryki Łacińskiej. Zdecydowało o tym (i wciąż jeszcze decyduje) wiele czynników będących funkcją historycznych procesów z przeszłości (kolonializm, półkolonializm, dyktatorskie rządy itd.), ale także położenie geograficzne, a więc regionalizm w ujęciu globalnym.
Zatem globalizację można interpretować także jako grę ekonomiczną, w której pojawiają się dodatkowe szanse i zagrożenia. Wynikają one z tego, że otwieramy się coraz szerszej na handlowe, finansowe, inwestycyjne, kooperacyjne, polityczne i kulturalne związki z zagranicą, z innymi częściami (regionalnymi ugrupowaniami) coraz bardziej zintegrowanej gospodarki światowej (np. ASEAN, NAFTA). Dzięki porozumieniom dwu- i wielostronnym, głównie w ramach WTO, stopniowo likwidowane są taryfowe i pozataryfowe bariery w handlu i przepływie kapitału. Te i inne cechy globalizacji mają daleko idące bezpośrednie i pośrednie związki — niekiedy bardzo skomplikowane, a przez wielu uczestników życia gospodarczego i aktorów tego procesu nawet nieuświadamiane — konsekwencje dla funkcjonowania poszczególnych gospodarek i społeczeństw.158

5. Wymiary globalizacji
W świetle powyższego można stwierdzić, że pojęciem globalizacji określa się głównie znaczące i złożone procesy (trendy) zachodzące w skali światowej, które stanowią wyższy, bardziej zaawansowany i złożony etap procesu umiędzynarodowienia działalności gospodarczej, i które wywierają zasadniczy wpływ na oceny i przyszły rozwój gospodarki światowej, jego kierunki i charakter oraz wpływ na życie społeczeństw.
Globalizacja ma różne oblicza. Jest ogromną szansą dla pewnej grupy państw rozwiniętych i rozwijających się, jak Chiny, Indie, Brazylia, Egipt i inne, ale także niesie zagrożenia dla mniej rozwiniętych, wynikające właśnie z szerokich kontaktów ze światem. Futurolodzy są na ogół dość zgodni w kilku najważniejszych sprawach dotyczących dalszego procesu globalizacji, takich jak: rosnąca złożoność świata i życia na ziemi, która potwierdza konieczność nowej elastycznej organizacji państw i społeczeństw, ale i organizacji międzynarodowych oraz zmiany ich dotychczasowych wadliwych i wątpliwych form i metod zarządzania, rosnącej dominacji nauki i techniki, jako głównych sił napędowych rozwoju w skali światowej.

Obecnie można wyróżnić cztery główne wymiary globalizacji:

— gospodarczy,

— techniczny,

— społeczno-kulturowy,

— polityczny.

Podstawowymi czynnikami globalizacji są:

— światowy system walutowy,

— rozwój struktur integracji gospodarczej,

— rozrost międzynarodowych korporacji,



— tworzenie i umacnianie organizacji współtworzących ład gospodarczy.
Globalizacja, rozumiana też jako światowy system wymienionych stosunków, przebiega w warunkach niestabilnych w wielu dziedzinach (np. współpracy gospodarczej i finansowej), ulega obecnie gwałtownym przemianom. Nie będzie więc przesadą stwierdzenie, że globalne osiągnięcie zgodnej współpracy wszystkich państw świata znajduje się na etapie in statu nascendi. Nie podważa to jednak wcześniejszego (nieco literackiego) stwierdzenia Marshalla McLuhana, że świat staje się „globalną wioską”, zwłaszcza w wyniku rozwoju najnowszych technologii komunikacji i wymiany informacji.
Wymeinione (i inne) elementy procesu globalizacji przynoszą jednak w sumie dwuznaczne rezultaty. Z jednej strony tworzą się społeczeństwa postprzemysłowe (A. Toffler), informacyjne, oparte na wiedzy —jednak jest ich mało w stosunku do ogólnej liczby państw. Z drugiej zaś strony pogłębiają się dysproporcje rozwojowe, spychające liczne rzesze mieszkańców krajów Afryki, części Ameryki Łacińskiej i Azji w pułapkę nędzy, głodu i konfliktów zbrojnych. Ogólnie nazywa się to przepaścią między bogatą Północą i biednym Południem.
Współczesny, ponad sześciomiliardowy świat to z jednej strony świat 1,5 mld ludzi żyjących w ubóstwie, 900 mln dorosłych analfabetów, 130 mln dzieci, które nie chodzą do szkoły, a z drugiej bogata Północ, która zużywa około 80 proc. zasobów planety. Te i inne przykłady nierównomiernych korzyści z procesu globalizacji zrodziły protestujące ruchy i organizacje nazwane ogólnie antyglobalistami lub alterglobalistami.

6. Zagrożenia dla regionów
Na pytania, czy globalizacja jest procesem korzystnym, czy szkodliwym i dla kogo, czy go popierać, czy zwalczać — jednoznacznych i odpowiedzi nie ma i zapewne nie będzie. Zależy to bowiem od tego, jak kto w tej globalnej grze ekonomicznej jest usytuowany i jak potrafi radzić sobie z ryzykiem, który ta gra nieuchronnie niesie, z kosztami, które za sobą pociąga, ale zarazem jak potrafi maksymalizować korzyści, które stąd płyną i dyskontować nowe, dodatkowe szanse.
Globalizacja i regionalizm nie są zjawiskami, które się wykluczają, ale raczej uzupełniają się. I tak, globalizacja pozostaje w ogromnej mierze domeną aktywności gospodarczej takich wielkich podmiotów, jak korporacje transnarodowe. Kierują się one przede wszystkim logiką wolnej konkurencji oraz maksymalizacji zysków i w związku z tym niechętnie angażują się w sferę dóbr publicznych; to one w decydującym stopniu przyczyniły się do jej zaistnienia oraz rozwoju, będąc jedną z jej głównych sił napędowych zarówno w przeszłości, jak i obecnie.
Natomiast regionalizm, przejawiający się głównie nasilającymi się zjawiskami integracji międzynarodowej, aktywizowany jest przede wszystkim inicjatywami państw (kolejny raz dobrym przykładem może służyć integracja w ramach Unii Europejskiej). Za pomocą różnych środków, m.in. interwencjonizmu, państwa pragną realizować w ramach wzajemnej współpracy najczęściej cele — nie tylko gospodarcze, ale także polityczne, społeczne, w zakresie bezpieczeństwa militarnego, ochrony środowiska itp.
Globalizacja niesie zagrożenia dla mniej rozwiniętych regionów, wynikające z szerokich kontaktów ze światem. Daje o sobie znać także zjawisko tzw. luki ludzkiej. Chodzi w tym przypadku o dystans między rosnącą złożonością świata, naszą (ludzką) zdolnością sprostania jej. W wielu dziedzinach i aspektach globalizacji tzw. zwykli ludzie nie nadążają ze swoją wiedzą, umiejętnościami, nie rozumieją wiele z tych zjawisk. Stąd m.in. nasilenie się zjawisk ekstremalnych w myśleniu, postawach i działaniach wielu ludzi (od skrajnego fundamentalizmu do terroryzmu), a także utrata wiary wielu ludzi w krajach Zachodu w instytucje państwowe i międzynarodowe, jeśli chodzi o zapewnienie im elementarnych praw socjalnych i zdrowotnych.

Faktem jest i to, że w wyniku globalizacji umacnia się „władza” pieniądza. Dlatego w świecie jest coraz mniej autentycznego społecznego zaangażowania ludzi i przysłowiowej miłości bliźniego. Wzrasta za to liczba różnych zaburzeń więzi międzyludzkich i życia duchowego, przemoc, gwałty i inne rodzaje przestępstw. Wielkość i tempo wydarzeń i informacji bieżących o zjawiskach i przykładach z globalizacji prowadzą często do „zmęczenia” materii ludzkiej, refleksji często negatywnej wobec zachodzących zjawisk, zwłaszcza wątpliwych działań i praktyk wielkich światowych koncernów.

Futurolodzy są na ogół dość zgodni w kilku najważniejszych sprawach dotyczących dalszego procesu globalizacji, takich jak:

— rosnąca złożoność świata i życia na ziemi, która potwierdza konieczność nowej elastycznej organizacji państw i społeczeństw, ale i organizacji międzynarodowych oraz zmiany ich dotychczasowych wadliwych i wątpliwych form oraz metod zarządzania,

— rosnąca dominacja nauki i techniki jako główne siły napędowe rozwoju w skali światowej,

— ważność przejścia do nowych źródeł energii,



— bezpieczeństwo ekologiczne w skali światowej.159
7. Polityka ochrony środowiska w ujęciu globalnym i regionalnym
Kolejny ważny problem globalny to ochrona środowiska, którego nie da się obecnie rozwiązać tylko przy wykorzystaniu mechanizmów regionalnych. Od dłuższego czasu ochrona środowiska160 człowieka stała się przedmiotem poważnego zainteresowania zarówno na skalę globalną, jaki i na poziomie lokalnym. Dla naszego kontynentu istotny jest udział Unii Europejskiej w tym dziele, w wytyczaniu dróg i kierunków takiej współpracy na forum międzynarodowym, głównie ONZ, OECD, WTO itp., a także odpowiednie wspieranie środkami finansowymi celów i zadań związanych z ochroną środowiska w Europie i na świecie.
Od dłuższego czasu ochrona środowiska161 człowieka stała się przedmiotem poważnego zainteresowania zarówno na skalę globalną, jaki i na poziomie lokalnym. Powodem tego zainteresowania jest degradacja środowiska człowieka, przybierająca coraz większe i niepokojące rozmiary. Rozwiązywanie problemów związanych z tą ochroną na szczeblu poszczególnych państw okazało się wielce niewystarczające. obecnie wiele z tych problemów stało się przedmiotem poważnej międzynarodowej troski. Zanieczyszczenie powietrza i mórz, globalne ocieplenie, zanik warstwy ozonowej, niebezpieczeństwo skażenia substancjami radioaktywnymi, zagrożenie wiele gatunków fauny musiało wywołać reakcję społeczności międzynarodowej w kierunku radykalnej ochrony środowiska, tj. podjęcia skutecznych środków tej ochrony. Niezbędna okazała się współpraca państw w tym zakresie, choćby z tego powodu, że powstające zanieczyszczenia na terytorium jednego państwa mają często poważny wpływ na terytorium innych państw.
W skali międzynarodowej podstawowym narzędziem ochrony środowiska stało się prawo międzynarodowe. Ochrona ta obejmuje już nie tylko powietrze, wodę i glebę, ale także np. warunki mieszkaniowe, ochronę przed hałasem czy środowisko kulturowe. Gwałtowny i niekontrolowany rozwój gospodarczy wielu państw jest jedną z przyczyn postępującej degradacji naturalnego środowiska człowieka. Środowisko to było i jest nadal wykorzystywane przez niego instrumentalnie z myślą o zaspokojeniu życiowych potrzeb tylko jednego pokolenia. Porzucono więc koncepcję głoszącą, że degradacja środowiska jest naturalną konsekwencją postępującej industrializacji świata. Biosfera nie zna granic i ta jednostka ekosystemu nadaje międzynarodowemu prawu ochrony środowiska charakter szczególny.162
Biorąc pod uwagę dążenia Unii do odgrywania wiodącej roli w gospodarce światowej, w rozwiązywaniu wielu konfliktowych sytuacji, to i w ochronie środowiska stara się ona odgrywać podobną rolę. I tak w „Agendzie 2000”, przyjętej przez UE w lipcu 1997 r., określiła ona swą strategię działania na przełomie XX i XXI wieku, m.in. i w ochronie środowiska. Zapisano w niej, że Unia jest świadoma ryzyka jakie niesie ze sobą proces globalizacji powodujący zagrożenia (wyzwania) dla jej i innych państw w zakresie bezpieczeństwa energetycznego i ekologicznego i zaproponowała tzw. strategię zrównoważonego rozwoju.163
Zrównoważony rozwój współczesnego świata najogólniej możemy zdefiniować jako taki, który zapewniając rosnący dobrobyt społeczeństwom, nie powoduje zarazem drastycznie negatywnych zmian w środowisku. Chodzi tu głównie o nadmierną eksploatację bogactw naturalnych i masowe niszczenie fauny i flory na Ziemi. Są to zjawiska, procesy i problemy niezwykle złożone, często kontrowersyjne, nie zawsze jeszcze dokładnie zbadane i zweryfikowane w badaniach naukowych.164
Najbardziej wyraźnie swój stosunek do aktualnych problemów (wyzwań) globalnych Unia Europejska określiła na szczycie w Laeken, w grudniu 2001 r., a także w czasie międzynarodowego spotkania przywódców państw z całego świata w Sao Paolo, w czerwcu 2004 r. Na spotkaniu w Laeken Rada Europejska jednoznacznie stwierdziła, że Unia pragnie bardziej klarownie zaznaczyć swoją obecność i zdefiniować „nową rolę” w zglobalizowanym, choć nadal w dużym stopniu podzielonym świecie.165 Stwierdzono wręcz, że Europa (Unia Europejska) musi przejąć ciężar odpowiedzialności za „zarządzanie globalizacją” przez co rozumie m.in. odgrywanie roli siły zdolnej zdecydowanie działać w kierunku takiego biegu spraw świata, który przyniesie korzyści nie tylko państwom bogatym, ale także najbiedniejszym; siły która dąży do nadania globalizacji moralnych ram. Innymi słowy – do umocnienia solidarności ogólnoświatowej w realizacji projektu zrównoważonego rozwoju, który zakłada wzrost światowego dobrobytu z równoczesną ochroną środowiska (ekorozwojem). Ten kierunek wpływu na proces globalizacji UE potwierdziła kolejny raz na szczycie w Sewilii, w czerwcu 2002 r., wyrażając swój stosunek do światowego Szczytu Zrównoważonego.166
W 2000 r. UE uruchomiła Europejski program dotyczący zmian klimatycznych celem wprowadzenia środków pomagających państwom członkowskim redukować emisję gazów cieplarnianych w opłacalny sposób i wypełnić ich zobowiązania wynikające z Protokołu z Kioto. W ramach programu UE opracowała i wdrożyła na poziomie przedsiębiorstw system handlu emisjami CO2: każde państwo członkowskie przydzieliło zakładom przemysłowym ograniczoną ilość emisji CO2, a zakłady mogą kupować i sprzedawać prawa do emisji między sobą, tak aby utrzymać niskie koszty zgodności z przepisami. System ten obejmuje prawie połowę emisji CO2 w UE. W ramach nazwanego programu istnieje ponad 40 innych środków, np. w zakresie zwiększenia wykorzystania odnawialnych źródeł energii; norm racjonalnego wykorzystania energii w odniesieniu do nowych budynków; produkcji samochodów o mniejszej emisji CO2, itp.
Analiza Komisji Europejskiej wskazuje, że inwestycje potrzebne do utworzenia gospodarki światowej opartej na technologiach niskoemisyjnych pochłonęłaby około 0,5 proc. światowego PKB w okresie 2013 do 2030 r. Dałyby one ograniczenie emisji gazów cieplarnianych, niezbędne do utrzymania wzrostu temperatury do poziomu maksymalnie 2oC.167 Kolejnym etapem w walce z globalnym ociepleniem, o ograniczenie emisji CO2, był tzw. szczyt klimatyczny – Konferencja Narodów Zjednoczonych w Sprawie Zmian Klimatu, czyli COP 14, w Poznaniu na przełomie listopada i grudnia 2008 r., oraz szczyt kopenhaski w 2009r. I w jednym i drugim przypadku nie osiągnięto jednak znaczniejszych postępów w porównaniu z dotychczasowymi ustaleniami realizacyjnymi Protokołu z Kioto.168
Niewątpliwie główna trudność w konsekwentnym przeciwstawianiu się objawom degradacji środowiska tkwi w niedoskonałej jeszcze umiejętności przewidywania wszelkich następstw ludzkiej działalności produkcyjnej i konsumpcyjnej z jednej strony, z drugiej zaś w niemożności oderwania się od tak czy inaczej podejmowanej zasady zysku. W ocenie World Wildlife Fund (WWF) Unia Europejska, w porównaniu z innymi organizacjami podobnego typu (ASEAN, NAFTA), jest najbliższa zrozumienia i docenienia problematyki „ludzkiego śladu na Ziemi” w swojej strategii zrównoważonego rozwoju. Nie oznacza to jednak, że w ramach UE nie ma na ten temat różnicy zdań i licznych kontrowersji, zwłaszcza, jeśli chodzi o koszty realizacji tej strategii oraz pomocy UE dla regionów ubogich dla ich udziału we wspólnotowej polityce ochrony środowiska.169

8. Istota ochrony praw człowieka w Unii Europejskiej
Przestrzeganie praw człowieka jest podstawowym wskaźnikiem demokracji. Mimo że jest to zbyt często tylko hasło traktowane manipulacyjnie przez polityków, jednakże wartość praw człowieka jest niepodważalna — i zarazem niezbywalna zarówno dla każdego człowieka, jak i dla kondycji poszczególnych społeczeństw, dla ludzkości w skali globalnej. „Prawa człowieka są to powszechne prawa moralne o charakterze podstawowym, przynależne jednostce w jej kontaktach z państwem. Pojęcie praw człowieka opiera się na trzech tezach: po pierwsze, że każda władza jest ograniczona, po drugie, że każda jednostka posiada sferę autonomii, do której nie ma dostępu żadna władza, po trzecie, że każda jednostka może się domagać od państwa ochrony jej praw”.170
Prawa człowieka przynależą każdej jednostce, każdej osobie ludzkiej, i nie jest niezbędne dla ich „istnienia” jakiekolwiek uzasadnienie. Ich posiadanie wiąże się ściśle z godnością ludzką oraz z wolnością. Prawa człowieka to zobowiązanie państwa do ochrony ich przestrzegania, jednostka może zasadnie domagać się ich ochrony od państwa i społeczeństwa. Wolności zaś to zakaz ingerowania w sferę zagwarantowaną tymi wolnościami. Wagę praw człowieka definiuje najzwięźlej konstatacja, iż: „Prawa człowieka pozwalają zachować jednostce indywidualizm, przetrwać jako osoba niepowtarzalna, nigdy bowiem dotąd nie było i nigdy nie będzie już kogoś takiego jak każdy nas, z naszym indywidualnym bagażem wspomnień, uczuć, myśli”171.

Prawa człowieka, demokracja i państwo prawa są podstawowymi wartościami, którymi kieruje się Unia Europejska. Wartości mają te swoje podłoże w traktatach założycielskich, a większego znaczenia nabrały dzięki Karcie Praw Podstawowych. Poszanowanie praw człowieka jest głównym warunkiem dla krajów chcących przystąpić do Unii Europejskiej i koniecznym warunkiem dla krajów, które chcą zawierać z nią umowy handlowe lub inne układy.


Unia Europejska uważa, że prawa człowieka są powszechne i niepodzielne. Promuje je i broni ich, zarówno w obrębie swoich granic, jak i w stosunkach z innymi państwami. Jej polityka w zakresie praw człowieka skupia się na prawach obywatelskich, politycznych, gospodarczych i kulturowych, ale również wspiera prawa kobiet, dzieci, mniejszości narodowych oraz zajmuje się zwalczaniem terroryzmu.
Działania Unii Europejskiej skupione są przede wszystkim na prawa człowieka w ramach polityki azylowej i migracyjnej oraz w zakresie zwalczania rasizmu, ksenofobii i innych rodzajów dyskryminowania mniejszości. W tej sprawie podjęto kroki, aby utworzyć Wspólny Europejski System Azylowy oraz Europejski Fundusz na rzecz Uchodźców.

UE posiada również środki na tymczasową ochronę w przypadku masowego napływu wysiedleńców, jak na przykład zdarzyło się w czasie konfliktów na Bałkanach w latach dziewięćdziesiątych XX wieku. Przepisy te, przyjęte po wojnie w Kosowie w 1999 r., chronią wysiedleńców przez okres nie dłuższy niż trzy lata i obejmują pozwolenie na pobyt i pracę, zamieszkanie, dostęp do usług socjalnych i medycznych oraz dostęp do szkolnictwa dla ich dzieci. Osoby te mogą również złożyć formalny wniosek o azyl.172


Unia Europejska przekazuje środki pieniężne na szereg działań zwalczających rasizm i ksenofobię wewnątrz swoich granic, co zakłada również wymianę informacji między władzami krajowymi i stworzenie sieci organizacji pozarządowych zajmujących się prawami człowieka. Do tych właśnie działań został utworzony program PROGRESS, który jest obecnie realizowany (2007–2013), a w ramach budżetu wynoszącego 743 euro finansuje również monitorowanie prawa człowieka wewnątrz Unii Europejskiej i dokonuje oceny działań podejmowanych przez państwa członkowskie. Unia utworzyła również Agencję Praw Podstawowych.
Unia Europejska utworzyła serię programów transgranicznych, których celem jest zwalczanie handlu ludźmi i seksualnego wykorzystywania dzieci. W latach 2003–2006 projekty te realizowano w ramach programu ramowego Agis, gdzie główną rolę spełniała współpraca sądownictwa, policji i osób wykonujących zawody prawnicze w poszczególnych krajach Wspólnoty Europejskiej. W latach 2007–2013 działania te zostały włączone do nowych programów w dziedzinie bezpieczeństwa wewnętrznego i wymiaru sprawiedliwości. UE stopniowo wzmacniała znaczenie problematyki praw człowieka w stosunkach z innymi krajami i regionami. Od 1992 r. wszystkie umowy handlowe lub umowy o współpracy z państwami trzecimi zawierają klauzulę zakładającą, że prawa człowieka są zasadniczym elementem współpracy między stronami. Obecnie jest już ponad 120 takich umów.173

Istotna rola praw człowieka jest szczególnie podkreślona w Umowie z Kotonu — porozumieniu o handlu i pomocy, które łączy Unię z 78 rozwijającymi się krajami Afryki, Karaibów i Pacyfiku (tzw. kraje AKP). W przypadku nieprzestrzegania tych praw przez którykolwiek z tych krajów, koncesje handlowe mogą zostać zawieszone, a programy pomocowe zawężone lub skrócone. 174 Podobne przepisy obejmują również inne kraje, takie jak: kraje kandydujące do Unii Europejskiej, jak Turcja i kraje Półwyspu Bałkańskiego, Rosję i republiki Kaukazu i Azji Środkowej, kraje sąsiadujące z Unią Europejską w południowej i wschodniej części basenu Morza Śródziemnego.

Aby udzielić odpowiedniego wsparcia na rzecz poszanowania praw człowieka w świecie, UE przekazuje środki na Europejską Inicjatywę na rzecz Demokracji i Praw Człowieka, która została utworzona w 1994 r. Zakres jej działań obejmuje cztery obszary:

— wzmocnienie demokracji, jakości rządzenia i państwa prawa (współpraca ze społeczeństwem obywatelskim, aby wspierać pluralizm polityczny, wolne środki masowego przekazu i sprawny wymiar sprawiedliwości),

— zniesienie kary śmierci w krajach, w których jeszcze obowiązuje,

— zwalczanie stosowania tortur przez wprowadzenie środków prewencyjnych (np. kształcenie i szkolenie policji) i środków karnych (np. stworzenie międzynarodowych trybunałów i sądów karnych),

— zwalczanie rasizmu i dyskryminacji mniejszości oraz ludności autochtonicznej przez zapewnienie poszanowania ich praw politycznych i obywatelskich.
W 2004 r. program EIDHR pozwolił na sfinansowanie projektów o wartości 100 mln euro w 32 krajach. Obecnie około tysiąca projektów funkcjonuje dzięki EIDHR. Dzięki inicjatywie udało się wspomóc „Projekt na rzecz leśnych ludzi”, którego celem jest obrona podstawowych praw ludności autochtonicznej w niektórych państwach Afryki Środkowej (Kongo, Kamerun, Gabon, Uganda, Ruanda), oraz współfinansować „Projekt na rzecz pokoju w Sudanie”. Kontynuacją działań finansowych EIDHR jest obecnie Europejski Instrument na rzecz demokracji i praw człowieka. Cele nowego programu są zbieżne z poprzednim, nawet skrót pozostał ten sam, znacząco jednak wzrosły środki na ten cel. W roku 2009 budżet EIDHR wyniósł 130 mln euro, o osiem więcej niż w 2008 r. Budżet będzie stopniowo wzrastał i w 2013 osiągnie kwotę 320 mln. W sumie na lata 2007–2013 przewidziano 1,1 mld euro.175

9. Pomoc humanitarna
Unia Europejska znajduje się w centrum sieci współpracy, która prowadzi działania zmierzające do złagodzenia ludzkiego cierpienia. Jej celem jest niesienie pomocy potrzebującym w możliwie jak najkrótszym czasie, niezależnie od ich rasy, wyznania, przekonań politycznych bądź od tego, czy sytuacja kryzysowa została wywołana działaniem człowieka, czy też sił natury.
UE jest obecna we wszystkich miejscach dotkniętych konfliktami, między innymi w Iraku, w Afganistanie, na terytoriach palestyńskich oraz w kilku częściach Afryki. Pomoc unijna ma wymiar globalny, czasami udziela się jej w tak zwanych zapomnianych strefach kryzysowych oraz na terenach, na których do niedawna jeszcze trwał konflikt. Tereny te obejmują północny Kaukaz (w szczególności Czeczenię), Kaszmir, Nepal, Birmę (Myanmar), Saharę Zachodnią i Kolumbię. Wśród działań UE w 2007 r. znalazły się między innymi: wsparcie dla ofiar powodzi w Południowej Azji (Bangladesz, Indie, Nepal) oraz w Afryce, jak również przeznaczenie 50 mln euro na zapewnienie podstawowych usług zdrowotnych i edukacyjnych irackim uchodźcom w Syrii i Jordanii.
Akcjami ratunkowymi UE kieruje ECHO — biuro pomocy humanitarnej. Od chwili jego założenia w 1992 r. jego działania odzwierciedlają mnogość poważnych kryzysów na całym świecie. Biuro odgrywa znaczącą rolę jako dostawca niezbędnego sprzętu, a także wysyła na miejsce specjalistów niosących pomoc ofiarom. W ostatnich latach jego średni roczny budżet wynosi ponad 600 mln euro. Trzy czwarte tej sumy trafia do Afryki i Azji.176

ECHO uważa niesienie pomocy ofiarom katastrof za swój główny obowiązek: ma pomagać w ratowaniu i podtrzymywaniu życia, łagodzić cierpienie oraz chronić godność ofiar i poszanowanie ich praw. Pomoc w ramach akcji humanitarnych może obejmować dostawy np. namiotów, koców lub innych niezbędnych rzeczy, takich jak żywność, leki, sprzęt medyczny, systemy uzdatniania wody i paliwo. ECHO finansuje również zespoły medyczne, ekspertów od usuwania min oraz wsparcia transportowo-logistyczne.177


UE i ECHO nie są w stanie same zgromadzić zasobów w ilości niezbędnej do zapewnienia dostaw w ramach akcji humanitarnych, wysłania ekip ratunkowych, założenia szpitali polowych oraz zainstalowania tymczasowych systemów komunikacyjnych. Dlatego też ECHO finansuje i koordynuje takie działania, równocześnie korzystając z pomocy partnerów humanitarnych — organizacji pozarządowych (NGO), wyspecjalizowanych agencji ONZ oraz Międzynarodowego Czerwonego Krzyża — przy organizowaniu dostaw żywności i sprzętu oraz prowadzeniu programów związanych z sytuacjami kryzysowymi. 178W ostatnich latach około dwie trzecie pomocy w sytuacjach kryzysowych odbywało się za pośrednictwem NGO, około 20 proc. za pośrednictwem agencji ONZ, zaś 10 proc. — Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża (ICRC) oraz krajowych stowarzyszeń Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca.
Pomoc humanitarną UE można podzielić na trzy główne kategorie:

— pomoc w sytuacjach kryzysowych, która przyznawana jest w formie środków pieniężnych, dzięki którym można dokonać zakupu i dystrybucji najpotrzebniejszych artykułów (np. leków, żywności i namiotów), lub w formie finansowania przeznaczonego na odbudowę infrastruktury po zażegnaniu kryzysu;

— pomoc żywnościową, która dzieli się na dwa rodzaje: 1) regularne dostawy żywności do regionów dotkniętych głodem lub suszą, aby pomóc w zabezpieczeniu dostaw do chwili ponownego uruchomienia produkcji, 2) pomoc w przypadkach nagłego braku żywności wynikających z katastrof spowodowanych działalnością człowieka lub niemożliwymi do przewidzenia katastrofami naturalnymi);

— pomoc dla uchodźców, którzy uciekli z terenów objętych konfliktami oraz dla uchodźców zmuszonych do przemieszczenia się na terenie kraju lub regionu objętego wojną — pomoc unijna pozwala takim osobom przetrwać okresy kryzysowe do momentu, gdy będą w stanie powrócić do domów lub osiedlić się w nowym kraju.179


UE zakończyła już realizację swojej strategii wyjścia z Bałkanów, która umożliwiła przeznaczenie funduszy na działania kryzysowe na Bliskim Wschodzie, w Azji i przede wszystkim w Afryce. Działania pokonfliktowe prowadzone są obecnie w Liberii, Burundi, Demokratycznej Republice Konga, Sierra Leone, w Darfurze w zachodnim Sudanie (na działania w tym rejonie przeznaczono w 2006 r. 97 mln euro) oraz w graniczących z nim regionach Czadu. Równocześnie w kilku krajach południowoafrykańskich prowadzone są działania mające zaradzić niedoborom żywności.

10. Polityka energetyczna Unii Europejskiej
Od początku lat sześćdziesiątych głównym źródłem energii w gospodarkach europejskich jest ropa naftowa. W 1973 r. uzależnienie państw Wspólnoty Europejskiej osiągnął najwyższą wartość — 67 proc. ogólnego zużycia energii, pod koniec lat osiemdziesiątych ustabilizował się na poziomie 45 proc. Ponad 4/5 zużywanej ropy pochodzi z krajów trzecich, w 1996 r. 2/3 ropy pochodziło z krajów OPEC.180 Jeśli chodzi o gaz ziemny, którego zużycie pokrywane jest w 1/3 z importu, jego głównym dostawcą od lat osiemdziesiątych jest Rosja. Na terenie UE występują złoża węgla, ale ze względu na wysokie koszty wydobycia bardziej opłaca się go importować. Unia Europejska jest samowystarczalna w produkcji elektryczności w oparciu o energię atomową i siłę wody (w 1996 r. wartość tej produkcji wynosiła 16 proc. ogólnego zużycia energii).
Kiedy tworzono Wspólnotę Europejską, nie zastanawiano się nad wspólną polityką energetyczną. Ramy instytucjonalne stworzono tylko dla sektora węglowego (Europejska Wspólnota Węgla i Stali) oraz dla sektora energii atomowej (Europejska Wspólnota Energii Atomowej). Dopiero w 1964 r. państwa członkowskie Wspólnoty Europejskiej podpisały protokół w sprawie podjęcia kroków w stronę wspólnej polityki energetycznej, a na jego podstawie Rada opracowała w 1969 r. wstępne podstawy tej polityki.181 W wyniku pogłębiającego się kryzysu energetycznego 17 grudnia 1973 r. Rada powołała do życia Komitet Energetyczny, którego zadaniem było przygotowanie dla Komisji Europejskiej projektów uchwał w zakresie polityki energetycznej oraz kontrolowanie wprowadzania w życie przez państwa członkowskie środków polityki energetycznej wypracowanych przez WE.

Dopiero w listopadzie 1983 r. Rada Ministrów Gospodarki Energetycznej przyznała Wspólnocie pełnomocnictwo do prowadzenia samodzielnej polityki energetycznej. Następnie Komisja WE w raporcie „Rynek wewnętrzny energii” (maj 1988 r.) ujęła w formie programu szereg inicjatyw:

— liberalizację europejskiego rynku energetycznego, zwłaszcza w sektorze węgla i elektryczności,

— podniesienie elastyczności europejskiego systemu energetycznego,

— usuwanie narodowych barier integracji, ograniczenie udziału ropy naftowej w ogólnej konsumpcji energii w WE do 40 proc.,

— udoskonalenie wykorzystania źródeł energii do 20 proc.,

— zmniejszenie udziału ropy naftowej w produkcji energii do 15 proc.,

— zwiększenie udziału energii słonecznej i wiatru oraz odnawianie źródeł energii w bilansie energetycznym.182

Traktat o Unii Europejskiej potwierdził wszystkie powyższe cele, nie tworząc jednak żadnych nowych podstaw traktatowych dla europejskiej polityki energetycznej.

Punkt wyjścia europejskiej polityki energetycznej określają dziś następujące zadania:

— walka ze zmianami klimatycznymi,

— potęgowanie wzrostu gospodarczego i rozwój rynku pracy,

— ograniczanie zależności UE od zewnętrznych dostaw gazu i ropy.

Unia Europejska przygotowała również plan działania w dziedzinie energetyki wraz z harmonogramem podejmowanych kroków zmierzających do skierowania Europy na drogę realizacji nowych strategicznych celów. Do pierwszego pakietu środków zaliczamy:

— sprawozdanie z postępów we wdrażaniu przez państwa członkowskie wewnętrznego rynku gazu i energii elektrycznej wraz z ustaleniami dochodzenia, w ramach którego zbadano stan konkurencji w dwóch wymienionych sektorach,

— plan priorytetowych połączeń wzajemnych między sieciami dystrybucji gazu i energii elektrycznej poszczególnych państw członkowskich, pozwalających na urzeczywistnienie paneuropejskiej sieci,

— propozycje zmierzające do propagowania zrównoważonego wytwarzania energii z paliw kopalnych,

— mapa drogowa i inne inicjatywy służące upowszechnianiu odnawialnych źródeł energii, w szczególności biopaliw na potrzeby transportu,

— analiza obecnego stanu energetyki jądrowej w Europie,

— wstępny zarys przyszłego europejskiego strategicznego planu w dziedzinie technologii energetycznej.183


UE powinna dążyć do stworzenia jednolitego europejskiego rynku energii elektrycznej i gazu, co przyczyni się do podniesienia bezpieczeństwa, konkurencyjności i równowagi energetycznej wszystkich członków oraz przyniesie korzyści dla indywidualnych odbiorców. Dzięki liberalizacji, prowadzącej do zwiększenia konkurencji na europejskim rynku energetycznym, możliwy będzie swobodny wybór dostawców energii elektrycznej i gazu przez klientów indywidualnych. W planach jest zakończenie liberalizacji rynku energetycznego przed 2012 rokiem oraz rozbudowa połączeń (tzw. interkonektorów) między narodowymi sieciami gazowymi i elektroenergetycznymi. Dodatkowo Komisja zaproponowała wprowadzenie od wiosny 2010 r. publikacji dorocznych przeglądów unijnej polityki energetycznej, które mają wytyczyć strategię działań w tej dziedzinie na poziomie krajowym i regionalnym.

Komisja przyznaje, że Unia Europejska nie jest w stanie sama osiągnąć swoich celów dotyczących energii i zmian klimatu. Musi ona współpracować zarówno z krajami rozwiniętymi, jak i rozwijającymi się, z odbiorcami energii, jak i jej producentami. Unia Europejska chce opracować skuteczne mechanizmy solidarnościowe, aby móc sobie radzić z wszelkimi kryzysami w zakresie dostaw energii oraz będzie aktywnie rozwijać wspólną zewnętrzną politykę energetyczną umożliwiająca w coraz większym stopniu wypracowywanie wspólnego stanowiska z krajami trzecimi. Będzie także podejmować wysiłki na rzecz ustanowienia tzw. partnerstw energetycznych opartych na zasadzie przejrzystości, przewidywalności i wzajemności.184


Choć bezpieczeństwo energetyczne w XXI w. kojarzone jest przede wszystkim z wyczerpywaniem się znanych dotychczas zasobów nafty i gazu oraz wynikających stąd konsekwencji dla dalszego rozwoju gospodarki światowej, to jednak skorelowane ujmowanie tego bezpieczeństwa z ochroną środowiska jest w pełni zasadne. Przypomnijmy więc, że ochrona środowiska to działalność mająca na celu zachowanie, restytuowanie, a także zapewnienie trwałości użytkowania składników i zasobów Ziemi; takie prowadzenie działalności gospodarczej człowieka, która nie powodowałaby degradacji zasobów naturalnych świata.185 Realizacji tych korelacji ma służyć tworzona od kilkunastu lat wspólna polityka energetyczna i jednolity rynek energii.186 Przy ich tworzeniu UE kieruje się wspomnianą już Strategią zrównoważonego rozwoju zakładającą m.in. zmniejszenie energochłonności wyrobów oraz wdrożenie systemów zarządzania popytem na energię.

Zamierzenia UE w realizacji wspólnej polityki energetycznej muszą brać pod uwagę przede wszystkim zasady własne i światowe ropy i gazu, możliwości dostępu do nich i wolnego handlu nimi w warunkach ostrej konkurencji ze strony takich choćby państw jak USA, Chiny czy Indie. Rosnący deficyt tych surowców energetycznych powoduje systematyczne poszukiwanie nowych zasobów w takich regionach świata jak Arktyka, czy Afryka równikowa. Warto podkreślić, że na ponad 200 istniejących dzisiaj suwerennych państw (członków ONZ) tylko 12–15 z nich jest w pełni samowystarczalnych pod względem ropy naftowej i gazu. Pozostałe, w mniejszym lub większym stopniu, uzależnione są od dostaw z zewnątrz. Należy do nich też Polska.

Malejące zasoby ropy i gazu na świecie, uzależnienie większości krajów świata od kilkunastu państw-producentów tych nośników energii, itd. powodują, że UE stara się rozwijać produkcję energii z tzw. odnawialnych źródeł: słońca, wody, wiatru i biomasy. Uwzględnia przy tym i aspekt ochrony środowiska, gdyż energia ze źródeł odnawialnych jest bezpieczniejsza ekologicznie.187 Komisja Europejska zakłada utrzymanie przez UE pozycji światowego lidera w dziedzinie energii odnawialnej, wytyczając cel, w którym od 2020 r. 20 proc. całkowitego zużycia różnych rodzajów energii pochodziłoby ze źródeł odnawialnych.188
Podsumowanie
Konkludując, stwierdzamy, iż wypracowanie i praktyczne wdrożenie założeń, celów i zadań mechanizmu wspierania rozwoju regionalnego w Unii Europejskiej to długi i skomplikowany proces w kontekście wyzwań, jakie niesie proces globalizacji. Na przykładzie UE widzimy, że regionalizm i globalizacja wzajemnie się wspierają w tym sensie, że regionalizm staje się często etapem w dochodzeniu do globalizacji. Wspieranie ma miejsce wtedy, gdy procesy regionalne przyczyniają się do wzmocnienia sił konkurencji wewnątrz ugrupowania i w stosunku do krajów trzecich, regionalizm współczesny widziany jest przede wszystkim jako odpowiedź na globalizację, tak by lepiej dostosować się do niej i ograniczać negatywne skutki. Może on bowiem poprzez stymulowanie rynku i konkurencji w regionie wzmocnić siły mikroekonomiczne niezbędne do podołania wyzwaniom globalizacji.

Z powyższej analizy możemy wnioskować, że Unia Europejska jest bardzo aktywna w sferze podejmowania wyzwań o charakterze globalnym. Na przykładzie ogólnej tendencji poprawy jakości życia widzimy, że UE przyjęła już np. kilkanaście dyrektyw mających na celu tylko poprawę czystości samych wód lądowych i morskich, wprowadzających wspólnotowe standardy wody pitnej i w kąpieliskach m.in. poprzez ograniczanie ich zanieczyszczania przez ścieki komunalne i przemysłowe. To samo dotyczy wód powierzchniowych, gruntowych i przybrzeżnych. Ma to na celu zachowanie bioróżnorodności i zdrowia ludzi. Jakość życia we Wspólnocie zależy także w dużym stopniu od tego, czy uda się ochronić na europejskim kontynencie przed zagładą wiele gatunków flory i fauny. Ocenia się, iż w Europie poważnie zagrożonych jest już ok. tysiąc gatunków roślin i ponad sto pięćdziesiąt gatunków ptaków. Wspólnota przyjęła serię dyrektyw w sprawie ochrony fauny i siedlisk zwierząt, a także regulujących obrót dzikimi gatunkami flory i fauny oraz ich częściami i pochodnymi. Wspólnota jest tez członkiem kilku konwencji międzynarodowych w tej dziedzinie, w tym Konwencji Berneńskiej o ochronie przyrody Europy i siedlisk naturalnych z 1979 r. oraz Konwencji Bońskiej w sprawie ochrony migrujących gatunków dzikich zwierząt, również z 1979 r.189


Z przeprowadzonej analizy porównawczej mechanizmów wspierających poprawę jakości życia konkludujemy, że pojęcia regionalizmu i globalizacji są obecnie szeroko stosowane ale różnie definiowane. Służą one do analizy opisu i ocen prawie we wszystkich dziedzinach życia gospodarczego, politycznego, społecznego i kulturalnego, i to zarówno w ramach stosunków międzynarodowych, jak też w odniesieniu do poszczególnych regionó. W proces globalizacji zaangażowanych jest również wiele organizacji międzynarodowych, jak: ONZ, WTO, OECD i inne. Wśród tych organizacji jest też UE, która jest niewątpliwie jednym z ważniejszych aktorów i podmiotów tego procesu.
Z upływem lat Unia Europejska stała się światową potęgą w znaczeniu gospodarczym, handlowym i monetarnym. Unia odgrywa znaczącą rolę w ramach międzynarodowych organizacji czy specjalistycznych agencji ONZ, oraz podczas światowych szczytów na rzecz rozwoju i ochrony środowiska naturalnego, jest także zaangażowana w kilkanaście programów pokojowych i humanitarnych poprawiających globalne standardy ochrony praw człowieka. Unia Europejska ma również istotny interes, umieszczając cele związane ze zmianami klimatycznymi w swojej polityce zagranicznej, m.in. ograniczenia emisji gazów cieplarnianych czy wzrost wydajności energetycznej na świecie.190 Lekiem na zło, które niesie globalizacja jest stworzenie na poziomie regionalnym wspólnych instytucji monotorująco-nadzorujących. Mimo, że poziom życia społeczeństwa europejskiego wciąż wzrasta, to jednak nadal istnieją różnice pomiędzy ubogimi a bogatymi. Rozszerzenie Unii uwydatniło te dysproporcje, ponieważ poziom ten w nowych państwach członkowskich jest poniżej średniej europejskiej. Aby zmniejszyć te podziały, regiony UE muszą zjednoczyć swoje siły stosując nowoczesne mechanizmy wspierania rozwoju społeczno-gospodarczego. Wspólne wypracowanie i praktyczne wdrożenie efektywnych założeń takich mechanizmów w Unii Europejskiej to jednak długi i skomplikowany proces w kontekście wyzwań, jakie niesie współczesna globalizacja.

Bibliografia


  1. Botkin J. W., Elmanajra M., Malitza M., 1988: Uczyć się — bez granic. Jak zewrzeć lukę ludzką?, Raport Klubu Rzymskiego, Warszawa.

  2. Budnikowski A., 1998: Ochrona środowiska jako problem globalny, Warszawa.

  3. Centrum Badawcze Transformacji, Integracji i Globalizacji. Witryna internetowa. www.tiger.edu.pl/aktualnosci/wroclaw.htm, stan z 9 lutego 2010 r.

  4. Centrum Informacji o Rynku Energii. Witryna internetowa. http://www.cire.pl/UE/odcinki.html?d_id=26515&d_typ=5, stan z 9 lutego 2010 r.

  5. Doliwa-Klepacki Z., 1996: Europejska integracja gospodarcza, Białystok.

  6. Europa. Witryna internetowa. http://europa.eu/pol/rights/overview_pl.htm, stan z 9 lutego 2010 r.

  7. Galtung J., 2000: Świat w kryzysie ekonomicznym, Warszawa.

  8. Globalizacja a stosunki międzynarodowe, 2003: (red.) E. Haliżak, R. Kuźniar, J. Symonides, Warszawa.

  9. Globalizacja gospodarki a ochrona środowiska, 2002: (red.) M. Cygler, Warszawa.

  10. Gwiazda A., 2000: Globalizacja i regionalizacja gospodarki światowej, Toruń.

  11. Helsińska Fundacja Praw Człowieka. Witryna internetowa. http://www.hfhrpol.waw.pl/Nprogram15.html, stan z 9 lutego 2010 r.

  12. Kalinowska A., 1998: Ekologia — wybór przyszłości, Warszawa.

  13. Klima S., 1999: Zarządzanie ochroną środowiska w Unii Europejskiej, Kraków.

  14. Korzeniowski P., 2001: Prawo i polityka ochrony środowiska w procesie integracji z UE, Łódź.

  15. Kozielecki J., 1995: Koniec wieku nieodpowiedzialności, Warszawa.

  16. Milczarek D., 2005: Unia Europejska wobec wyzwań globalizacji i regionalizmu, Warszawa.

  17. Słownik wyrazów obcych PWN, 1980: (red.) J. Tokarski, Warszawa.

  18. Stiglitz J. E., 2004: Globalizacja, Warszawa.

  19. Sztompka P., 1997: Powstrzymać regres społeczeństwa, Konferencja Senatu RP, Warszawa.

  20. Ślusarczyk Z., Szyjko C. T., 2009: Energetyczno-klimatyczna współpraca świata, Poznań.

  21. Świeboda P., 2006: Strategiczne wyzwanie dla UE. Kształtowanie zewnętrznego wymiaru polityki energetycznej, Warszawa.

  22. Uniasc.sm.pl. Witryna internetowa. http://uniasc.sm.pl/kulakowski/index.php?LANG=pl&MENU=pion&struct=15_63_5, stan z 9 lutego 2010 r.

  23. Zielonka J., 2004: Europa jako imperium. Nowe spojrzenie na Unię Europejską, Warszawa.


Rozdział 8.

1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   20


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna