Cezary Tomasz Szyjko Enigma nowego regionalizmu europejskiego Warszawa 2010 Redakcja naukowa



Pobieranie 1.37 Mb.
Strona7/20
Data29.04.2016
Rozmiar1.37 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   20

Finansowanie
Inicjatywa INTERREG III jest finansowana przez Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego. Całkowita alokacja przeznaczona na realizację Inicjatywy wspólnotowej INTERREG III wynosi ok. 221,6 mln euro. Finansowanie odpowiednich komponentów przedstawia się następująco:

— na komponent A przeznaczono 80 proc. środków — 177 mln euro (2004 — 49,5 mln euro, 2005 — 56 mln euro, 2006 — 7,15 mln euro),

— na komponent B przeznaczono 14 proc. środków — 31 mln euro,

— na komponent C przeznaczono 6 proc. środków — 13,3 mln euro.

Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej wspólnie z międzynarodowymi zespołami roboczymi, w skład których wchodzą przedstawiciele urzędów marszałkowskich, urzędów wojewódzkich, euroregionów oraz partnerzy zagraniczni, przygotowało 5 programów Inicjatywy Wspólnoty INTERREG III A, dla poszczególnych granic. Są one następujące:

— Polska–Niemcy (Polska–Saksonia, Polska–Brandenburgia, Polska–Meklemburgia),

— Polska–Czechy,

— Polska–Słowacja,

— Polska–Białoruś–Ukraina,

— Polska–Litwa–Obwód Kaliningradzki.



URBAN (ERFF): działa w ramach projektów mających na celu rozwój infrastruktury miast europejskich powyżej 100 000 mieszkańców, na rzecz ekonomicznej i społecznej regeneracji przeżywających kryzys miast i terenów do nich przyległych oraz propagowania zrównoważonego rozwoju miast. Wersja inicjatywy „URBAN II 2000–2006” realizowała projekty związane z rewitalizacją gospodarczą i społeczną miast Unii Europejskiej liczących przynajmniej 100 000 mieszkańców.
Strefy miejskie ubiegające się o pomoc z aktualnej wersji programu URBAN III muszą spełniać co najmniej trzy z niżej wymienionych warunków:

  • wysoka stopa bezrobocia,

  • mała aktywność ekonomiczna, wysoki stopień biedy,

  • konieczność rekonwersji wynikającej z trudności ekonomicznych i socjalnych,

  • duża liczba imigrantów, mniejszości etnicznych,

  • niska stopa edukacji,

  • wysoka przestępczość,

  • zdegradowane środowisko.

Za pośrednictwem tej inicjatywy wspólnotowej realizowane są następujące zadania:



  • renowacja budynków (celem jest tu tworzenie możliwości zatrudnienia, integracja społeczności lokalnej i poprawa poziomu życia na obszarach miejskich z poszanowaniem zasad ochrony środowiska),

  • inicjatywy lokalne tworzenia miejsc pracy związanych z kulturą, usługami dla ludności oraz ochroną środowiska (dodatkowo celem jest zapewnienie równego dostępu do miejsc pracy),

  • wprowadzanie programów edukacyjnych i szkoleń zawodowych dla ludzi odrzuconych i defaworyzowanych przez społeczeństwo,

  • rozwój przyjaznych dla środowiska sieci komunikacji miejskiej,

  • wdrażanie systemów zarządzania energią, pozwalających na efektywniejsze jej wykorzystanie,

  • promowanie wykorzystania technologii internetowych w życiu gospodarczym, społecznym i ochronie środowiska,

  • dodatkowo programy wspierane przez URBAN mają uwzględniać wymianę informacji i dzielenie się doświadczeniami na temat rewitalizacji terenów miejskich.

W okresie programowania w latach 2004–2006 środki Inicjatywy URBAN II nie były dostępne dla Polski, która jest obecnie beneficjentem programu URBAN III, w całości finansowanego z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.


LEADER+ (EFO i GR Sekcja Orientacji): wspomaga wdrażanie nowoczesnych strategii rozwoju terenów wiejskich. LEADER+ to inicjatywa wspólnotowa, której pomoc skierowana jest na projekty rozwoju regionalnego w krajach członkowskich. Program jest finansowany przez Sekcję Orientacji Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej. Środki przewidziane na jego realizacje w okresie 2000–2006 wynosiły 2020 mln euro i mogły być przeznaczane na trzy cele:

  • wspomaganie nowoczesnych strategii rozwoju terenów wiejskich,

  • wsparcie dla międzyregionalnych i międzynarodowych projektów współpracy,

  • tworzenie sieci obszarów wiejskich UE — zarówno objętych pomocą LEADER+, jak i niekorzystających z tej pomocy.

Środki przeznaczone na realizację inicjatywy LEADER+ w obecnej perspektywie finansowej 2007–2013 przekraczają 3050 mln euro i mogą z nich korzystać wszystkie tereny wiejskie Unii Europejskiej. Jednak wsparcie w ramach dwóch pierwszych celów jest przeznaczone dla ograniczonej liczby obszarów. Beneficjentami pomocy są przede wszystkim Lokalne Grupy Działania, czyli związki partnerów publicznych i prywatnych wspólnie podejmujących działania innowacyjne związane z rozwojem obszaru wiejskiego.


EQUAL (ESF): pomaga w zwalczaniu wszelkich przejawów dyskryminacji i nierówności na rynku pracy oraz działa w kierunku integracji społecznej i zawodowej imigrantów. Jest on programem pomocy bezzwrotnej ze strony Unii Europejskiej dla określonych jednostek, w związku ze zgłaszanymi przez nie projektami przekształceń strukturalnych w krajach członkowskich. Głównym celem programu jest zwalczanie wszelkich przejawów dyskryminacji i nierówności na rynku pracy (zwłaszcza między kobietami a mężczyznami) oraz integracja społeczna i zawodowa imigrantów.
Środki finansowe wykorzystywane w ramach tej inicjatywy pochodzą z zasobów Europejskiego Funduszu Społecznego. Na jego realizację w latach 2000–2006 przeznaczono 2847 mln euro. Podzielono je między państwa członkowskie na podstawie kryteriów poziomu zatrudnienia, poziomu biedy, dyskryminacji płciowej w dostępie do rynku pracy i liczby ubiegających się o azyl w każdym z tych państw.
W bieżącej perspektywie finansowej 2007–2013 w Polsce na tę inicjatywę przeznaczone zostało 178 mln euro, z tego 134 mln euro pochodzi z Europejskiego Funduszu Społecznego. Inicjatywa EQUAL w Polsce, uzupełniająca Narodowy Plan Rozwoju, jest realizowana przez Partnerstwa na rzecz Rozwoju wybrane w drodze konkursu. EQUAL dostarcza przykładów dobrych praktyk i nowatorskich rozwiązań, które dzięki współpracy międzynarodowej i skutecznym działaniom upowszechniającym mogą być wdrażane w wielu krajach Unii Europejskiej. Najważniejszymi elementami Programu EQUAL są: podejście tematyczne, partnerstwo, zaangażowanie grup dyskryminowanych w działania partnerstwa (empowerment), współpraca ponadnarodowa, innowacyjność oraz włączanie wypracowanych rezultatów do głównego nurtu polityki (mainstreaming). Efektywność programu EQUAL nie jest wyznaczana liczbą objętych wsparciem beneficjentów, ale jakością wypracowanych innowacyjnych rezultatów, które zostaną wprowadzone do powszechnego zastosowania na rynkach pracy.

7. Analiza programów operacyjnych na przykładzie ochrony środowiska
Złożoność procedur finansowania wyżej opisanych programów i inicjatyw zilustrujemy na przykładzie jednej z najważniejszych polityk horyzontalnych UE, którą jest ochrona środowiska. Prawodawstwo unijne narzuca wiele wymogów dotyczących m.in. redukcji emisji zanieczyszczeń, oczyszczania ścieków i zagospodarowania odpadów komunalnych i przemysłowych. Polska, jako członek UE, zobowiązana jest do stosowania europejskiego prawa wprost (przepisów) i wprowadzania unijnych dyrektyw do krajowego ustawodawstwa. Pomoc finansową w realizacji tych wymogów (wymienionych programów i zadań) oferuje unijny Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko na lata 2007–2013.

Prace badawcze dotyczące ochrony środowiska oraz programów „Natura 2000” finansowane są w ramach konkretnych programów oraz programów rozwoju regionalnego. Znajdują one swoje odzwierciedlenie w programie LIFE+ na lata 2007–2013 z budżetem ponad 2 mld euro. Wspólnotowe finansowanie ochrony środowiska ułatwia także pracę organizacji pozarządowych na szczeblu regionalnym i lokalnym, w tym konsumenckim.45 Przechodząc do konkretyzacji celów i zadań Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko, w którym partycypują także: Fundusz Spójności i Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, przedstawiamy tabelaryczny zestaw priorytetów tych funduszy w ochronie środowiska.46


Rysunek 1

System wdrażania priorytetów środowiskowych

Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko

Źródło: Portal funduszy strukturalnych. Witryna internetowa. www.funduszestrukturalne.gov.pl/.../OsiepriorytetowePOIiAMalarzd180907PPTminimizer4.ppt, stan z 4 lutego 2010 r.

8. Zasady i kryteria przyznawania pomocy
W realizacji wymienionych programów uczestniczy także budżet państwa i samorządów lokalnych według wyznaczonych w UE standardów dotyczących wielkości tej pomocy. Ogólnie biorąc, zgodnie z zasadami UE, pomoc państwa w tych i innych programach została dopuszczona w ograniczonym zakresie (15–30 proc.) i w wyjątkowych przypadkach, np. w sytuacjach zagrożeń ekologicznych (klęsk żywiołowych) lub jeśli dany program (zadanie) uznany został za priorytetowy. Kwestie te reguluje ustawodawstwo UE. I tak:

— w Traktacie o Unii Europejskiej — zwłaszcza w artykule 92(1), który definiuje pomoc państwa niezgodną z zasadami wspólnego rynku i przewiduje generalny zakaz udzielania takiej pomocy w państwach członkowskich, a także w artykule 92(2), który określa rodzaje pomocy państwa, które są zgodne ze wspólnym rynkiem i przez to wyłączone spod ogólnego zakazu przewidzianego w artykule 92(1), oraz w artykule 92(3) określającym różne rodzaje pomocy, które mogą być uznane za zgodne ze wspólnym rynkiem, po uprzedniej zgodzie Komisji Europejskiej wyrażonej w postaci decyzji;47

— w wytycznych Wspólnoty w sprawie pomocy publicznej przeznaczonej na ochronę środowiska, które określają m.in. zasady i kryteria przyznawania tej pomocy i jej maksymalny poziom; definiują m.in. pojęcie kosztów kwalifikowanych, które są podstawą obliczania dopuszczalnych pułapów równoważnika dotacji; w wytycznych określono zasady udzielania pomocy publicznej dla działalności informacyjnej, szkoleniowej i doradczej, pomocy dla kosztów operacyjnych, pomocy udzielanej dla zwiększenia popytu na produkty przyjazne dla środowiska lub udzielanej w celu realizacji projektów o ważnym europejskim znaczeniu;

— w Rozporządzeniu Rady WE/994/98 na temat zastosowania artykuły 92 i 93 traktatu w stosunku do niektórych rodzajów pomocy horyzontalnej państwa — na mocy tego rozporządzenia Komisja Europejska może — w trybie osobnego rozporządzenia szczegółowego — stwierdzić, że niektóre rodzaje pomocy państwa są zgodne ze wspólnym rynkiem i nie podlegają notyfikacji w trybie artykułu 93(3).



Podsumowanie
W świetle powyższego należy podkreślić, że generalnym celem polityki regionalnej UE jest zapewnienie wszechstronnego i harmonijnego rozwoju całej Unii, a także zwiększenie stopnia spójności gospodarczej i społecznej. Polityka regionalna realizowana jest przez Unię Europejską wspólnie z rządami państw członkowskich, które uczestniczą w jej finansowaniu przez powołane fundusze strukturalne, u podstaw których leży zasada solidarności finansowej.

Konieczność planowania i realizacji tej polityki na szczeblu wspólnotowym jest konsekwencją dużego zróżnicowania stopnia rozwoju społecznego i gospodarczego poszczególnych krajów członkowskich oraz istnienia jeszcze większych dysproporcji rozwojowych między ich regionami. Dysproporcje te mają często charakter strukturalny, wynikający z niesprzyjających warunków klimatycznych i geograficznych, ale również z degradacji środowiska naturalnego czy peryferyjnego położenia regionu, niekorzystnej struktury gospodarki, niedostatecznie rozwiniętej infrastruktury, niskiego poziomu kwalifikacji zawodowych ludności itd.



Bibliografia


  1. Adamczyk W., 2004: Ekologia wyrobów, Warszawa.

  2. Almanach środków pomocowych Unii Europejskiej, 2000: Kraków.

  3. Babiak J., 2006: Polityka strukturalna jako czynnik wyrównywania dysproporcji rozwojowych krajów Unii Europejskiej, [w:] Fundusze Unii Europejskiej: doświadczenia i perspektywy, Warszawa.

  4. Dick J., 1998: Przewodnik po Unii Europejskiej, Warszawa.

  5. Dotacje, fundusze, programy pomocowe dla organizacji pozarządowych, 1995: Warszawa.

  6. Finansowanie polityki regionalnej w Unii Europejskiej, 2003: Warszawa.

  7. Kachel J., Piwowarski S., 2008: Ekologiczne projekty otrzymają unijne wsparcie, „Gazeta Prawna” z 21.02.2008.

  8. Kompendium wiedzy o UE, 2007: Warszawa.

  9. Łaptos J., Prażuch W., Pytlarz A., 2003: Historia Unii Europejskiej, Kraków.

  10. Pietrzyk I., 2004: Polityka regionalna Unii Europejskiej i regiony w państwach członkowskich, Warszawa.

  11. Portal Funduszy Europejskich. Witryna internetowa. www.funduszeeuropejskie.gov.pl/WstepDoFunduszyEuropejskich/Strony/Czymsafundusze.aspx, stan z 8 lutego 2010 r.

  12. Sacchettini A., 1999: Podstawy prawne polityki wspólnotowej w dziedzinie ochrony środowiska, [w:] Wspólnota Europejska a środowisko naturalne, tom I, Lublin.

  13. Sauer A., Kawecka-Wyrzykowska E., Kulesza M., 2000: Polityka regionalna Unii Europejskiej a instrumenty wspierania rozwoju regionalnego w Polsce, Warszawa.

  14. Unia Europejska, 2004: tom I, Warszawa.

  15. Unia Europejska. Informator o programach pomocowych Centrum Informacji Europejskiej, 2004: Warszawa.





Rozdział 4.
Z
asady organizacji i finansowania polityki regionalnej

1. Polityka spójności a zasady organizacji

1.1. Zmiany zasad zarządzania i finansowania

1.2. Realizacja polityki budżetu UE

2. System finansowania jednostek samorządu terytorialnego

2.1. Struktura wydatków

2.2. Funkcjonalna samorządność

2.3. Źródła finansowania samorządu terytorialnego

3. Kryteria finansowania jednostek samorządu terytorialnego ze środków funduszy strukturalnych i Funduszu Spójności UE

3.1. Reguły korzystania z funduszy strukturalnych — Rozporządzenie Rady UE Nr 1260/90/WE

3.2. Wyrównywanie dysproporcji regionalnych — Rozporządzenie Rady UE Nr 1261/99/WE

3.3. Podstawy przyznawania pomocy z funduszy strukturalnych

4. Zasady i praktyki współpracy euroregionów

5. Ramy prawne

Bibliografia

Przypisy
1. Polityka spójności a zasady organizacji

Polityka regionalna jest wyrazem solidarności europejskiej nieprzerwanie rozwijającej się od 1989 r.48 Za pomocą tej polityki cześć składek do budżetu wpłacanych przez państwa członkowskie przekazywana jest najmniej uprzywilejowanym regionom i grupom społecznym. Organizacja (zarządzanie) i finansowanie polityki regionalnej UE odbywa się głównie za pośrednictwem funduszy strukturalnych, a w części przez przyjęte przez Wspólnotę inicjatywy i działania innowacyjne. Fundusze strukturalne służą realizacji przyjętych celów polityki regionalnej — ogólnie: zapewnieniu wszechstronnego i harmonijnego rozwoju całej Unii, a także zapewnieniu spójności gospodarczej i społecznej krajów członkowskich i ich regionów.


Aktualnie obowiązują trzy podstawowe cele w realizacji polityki regionalnej:

cel 1 — o charakterze terytorialnym — to wspieranie rozwoju i dostosowań regionów opóźnionych w rozwoju (kryterium NUTS II), w których poziom PKB na jednego mieszkańca w trzech ostatnich latach nie przekroczył 75 proc. średniej dla UE; dodatkowo celem tym objęto tereny słabo zaludnione oraz obszary peryferyjne; na realizację tego celu przeznacza się prawie 75 proc. środków funduszy strukturalnych UE;

cel 2 — również o charakterze terytorialnym — to wspieranie ekonomicznej i społecznej konwergencji regionów przeżywających trudności strukturalne wynikające m.in. z takich zjawisk, jak: dominacja przemysłów schyłkowych i rolnictwa o wysokiej stopie bezrobocia itp.; i w tym przypadku stosowne jest kryterium NUTS II; na realizację tego celu UE przeznacza około 12 proc. wszystkich środków z funduszy strukturalnych;

cel 3 — o charakterze horyzontalnym — to przede wszystkim modernizacja rynków pracy, m.in. przez pomoc w prowadzeniu szkoleń zawodowych, wsparcia dla lokalnych inicjatyw w zakresie wzrostu zatrudnienia itp.; ogólnie obejmuje on te obszary i dziedziny, które nie zostały zaliczone do celu 1; na cel ten UE przeznacza około 13 proc. całości funduszy strukturalnych.49


Wymienione cele finansowane są z różnych funduszy strukturalnych. I tak w przypadku celu 1 wykorzystuje się środki ze wszystkich aktualnych funduszy strukturalnych. Natomiast do realizacji celu 2 wykorzystywane są głównie środki z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz Europejskiego Funduszu Społecznego. Realizacja celu 3 finansowana jest zaś z EFS. Jak wspomnieliśmy wcześniej, w budżecie Wspólnoty wydzielono też specjalny fundusz na rzecz wspierania rekonstrukcji i modernizacji rybołówstwa, którym zarządza Instrument Finansowy Orientacji Rybołówstwa (FIFG). Celem polityki strukturalnej w tym sektorze jest m.in. osiągnięcie równowagi między zasobami morskimi ryb a ich wykorzystaniem do celów konsumpcyjnych oraz tworzenie małych jednostek rybołówstwa przybrzeżnego. Projekty finansowane z FIFG mogą dotyczyć regionów objętych celem 1, ale i innych. Podział środków strukturalnych między poszczególne kraje wynika z przyjętych zasad polityki regionalnej oraz z kryteriów i założeń w ramach poszczególnych celów i funduszy.
Zarządzanie funduszami strukturalnymi należy do kompetencji Komisji Europejskiej (jej komisarza). Poszczególne fundusze nie mają własnej, odrębnej administracji zarządzającej. Tak więc o podziale środków finansowych między poszczególne kraje decyduje Komisja. Bierze przy tym pod uwagę, prócz wcześniej wspomnianych kryteriów NUTS, przepisy zawarte m.in. w Rozporządzeniu Rady UE nr 1260/1999, wprowadzające ogólne przepisy w tym zakresie, oraz formułuje Strategiczne Wytyczne Wspólnoty na temat spójności. Wytyczne te mają zagwarantować, że państwa członkowskie dostosują swoje programy w polityce regionalnej do priorytetów Unii. Następnie we współpracy z Komisją Europejską każde z państw przygotowuje Narodowe Strategiczne Ramy Odniesienia (NSRO), zgodne ze strategicznymi wytycznymi. Ramy te określają strategię wyborczą przez państwo i listę programów operacyjnych, które zamierzają wdrożyć. Po otrzymaniu NSRO Komisja w ciągu trzech miesięcy powinna je przyjąć, ewentualnie domagając się dodatkowych informacji.
W trakcie przyjmowania NSRO i prowadzenia negocjacji Komisja Europejska przygotowuje Ramowy Program Wsparcia Wspólnoty, który zawiera strategię oraz priorytety w realizacji funduszy strukturalnych UE i państw członkowskich (wielkości i źródła wsparcia), długość okresu trwania wsparcia finansowego, procedury monitorowania i ocen. Miejsca opracowania projektów i instytucje zarządzające funduszami strukturalnymi wskazuje poniższy rysunek.

Rysunek 1


Opracowanie projektu — miejsce instytucji zarządzającej


1.1. Zmiany zasad zarządzania i finansowania
Na lata 2007–2013 przyjęto pewne zmiany w schemacie organizacji i finansowania polityki regionalnej. Ogólnie sprowadzają się one do następujących:

— nowa polityka spójności nie będzie już finansowała rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich oraz rybołówstwa, a liczba funduszy strukturalnych zostaje ograniczone (z uwzględnieniem rozliczenia wcześniejszych okresów) do dwóch: Europejskiego Funduszu Społecznego i Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego;

— uproszczono, sprowadzając do 2 etapów, proces programowania celów i wydatków w ramach funduszy strukturalnych, a mianowicie: przygotowania przez kraje członkowskie NSRO na podstawie Strategicznych Wytycznych Wspólnoty oraz przygotowania krajowych i regionalnych programów operacyjnych; zrezygnowano z opracowywania Podstaw Wsparcia Wspólnoty oraz uzupełnień programów.
Można więc skonstatować, że programy operacyjne powinny zawierać przede wszystkim opis i uzasadnienie priorytetów. Stąd też na szczeblu państw członkowskich tworzy się dokumenty zwane Szczegółowymi Opisami Priorytetów, zamiast obowiązujących wcześniej uzupełnień programów operacyjnych. Zauważyć jednak należy, że poza obecną (i wcześniejszą) procedurą przyjmowane są i wdrażane projekty indywidualne (pojedyncze) związane głównie z rozbudową infrastruktury. Stąd też państwa członkowskie mogą dostarczać Komisji Europejskiej tzw. Pojedyncze Dokumenty Programowe. Powinny one zawierać konkretny plan rozwoju infrastruktury, odpowiedni plan operacyjny wraz z konkretnym wnioskiem o dofinansowanie.
Jak to już zaznaczyliśmy kilkakrotnie, zgodnie z zasadami polityki regionalnej UE, środki dla funduszy strukturalnych pochodzą w części z budżetu Wspólnoty, a w większości z budżetów państw członkowskich. W jednym i drugim przypadku środki te są dzielone na beneficjentów regionalnych. Pewnym wyjątkiem (co też zaznaczyliśmy wcześniej) jest Fundusz Spójności wspierający rozwój gospodarczy państw członkowskich według kryteriów, gdy PKB na jednego mieszkańca wynosi mniej niż 90 proc. poziomu w całej Unii. W przypadku tego funduszu państwa, które spełniają powyższe kryterium, powinny opracować odpowiednie programy prowadzące do spełnienia warunków zbieżności ekonomicznej w UE i działania zmierzające do uniknięcia nadmiernego deficytu budżetowego.

Kraje, które spełnią te wymagania, mogą liczyć na środki tego funduszu wspierające ich działania w zakresie modernizacji i rozbudowy transeuropejskich sieci połączeń transportowych i ochrony środowiska. Tak więc fundusz ten ma charakter unijno-horyzontalny, dotyczy wsparcia krajów członkowskich dla wyrównania średnich rozwoju gospodarczego i realizacji m.in. strategii lizbońskiej.



1.2. Realizacja polityki budżetu Unii Europejskiej
Za zarządzanie finansami Unii odpowiada przede wszystkim Komisja Europejska. Jej poprzedniczkami były: Wysoka Władza — ponadnarodowy organ wykonawczy Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (EWWiS) powstałej na mocy traktatu paryskiego (1951 r.) oraz Komisja Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG) i Komisja Europejskiej Wspólnoty Atomowej (Euratomu), które utworzono na mocy traktatów rzymskich (1957 r.). Również te komisje były organami ponadnarodowymi, projektującymi i zarządzającymi budżetami wymienionych Wspólnot. Ich połączenie w jedną Komisję Wspólnot Europejskiej (EWWiS, EWG i Euratomu) nastąpiło na mocy tzw. traktatu fuzyjnego (1965 r.).
Ten historyczny proces utworzenia i działalności poprzedniczek dzisiejszej Komisji Europejskiej doczekał się już bogatej literatury.50 Obecna nazwa — Komisja Europejska — przyjęta została w Traktacie o Unii Europejskiej w Maastricht w 1991 r. Podobnie jak UE jest spadkobierczynią traktatów i dorobku prawnego trzech wspólnot, tak i Komisja Europejska, zwana często „strażniczką traktatów”, dziedziczy dorobek swoich poprzedniczek.51 Jej rola jako instytucji reprezentującej interes UE, a nie interesy poszczególnych państw członkowskich, sytuuje ją wysoko w hierarchii instytucji unijnych w stosunku do Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiej i Rady Unii Europejskiej. A zarazem, z racji wykonywanych funkcji, jest ona najbardziej znaną obywatelom krajów UE instytucją wspólnotową.

Komisja Europejska administruje funduszami strukturalnymi będącymi finansowymi środkami polityki regionalnej i strukturalnej Unii Europejskiej oraz posiada uprawnienia dotyczące tworzenia i realizacji budżetu Wspólnoty. W zakresie tworzenia budżetu Komisja odgrywa ograniczoną rolę. Na mocy Traktatu z Maastricht KE, na podstawie preliminarzy z instytucji UE, opracowuje wstępny projekt budżetu na rok następny, który przedkłada Radzie UE najpóźniej do 1 września danego roku, większość pozostałych prac w tym zakresie spoczywa zaś na Radzie UE i Parlamencie Europejskim. Komisja uwzględnia w projekcie przewidywane wpływy i wydatki konieczne do finansowania polityki Unii oraz pokrycia kosztów funkcjonowania instytucji. Następnie realizuje go w ramach przyznanych limitów dochodów, posługując się procedurą określoną w rozporządzeniu Rady UE. Posiadając uprawnienia do zarządzania zasobami finansowymi, Komisja sprawuje nad nimi funkcję kontrolną. Projekt budżetu musi zostać zatwierdzony przez Radę UE i Parlament Europejski, a co rok Komisja ma obowiązek przedstawienia sprawozdania z wykonania budżetu. Absolutorium udzielane jest Komisji przez Parlament Europejski.


Komisja realizuje budżet UE pod kontrolą Trybunału Obrachunkowego. Obie te instytucje dążą do zapewnienia dobrego zarządzania finansami. Parlament Europejski udziela Komisji absolutorium z wykonania budżetu tylko wtedy, gdy zaaprobuje wyniki przedstawione w rocznym sprawozdaniu Trybunału Obrachunkowego. Komisja zarządza budżetami unijnymi we współpracy z państwami członkowskimi, ponieważ 80 proc. budżetu jest realizowane przez te państwa w imieniu UE. Dlatego też Komisja jest zobowiązana do stałej współpracy z odpowiednimi służbami finansowymi krajów członkowskich.
Zatwierdzony budżet Komisja realizuje na swoją odpowiedzialność, kierując się zasadami rozsądnego zarządzania finansami i w granicach przyznanych jej środków. Komisja ma prawo przenosić środki między różnymi działami. Jej zadaniem jest nie tylko zarządzanie finansami UE w ramach budżetu, ale również administrowanie funduszami strukturalnymi. W ciągu roku budżetowego musi dbać o zachowanie równowagi wpływów i wydatków, nie podejmuje więc działań, które naruszają dyscyplinę finansową. Finansowym instrumentem polityki regionalnej i strukturalnej UE są fundusze wspólnotowe, w tym fundusze strukturalne, którymi Komisja zarządza. Zaliczamy do nich:

— Europejski Fundusz Społeczny, powołany do życia w 1960 r. (opieka społeczna, kształcenie zawodowe, rehabilitacja pracowników),

— Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, utworzony w 1975 r. (wyrównywanie istniejących różnic w rozwoju regionów),

— Europejski Fundusz Rozwoju, powstał na mocy traktatu rzymskiego z marca 1957 roku pod nazwą Fundusz Rozwoju Krajów i Terytoriów Zamorskich (pomoc finansowa dla krajów zamorskich i stowarzyszonych),

— Europejski Fundusz Spójności, powstał na mocy traktatu z Maastricht z 1991 r., który wszedł w życie w 1993 r. (wyrównywanie poziomów ekonomicznych integracji),

— Instrument Finansowy Orientacji Rybołówstwa, powołany w 1993 r.


Rosnące z każdym rokiem wydatki z funduszy strukturalnych muszą być ściśle koordynowane, aby efektywność ich wykorzystania była największa. Jest to m.in. zadanie Komisji Europejskiej. Ważne kompetencje Komisji dotyczą spójności ekonomiczno-społecznej. W tej dziedzinie Komisja m.in. wnioskuje o podjęcie działań szczególnych poza funduszami strukturalnymi, jak również składa sprawozdania Parlamentowi Europejskiemu oraz Radzie UE z postępów w osiąganiu powyższych zadań.
W zakresie uprawnień finansowych Komisja przedstawia wnioski dotyczące przepisów o systemie środków własnych Wspólnoty. Zapewnia włączenie do projektów podejmowanych przedsięwzięć elementów dotyczących m.in. ochrony środowiska i zrównoważonego wzrostu. Jednym z przykładów polityki aktywnie prowadzonej przez Komisję jest polityka konkurencji: KE monitoruje działania karteli i koncentrację przedsiębiorstw oraz upewnia się, czy państwa UE nie dotują swoich sektorów gospodarki w sposób, który naruszałby konkurencję. Jej zadaniem jest badanie przypadków naruszeń tych zasad oraz podjęcie decyzji wobec danego państwa, ustalającej warunki przeciwdziałające niewłaściwym praktykom. Komisja może również kierować do państw dyrektywy i decyzje w sprawie funkcjonowania m.in. przedsiębiorstw publicznych, których działania naruszają zasady konkurencji. Ważne jest również, że w przypadku naruszenia jej zasad ma możliwość nałożenia sankcji pieniężnych na przedsiębiorstwa i osoby fizyczne. Przykłady programów UE realizowanych przez Komisję obejmują wiele dziedzin, od programów INTERREG i URBAN aż po program Erasmus.

2. System finansowania jednostek samorządu terytorialnego
Zmiany polityczne w Polsce po roku 1989 spowodowały m.in. odrodzenie samorządu lokalnego jako konstytucyjnego wyrazu bezpośredniego udziału obywateli w zarządzaniu sprawami danej społeczności lokalnej. W artykule 1 Konstytucji RP z 1997 r. zapisano, że „Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli”, a w artykule 15, że „ustrój terytorialny Rzeczpospolitej Polskiej zapewnia decentralizację władzy publicznej”, i że podział terytorialny kraju uwzględnia więzi społeczne, gospodarcze i kulturowe oraz zapewnia jednostkom samorządu terytorialnego zdolność wykonywania zadań publicznych. W artykule 16 Konstytucji ustawodawca zapewnia, że ogół mieszkańców jednostek zasadniczego podziału terytorialnego stanowi z mocy prawa wspólnotę samorządową. Samorząd terytorialny uczestniczy w sprawowaniu władzy publicznej i przysługującą mu w ramach ustaw istotną część zadań publicznych wykonuje w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność. Istnienie społeczności lokalnych wyposażonych w stosowne uprawnienia stwarza zaś warunki dla skutecznego rządzenia. Inaczej mówiąc, samorząd oznacza prawo i zdolność społeczności lokalnych do kierowania i zarządzania sprawami publicznymi na ich własną odpowiedzialność i w ich interesie.
Organy władzy lokalnej znajdują się najbliżej obywateli (wyborców) i przed nimi ponoszą odpowiedzialność za efektywność zarządzania. Powierzając sprawy publiczne innemu organowi władzy publicznej (przedsiębiorstwu, stowarzyszeniu itp.), muszą uwzględniać zakres i charakter zadań im powierzonych, aby odpowiednio służyły danej społeczności, spełniały wymogi efektywności gospodarowania i realizowały założone cele.52 Bardziej szczegółowo o odrodzeniu samorządu terytorialnego w Polsce, jego roli i zadaniach piszą m.in.: S. Wykrętowicz, Z. Leoński, H. Izdebski i M. Kulesza.53
Odpowiednimi przepisami prawa regulowane są dochody i wydatki budżetowe jednostek samorządu terytorialnego. W tym miejscu nie mówimy jeszcze o zasilaniu budżetów samorządów w ramach funduszy strukturalnych UE, lecz o ogólnych regulacjach prawa krajowego w tym zakresie. I tak, ogólnie biorąc, z budżetu państwa i państwowych funduszy celowych realizowane są zadania o znaczeniu ogólnokrajowym, natomiast zadania lokalne z budżetów jednostek samorządu terytorialnego i samorządowych funduszy celowych. Wydatki jednostek samorządu terytorialnego to realizowanie zadań na poziomie lokalnym ze środków publicznych, a więc zaspokajających potrzeby społeczności lokalnej i regionalnej. Zakres działania jednostek samorządu terytorialnego w tym zakresie określa Konstytucja i ustawy. Wydatki przeznaczone są na zadania własne i zlecone, przyjęte do realizacji w drodze umowy lub porozumienia, oraz na pomoc rzeczową lub finansową dla innych jednostek samorządu terytorialnego, określoną przez organ stanowiący.

2.1. Struktura wydatków
Na rozmiar i strukturę wydatków jednostek samorządu terytorialnego wpływ mają potrzeby społeczne. O rzeczywistym poziomie wydatków i ich realizacji decydują względy ekonomiczne i finansowe. Ograniczoność środków publicznych i nieograniczoność potrzeb wymusza procesy racjonalizacji gospodarowania tymi środkami. Racjonalne gospodarowanie zasobami można zdefiniować jako czynność gromadzenia i wydatkowania środków publicznych, które w sposób efektywny i skuteczny zapewniają realizację zadań publicznych. Względy ekonomiczne nie są jedynymi kryteriami oceny racjonalności gospodarowania środkami publicznymi, gdyż pozostają też ważne kryteria społeczne. Natomiast skuteczność oznacza wykorzystywanie zasobów w taki sposób, że osiągnięte efekty stanowią jednocześnie realizację celów i zadań podmiotów sektora finansów publicznych.
W procesie realizacji wydatków najistotniejszą rolę odgrywa analiza kosztów według rodzaju i miejsca ich powstawania. Zasadniczym elementem jest określenie kosztów jednostkowych. W celu ustalenia tej zasady należy wiązać koszty z ich nośnikami, takimi jak świadczeniobiorcy, usługa, zadanie. W analizie istotne jest odróżnienie kosztów rzeczywistych zadania od kosztów standaryzowanych, czyli uśrednionych. Wyniki analiz powinny być wykorzystywane do planowania wydatków, aby zapobiec ewentualnym trudnościom finansowym w postaci karnych odsetek, nieplanowanych pożyczek i kredytów. W celu kreślenia wydatków publicznych stosuje się limity wydatków na poszczególne rodzaje wydatków rzeczowych. Absolutnym warunkiem jednorodnego i funkcjonalnego systemu jednostek samorządu terytorialnego jest badanie sprawności i funkcjonowania jednostki zarządzającej. Podział terytorialny i wielkość jednostek samorządu terytorialnego ma wpływ na poziom i strukturę wydatków oraz ich udział w wydatkach sektora finansów publicznych.
Samodzielność finansowa samorządów obwarowana jest prawnymi granicami dysponowania tymi środkami. Kryteria obejmują przede wszystkim formy oraz cele wydatków. Konstytucja RP reguluje zakres i formy dysponowania środkami na wykonywanie zadań publicznych, zastrzega wyłączność ustawy dla określenia sposobów dysponowania tymi środkami. Samodzielność jednostek samorządu terytorialnego wyznaczona jest granicami ustawowymi oraz zakresem zadań. Wynika to z konstytucyjnej zasady działania władzy publicznej na podstawie i w granicach prawa. Ustawy nakładają na jednostki samorządu terytorialnego nakazy ponoszenia wydatków, zakresy i limity ponoszonych wydatków, zasady dotacji z budżetu, prowadzenie gospodarki budżetowej i nakazy powiązania określonych dochodów z wydatkami. Ustawodawca określa zadania przez zagwarantowanie minimalnych świadczeń w tym zakresie, o które samorządy mogą się ubiegać na mocy przepisów ustaw. Narzucenie przez ustawodawcę wielkości środków oznacza konieczność przeznaczenia w budżecie po stronie wydatków środków na te zadania i w pewnym sensie ogranicza swobodę.
Standardy realizacji zadań mogą także wynikać ze sposobów finansowania zadań przez dotacje celowe, które muszą być wydatkowane na ściśle określony cel i rozliczone po jego wykonaniu, a to oznacza uzależnienie jednostek samorządu terytorialnego od dysponenta dotacji. Wielkość dotacji wyznacza konieczną wartość wydatków na określone zadania, a więc często jednostki samorządu terytorialnego dofinansowują zadania z budżetów własnych, z uwagi na niewystarczające środki otrzymane z budżetu państwa na ich pełne wykonanie. Przedmiotem polityki wydatkowej jest również problematyka racjonalności dokonywania wydatków z budżetu. Rozdział środków na zadania najpotrzebniejsze w danym terenie i okresie wynika z przyjętego systemu planowania rzeczowego w sferze gospodarki budżetowej.
System planowania finansowego w powiązaniu z planowaniem rzeczowym prowadzi do racjonalnego balansowania wydatkami między zakresem podmiotowym i przedmiotowym. Ustawa o finansach publicznych jasno określa sposób wydatkowania jako celowy, oszczędny i terminowy. Wydatki ustalone w budżecie są nieprzekraczalnym limitem, tj. nieprzekraczalną górną granicą kwoty dopuszczonej do wydatkowania. Naruszenie tej granicy stanowi naruszenie dyscypliny finansów publicznych i podlega karze. Zasada ta podlega wyjątkom wtedy, gdy wydatki ulegną zmianie, jeżeli przychody zrealizowane są wyższe od planowanych oraz gdy zmiana wydatków nie spowoduje zwiększenia dotacji z budżetu oraz nie zmniejszy planowanych wpłat do budżetu albo zysków oraz planowanego na koniec roku stanu środków. Dlatego jednostki samorządu terytorialnego mogą zaciągać zobowiązania do wysokości wynikającej z planu wydatków pomniejszonego o wydatki na wynagrodzenie oraz wpłaty płatnicze. Organ wykonawczy jednostek samorządu terytorialnego zobligowany jest do racjonalnego wydatkowania środków budżetowych, zgodnie z harmonogramem dochodów i wydatków.54

2.2. Funkcjonalna samorządność
Jednostki samorządu terytorialnego wykonują zadania publiczne, które nie są zastrzeżone dla innych organów administracji publicznej. Samorząd terytorialny jest częścią władzy wykonawczej. Reforma administracyjna zapoczątkowana w 1990 r. dokonała decentralizacji i jednostki samorządu terytorialnego otrzymały kompetencje wraz ze środkami finansowymi do tworzenia prawnych warunków zapewniających samodzielne wykonywanie zadań. Reforma systemu i powstanie jednostek samorządu terytorialnego spowodowało przeniesienie spraw o charakterze lokalnym i regionalnym w zakres poszczególnych struktur. Przekazanie kompetencji jednostkom samorządu terytorialnego nie pozbawiło ich charakteru państwowego, mimo że wykonywanie zadań lokalnych lub regionalnych realizowane jest przez samorząd w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność. W ramach systemu demokratycznego samorząd lokalny jest częścią ustroju państwowego. Zasadnicza reforma terytorialna spowodowała utworzenie wojewódzkich, powiatowych i gminnych wspólnot samorządowych, nie będących z sobą w zależności organizacyjnej. Różnice polegają na wyznaczonych do realizacji zadaniach. Zadania województwa nie mogą naruszać zakresu powiatu ani gminy.

Podstawową cechą ustroju samorządowego jest funkcjonalna samorządność poszczególnych jednostek. Gmina realizuje zadania lokalne, czyli podstawowe, natomiast powiat spełnia w stosunku do gmin rolę uzupełniającą. Podstawą reformy jest przekazanie zadań, które przekraczają swoim zasięgiem obszar gminy, powiatom. W celu realizacji potrzeb zbiorowości lokalnej świadczenie usług przez gminy i powiaty ma charakter powszechny. Województwa spełniają rolę partnera strategicznego i gwarantują tworzenie warunków rozwoju z uwzględnieniem potrzeb makroregionalnych. Przygotowanie strategii rozwoju regionalnego realizowane jest przez wojewódzkie programy i wymaga współpracy różnorodnych czynników społecznych, gospodarczych i politycznych. Realizowana koncepcja samorządu terytorialnego, oparta na zasadzie pomocniczości, nie narusza Konstytucji i nie zmniejsza integralności państwa. Podejmowane przez jednostki samorządu terytorialnego działania w postaci aktów administracyjnych muszą mieć umocowanie w Konstytucji i ustawach. W celu zagwarantowania spójności systemu samorządowego i państwowego stworzono system ustaw prawnych o nadzorze nad działalnością gmin, powiatów i województw.55


Artykuł 166 ust. 1 Konstytucji definiuje pojęcie zadań własnych jednostek samorządu terytorialnego jako „zadania publiczne służące zaspokajaniu potrzeb wspólnoty samorządowej”. Klauzula kompetencji generalnych samorządu terytorialnego zawarta jest w artykule 163 Konstytucji i formułuje zasadę domniemania wykonania wszelkich zadań publicznych niezastrzeżonych Konstytucją lub ustawą dla organów władzy publicznej. W artykule 164 Konstytucji zapisana jest zasada domniemania wykonania przez gminę, jako podstawową jednostkę samorządu terytorialnego, wszystkich zadań niezastrzeżonych dla innych jednostek samorządu terytorialnego. Ustawodawca, wprowadzając ustawy o samorządzie powiatowym i wojewódzkim, sprecyzował, jakie zadania należy wyłączyć z kompetencji gmin. Konstytucyjna gwarancja nienaruszalności działania gmin ma wyraźne zapisy w ustawach o samorządzie powiatowym i wojewódzkim. Zakres zadań własnych reguluje Ustawa o samorządzie gminnym, natomiast uzupełniające wyliczenie zadań własnych zamieszczono w przepisach odrębnych ustaw oraz w ustawie kompetencyjnej. Na bazie Ustawy o samorządzie gminnym stworzono zadania dla samorządu powiatowego i wojewódzkiego, nie precyzując w tych ustawach zadań, które mają charakter obowiązkowy, a które uznaniowy, z uwagi na istnienie możliwości wyboru formy organizacyjnego danego zadania. Ustawa o samorządzie powiatowym nie posługuje się pojęciem zadania własnego. Chcąc poznać zadania przewidziane do realizacji przez powiat, należy sięgnąć do przepisów prawa materialnego i ustrojowego. Nowe zadania powiatu mogą być wprowadzone na podstawie ustaw, powołując się na artykuły 87 (ust. 1) i 92 Konstytucji.

2.3. Źródła finansowania samorządu terytorialnego
Zadania własne gminy i powiatu mają na celu zaspokojenie potrzeb mieszkańców tworzących wspólnotę samorządowa z obszaru administrowanego przez gminę i powiat. Z zadań własnych województwa ustawa określa te zadania, które mają charakter wojewódzki. Jak widać, struktura organizacyjna samorządu jest pozioma — w tym sensie, że gmina realizuje samodzielnie na obszarze swojej właściwości zadania wykonywane przez jej organy i służby, powiat realizuje zadania wykraczające poza zakres terytorialny gminy, a województwo poza zakres powiatu. Zadania własne jednostek samorządu terytorialnego mogą być realizowane przez działania organów samorządu, jak również przez działania odrębnych zakładów i jednostek budżetowych, a także spółek prawa handlowego. Zadania własne gminy mogą być przekazywane również innym jednostkom pomocniczym, a gminom w przypadku powiatu. Do określenia zadań i kompetencji Rada Gminy uchwala dla jednostek pomocniczych statuty, co nie jest równoznaczne z przekazaniem kompetencji władczych.
W Ustawie o samorządzie powiatowym zapisano, że — w uzasadnionych przypadkach i na wniosek gmin w drodze porozumienia — gminy mogą wykonywać zadania z zakresu właściwości powiatu. Porozumienie musi zawierać zasady realizacji zadania i źródła finansowania. Rozwiązanie takie jest również zastosowane przy realizacji Ustawy o samorządzie wojewódzkim, z tą różnicą, że powierzenie zadań innym jednostkom samorządu terytorialnego wymaga uchwały sejmiku, do podpisania porozumienia uprawniony jest zaś zarząd. Źródłem finansowania zadań własnych jednostek samorządu terytorialnego są: podatki lokalne, wpływy ze sprzedaży majątku, różnego rodzaju opłaty oraz subwencje. Ustawowe nakładanie na samorządy kolejnych zadań własnych musi być gwarantowane źródłami ich finansowania lub subwencjami. Mimo ustawowego zapisu co do realizacji zadań i realizacji zadań nowych, Ustawa o finansach publicznych przewiduje dofinansowanie ze środków budżetu państwa, kiedy zakres i ich znaczenie wymaga znacznych nakładów finansowych. Przedsięwzięcia takie administracja państwowa wspiera w ramach polityki inwestycyjnej państwa.56
W artykule 166 ust. 2 Konstytucji zadania zlecone określone są jako zlecenie wykonania zadań publicznych, jeżeli wynika to z uzasadnionych potrzeb państwa. Tryb i sposób realizacji zadań zleconych ustalane są w drodze ustawy. Oznacza to, że wykonanie zadań zleconych przez jednostki samorządu terytorialnego realizowane jest w imieniu administracji państwowej, a czynności prawne są bezpośrednim wynikiem takich zleceń. Nie funkcjonuje tu zasada odpowiedzialności samorządu. Przekazywanie zadań zleconych z zakresu administracji odbywa się za pomocą ustaw lub porozumień z administracją rządową i zawsze zapewnione są środki finansowe na ich realizację. Przykładem zadań zleconych realizowanych przez gminy są wybory parlamentarne, samorządowe i do Parlamentu Europejskiego.
Należy zauważyć, że w ustawach o samorządzie powiatowym i wojewódzkim nie zapisano możliwości nakładania na powiat czy województwo zadań zleconych, lecz tylko to, że ustawy mogą określić niektóre sprawy z zakresu działania powiatu czy województwa. Zakres zadania zleconego należy uzupełnić o tzw. zdania powierzone. Wojewoda może powierzyć zadania do realizacji w jego mieniu organom samorządu terytorialnego z obszaru województwa. W takim przypadku konieczne jest porozumienie z odpowiednimi zarządami gmin, powiatów lub województw.57 Zawarte porozumienie wraz z odpowiednimi załącznikami musi być ogłoszone w wojewódzkim dzienniku urzędowym, co stanowi o jego wejściu w życie. Uzupełnieniem jest tu zakres stosunków samorządowo-rządowych, kiedy w grę wchodzą zagadnienia bezpieczeństwa publicznego, porządku publicznego oraz obronności. Realizacja zadań zleconych odbywa się podobnie jak przy zadaniach własnych i może być realizowane za pośrednictwem jednostek organizacyjnych danego samorządu lub jednostek, z którymi samorząd zawiera umowy cywilnoprawne.58

3. Kryteria finansowania jednostek samorządu terytorialnego ze środków funduszy strukturalnych i Funduszu Spójności UE
System finansowania jednostek samorządu terytorialnego ze środków funduszy strukturalnych Unii Europejskiej należy do norm prawnych prawa unijnego ustalającego założenia polityki regionalnej i spójności, przepisów prawnych państw członkowskich. Krajowe regulacje prawne muszą być zharmonizowane ze strategią celów, zasad i procedur wspólnotowych zawartych w rozporządzeniach Rady UE.

3.1. Reguły korzystania z funduszy strukturalnych —

Rozporządzenie Rady UE nr 1260/90/WE
Podstawowym dokumentem definiującym zasady korzystania z funduszy strukturalnych jest rozporządzenie Komisji WE z 21 czerwca 1991 r. nr 1260. Warunkiem realizacji pomocy unijnej zawartym w tym rozporządzeniu jest przygotowanie planów i programów opartych na zasadach koncentracji środków, współdziałania, współfinansowania, programowania, organizowania i finansowania zadań. Zasada komplementarności i partnerstwa polega na opracowaniu przez jednostki samorządu terytorialnego takich działań, aby działania Wspólnoty stanowiły ich uzupełnienie. Programy strukturalne przygotowane przez Komisję, państwo członkowskie oraz jednostkę samorządu terytorialnego wraz z pozostałymi partnerami społeczno-gospodarczymi powinny zawierać wszystkie etapy wdrażania i współfinansowania. Na państwie członkowskim spoczywa obowiązek zorganizowania współdziałania w ramach realizacji programów partnerskich.
Wszystkie elementy pomocy strukturalnej Unii Europejskiej muszą zachować zasadę dodatkowości, a więc nie zastępować środków publicznych jednostek samorządu terytorialnego. Państwo członkowskie Unii Europejskiej musi zapewnić regionom i jednostkom samorządu terytorialnego realizację programów z funduszy strukturalnych, co wynika z zasady programowania. Zasada programowania w dużej mierze stymuluje rozwój planów służących do wdrażania funduszy unijnych. Każde z państw uczestniczących w programie pomocowym zobowiązane jest do przedstawienia planu rozwoju zawierającego analizę sytuacji społeczno-gospodarczej, najważniejszych potrzeb, metodologię osiągania celów wraz ze środkami finansowymi służącymi do ich osiągnięcia i realizacji. Zadaniem Komisji Europejskiej jest tworzenie, przy udziale państwa członkowskiego, Planu Wsparcia Wspólnoty zawierającego strategie i priorytety działań funduszu i państwa członkowskiego, a także szczegółowe cele i nakłady finansowe na realizację działań.
Wsparcie Wspólnoty realizowane jest przez jeden lub kilka funduszy. Zestawienie celów, priorytetów, strategii działań i środków finansowych w Podstawowym Wsparciu Wspólnoty przy udziale programu operacyjnego stanowi jednolity dokument programowy. Każdy z planów programów operacyjnych i dokumentów programowych musi być przygotowany zgodnie z Rozporządzeniem Rady nr 1260 z 1990 r. na siedem lat. Efektywność działań ma zapewnić zasada koncentracji, oznaczająca dofinansowanie przez fundusze strukturalne ograniczonej liczby podstawowych celów polityki regionalnej Unii Europejskiej. Znaczna ilość środków ma być przeznaczona na realizację celu 1, na pozostałe cele przeznacza się środki adekwatne do PKB w przeliczeniu na jednego mieszkańca. Podziału środków między państwa członkowskie dokonuje Komisja Europejska na podstawie liczby ludności, koniunktury gospodarczej kraju i regionu, sytuacji społecznej, szczególnie bezrobocia.59

3.2. Wyrównywanie dysproporcji regionalnych —

Rozporządzenie Rady UE nr 1261/99/WE
Za wyrównywanie dysproporcji regionalnych odpowiedzialny jest Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, działający na podstawie Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady Wspólnoty Europejskiej z 26 czerwca 1999 r. nr 1261.60 Na podstawie tego rozporządzenia środki rozdysponowywane są na inwestycje produkcyjne (w celu ochrony miejsc pracy), inwestycje infrastrukturalne wzmacniające potencjał i możliwości regionów, inwestycje komunikacyjne, transportowe, energetyczne, dywersyfikacyjne w sferze ekonomicznej, renowacji terenów miejskich, aktywności terenów wiejskich, działanie małych i średnich przedsiębiorstw, edukację, opiekę zdrowotną, usługi dla społeczeństw lokalnych i ochrony środowiska.

Osiągnięciu celów EFRR miał służyć Narodowy Plan Rozwoju Regionalnego 2004–2006 (NPRR), który szczegółowo przedstawiał działania strony polskiej. NPRR zawierał wybrane do realizacji działania. W części dotyczącej zintegrowanego programu operacyjnego rozwoju regionalnego jako cel nadrzędny wskazana została rozbudowa i modernizacja infrastruktury wzmacniającej konkurencyjność regionów. Jednostki samorządu terytorialnego mogły uczestniczyć w realizacji projektów drogowych, szczególnie zwiększających komunikatywność z infrastrukturą o charakterze międzynarodowym, co w przyszłości zapewni dostęp do regionów i ośrodków miejskich. Dofinansowanie otrzymują programy rozbudowy systemów komunikacji miejskiej w aglomeracjach.


W celu uaktywnienia regionalnego przewidziano środki na wsparcie infrastruktury edukacyjnej, programów badawczych ośrodków naukowych działających na rzecz danego środowiska, województwa, powodując tym wzrost konkurencyjności gospodarczej regionów.

3.3. Podstawy przyznawania pomocy z funduszy strukturalnych
Podstawy prawne przyznawania pomocy z funduszy strukturalnych precyzuje artykuł 29 Rozporządzenia Rady z 21 czerwca 1999 r. nr 1260. Dofinansowanie z funduszy w regionach objętych celem 1 nie może przekraczać 75 proc. kosztów oraz 50 proc. środków publicznych przekazanych na współfinansowanie projektów. Na obszarach objętych celem 2 maksymalna wysokość współfinansowania ze środków funduszy strukturalnych wynosi 50 proc. kosztów i 25 proc. środków publicznych stanowiących wkład danego państwa w realizację programu. W przypadku inwestycji strukturalnych generujących zysk netto dofinansowanie nie może przekraczać 45 proc. kosztów w regionach objętych celem 1, ale umożliwia zwiększenie współfinansowania z Funduszu Spójności.
Wielkość dofinansowania z funduszy musi być określona dla każdego priorytetu i uwzględniać specyfikę problemu, zdolność finansową, potrzeby regionalne i krajowe, planowanie wykorzystania środków, a zwłaszcza środków publicznych i prywatnych oraz stosowania odpowiednich dokumentów w kontroli finansowej. Przyznane zadanie można realizować tylko z jednego funduszu wsparcia, w zależności od formy. Wsparcie może polegać na bezzwrotnych dotacjach, pożyczkach, gwarancji oprocentowanych form finansowych. Wszystkie narzędzia finansowania posiadają wspólny cel i angażują wiele podmiotów we wspólne partnerstwo. Wypłaty z funduszu przybierają formę zaliczkową, okresową lub płatności końcowej. Zarówno płatność okresowa, jak i płatność końcowa dokonywana jest na podstawie faktycznie poniesionych wydatków i musi być adekwatna do wkładów poniesionych przez beneficjentów krajowych. Płatność okresowa dokonywana jest przez Komisję Europejska i ma na celu zwrot kosztów faktycznie opłaconych przez fundusze i poświadczonych przez instytucję płatniczą. Wypłata zaliczkowa nie może przekraczać 7 proc. środków funduszy na działalność objętą programem pomocy.
Wszystkie środki funduszy strukturalnych są przekazywane przez Komisję Wspólnot Europejskich do instytucji płatniczych. Państwo członkowskie wyznacza jedną lub wiele instytucji płatniczych w celu obsługi systemowej oraz utrzymania płatności z Komisją. W Polsce zadania instytucji płatniczej spełnia Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, które obsługuje wszystkie fundusze strukturalne i Fundusz Spójności.
Z omawianych funduszy najważniejszym jest Fundusz Spójności (Kohezji), który kontynuuje swoje zadania, w przeciwieństwie do funduszy ISPA, PHARE czy SAPARD, które były funduszami stworzonymi dla państw kandydujących do Wspólnoty Europejskiej w celu wyrównania istniejących dysproporcji przed wstąpieniem do Unii Europejskiej 1 maja 2004 r. Fundusz Spójności został znowelizowany Rozporządzeniem Rady z 20 czerwca 1999 r. nr 1264. Po modyfikacji i uzupełnieniach z funduszu tego realizowany jest rozwój infrastruktury w dziedzinie ochrony środowiska i transportu europejskiego w państwach członkowskich, w których PKB na jednego mieszkańca jest niższy od 90 proc. średniego poziomu PKB we Wspólnocie. Istotnym elementem programu jest przygotowanie przez dane państwo programu zmierzającego do spełnienia warunków spójności gospodarczej. Podział środków funduszy odbywa się na zasadach zobiektyzowanych kryteriów, obejmujących powierzchnię kraju, czynniki społeczno-gospodarcze, wysokość PKB brutto na mieszkańca. Wkład funduszu to 80–85 proc. wydatków publicznych. Wielkość ta może ulec zmianie w wyniku inwestycji wytwarzających dochód, wielkości wydatków, na podstawie których obliczana jest kwota dofinansowania, biorąc pod uwagę rzeczywisty dochód netto. Realizacja zadań może przebiegać zarówno z Funduszu Spójności, jak i z funduszy strukturalnych. Finansowanie przeznaczone przez Komisję odbywa się w równych rocznych ratach. Przy realizacji zadań z Funduszu Spójności nie ma zastosowania zasada dodatkowości.
Jednostki samorządu terytorialnego mogą realizować zadania z zakresu racjonalizacji gospodarki odpadami, wód powierzchniowych i ochrony jakości powietrza. Zakres projektów obejmuje zagadnienia budowy i modernizacji kanalizacji sanitarnej i opadowej, oczyszczalni i podoczyszczalni ścieków, modernizacji i budowy urządzeń uzdatniających wodę pitną, budowę i rozbudowę składowisk odpadów komunalnych, uruchomienie systemów selekcji i odzysku odpadów, utylizacji, rekultywacji terenów zdegradowanych, budowę i modernizację miejskich systemów ciepłowniczych.
Aby przystąpić do Funduszu Spójności, jednostki samorządu terytorialnego muszą przygotować zakres, a następnie kompletne projekty komunalne. Jednostki samorządu terytorialnego mogą uczestniczyć w omawianych programach samodzielnie, opracowując projekty oraz realizując je. NPRR 2004–2006 zakładał współdecydowanie o wyborze i realizacji projektu. Miało to zapewniać uczestnictwo w komitetach sterujących i w komitetach monitorujących. Skład i regulamin prac komitetów były określone przez instytucję zarządzającą danym programem i instytucję zarządzającą wykonywaniem planu. Jednostki takie znajdują się do dzisiaj w każdym województwie.
Komitety sterujące programami regionalnymi w jednej trzeciej obsadzone są przedstawicielami ministerstw, w jednej trzeciej przedstawicielami partnerów społecznych i w jednej trzeciej przedstawicielami środowisk gospodarczych i naukowo-badawczych. Do zadań komitetów monitorujących należy rozpatrzenie i zatwierdzenie kryteriów wyboru przedsięwzięcia w ramach każdego działania, badanie postępów w osiąganiu celów, rezultatów wdrożonych programów operacyjnych, rozpatrzenie rocznych i końcowych raportów dotyczących programów operacyjnych, zgłoszenie modyfikacji instytucjom zarządzającym, zatwierdzenie zgłoszonych przez instytucję zarządzająca programem operacyjnym propozycji przesunięcia środków między priorytetami w ramach programu. W obecnej sytuacji koniecznością jest ustawowe uregulowanie zagadnień związanych ze współfinansowaniem projektów samorządowych przez wielu partnerów. Kryteria dofinansowania projektów określone ustawowo ograniczą uznaniowość przy udzielaniu środków jednostkom samorządu terytorialnego.61 Całkowite koszty sporządzenia projektu przedstawia poniższy rysunek.

Rysunek 2



Całkowity koszt sporządzenia projektu


Źródło: Opracowanie własne na podstawie Narodowego Planu Rozwoju.

Finansowanie wielu działań współpracy międzyregionalnej w Europie umożliwiły różnorodne programy i fundusze strukturalne, które stworzyły ramy programowe i polityczne ułatwiające podjęcie współpracy, przyczyniły się do profesjonalizacji w budowaniu sieci powiązań międzyregionalnych i ich wykorzystaniu przez regiony do wspólnych przedsięwzięć. To operacyjne wsparcie międzynarodowej współpracy regionów jest konsekwencją wzrastającego znaczenia sfery regionalnej i lokalnej w UE, a przede wszystkim początkiem zastosowania zasady subsydiarności nie tylko w stosunku do państw, ale także do euroregionów62.



4. Zasady i praktyki współpracy euroregionów
Początki współdziałania na obszarach przygranicznych państw europejskich sięgają lat pięćdziesiątych XX w., kiedy to — po trudnych doświadczeniach II wojny światowej i dla przezwyciężenia wynikłych z niej podziałów i wrogości między sąsiednimi narodami — idea ta znalazła żywy oddźwięk wśród wielu społeczności lokalnych mieszkających na terenach przygranicznych. W tym też kontekście pojawiło się pojęcie „euroregion” rozumiane jako obszar położony na pograniczu dwóch lub więcej sąsiadujących z sobą państw. Z założenia miały one zbliżać kulturowo i gospodarczo te społeczności, w których — z racji ich usytuowania i historycznych zdarzeń — znajdowały się duże grupy etniczne narodów sąsiadujących.
Z czasem, po utworzeniu pierwszych wspólnot europejskich — Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (EWWS) i Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG) — współpraca ta była poszerzana o nowe dziedziny (np. turystyka, drobny handel przygraniczny, ochrona środowiska itp.) i konkretyzowana w ramach polityki regionalnej tych Wspólnot. Ogólnie biorąc, główne argumenty za tworzeniem przygranicznych euroregionów były następujące:

  • współpraca transgraniczna ożywia i wzbogaca materialnie i niematerialnie życie lokalne i regionalne,

  • współpraca transgraniczna uspołecznia stosunki zewnętrzne państw, tzn. włącza społeczeństwa lokalne w stosunki międzynarodowe,

  • współpraca transgraniczna współtworzy współpracę subregionalną w Europie — nazwano to odchodzeniem od koncepcji „granicy — muru” na rzecz koncepcji „granicy — miejsca spotkań”,

  • współpraca transgraniczna wzmacnia każde państwo m.in. przez upodmiotowienie władz lokalnych.

Z kolei najczęstsze argumenty przeciwko euroregionom i współpracy transgranicznej, jakie padały wówczas, a i dziś się zdarzają, są następujące:



  • euroregiony stanowią zagrożenie dla integralności terytorialnej państwa,

  • zbyt duży wpływ mniejszości narodowych na sprawy państwa,

  • niekontrolowany napływ imigrantów,

  • mieszanie się organizacji międzynarodowych w wewnętrzne sprawy państwa.63

Podobne głosy krytyczne padały i w Polsce podczas debat sejmowych w latach dziewięćdziesiątych, kiedy to tworzono pierwsze euroregiony w naszym kraju.64


Ówczesny minister spraw zagranicznych Polski — Krzysztof Skubiszewski — tak odpowiadał na te uwagi i zarzuty: „Traktujemy współpracę transgraniczną jako instrument w tworzeniu sieci nowych stosunków Polski z sąsiadami (...), umacniania naszych związków ze Wspólnotami Europejskimi (...). Polityka wobec wschodnich sąsiadów jest i powinna pozostać kierunkiem rozwojowym naszej polityki zagranicznej i jej ważnym elementem jest właśnie współdziałanie transgraniczne”.65
Do dnia dzisiejszego powstało 16 przygranicznych euroregionów w Polsce, z tego 4 na granicy zachodniej (Pomerania, Pro Europa Viadrina, Sprewa-Nysa-Bóbr, Neisse-Nisa-Nysa), 7 na granicy południowej (Glacensis, Pradziad, Silesia, Śląsk Cieszyński, Beskidy, Tatry, Karpacki), 3 na granicy wschodniej (Bug, Puszcza Białowieska, Niemen) i 2 na granicy północnej (Łyna-Ława, Bałtyk). Szczególne znaczenie dla nowych stosunków polsko-niemieckich i gromadzenia doświadczeń do tworzenia dalszych euroregionów miało utworzenie już w 1991 r. euroregionu „Nysa”. Podobne znaczenie miało utworzenie na granicy zachodniej kolejnych 3 euroregionów w latach 1992–1993, a mianowicie: „Pomerania”, „Pro Europa Viadrina” i „Sprewa — Nysa — Bóbr”. Impulsem do tworzenia euroregionów na naszej południowej granicy (Glacensis, Pradziad, Silesia, Śląsk Cieszyński, Beskidy, Tatry, Karpacki) były niewątpliwie: stowarzyszenie Polski, Czech, Słowacji i Węgier z UE oraz utworzenie Grupy Wyszechradzkiej (i strefy wolnego handlu CEFTA66). Należy podkreślić, że największe doświadczenie we współpracy transgranicznej w UE zdobyły takie kraje, jak: Francja, RFN i Holandia. Z czasem dołączyły do nich Szwecja i Finlandia oraz Hiszpania i Portugalia. W końcu lat osiemdziesiątych i na początku lat dziewięćdziesiątych, w wyniku transformacji polityczno-ustrojowych w krajach Europy Środkowej i Wschodniej, rozpoczęła się współpraca regionalna Polski z RFN, Czechami, Słowacją i Węgrami, a następnie państwami bałtyckimi oraz Ukrainą i Białorusią.67

5. Ramy prawne
Europejska współpraca transgraniczna opiera się na trzech zasadniczych dokumentach:

  • Europejskiej Konwencji Ramowej o Współpracy Transgranicznej (tzw. Konwencja Madrycka Rady Europy z 1980 r.),

  • Europejskiej Karcie Samorządu Terytorialnego z 1985 r.,

  • Europejskiej Karcie Regionów Granicznych i Transgranicznych z 1995 r.

Polska w latach 1993–1995 ratyfikowała te dokumenty, przystępując zarazem do negocjacji umów o współpracy transgranicznej z sąsiadami. Najważniejszą inicjatywą programową Unii Europejskiej w zakresie współpracy transgranicznej jest program INTERREG (i jego kolejne warianty). Jest on finansowany z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i obejmuje trzy grupy działań:



  • integrację regionów przygranicznych, w tym obszarów graniczących z państwami niebędącymi członkami Wspólnoty oraz granic morskich,

  • przyczynianie się do harmonijnej integracji UE — kładzie nacisk na długotrwały i zrównoważony rozwój, popiera współpracę regionów o wspólnych problemach, np. obszary górskie i morskie,

  • usprawnianie polityki rozwoju regionalnego prowadzonej przez administrację rządową i samorządową.68

Podstawowe zasady funkcjonowania funduszy strukturalnych finansowanych z EFRR, w tym na rozwój regionalnej współpracy nadgranicznej, określone są m.in. w rozporządzeniach 1260/99 i 1685/2000 Komisji Europejskiej.69


Najważniejszym dokumentem zawierającym katalog zasad i praktyk tworzących wspólne normy europejskie służące rozwojowi samorządności lokalnej jest Europejska Karta Samorządu Terytorialnego (zwana dalej Kartą), przyjęta przez Radę Europy w październiku 1985 r. (weszła w życie 1 września 1988 r.). Polska ratyfikowała Kartę w listopadzie 1993 r. Odegrała ona istotną rolę w rozwoju samorządności lokalnej w naszym kraju. Znajomość treści Karty może pomóc w pogłębionym zrozumieniu roli i zadań samorządu terytorialnego. Warto zaakcentować, iż każde państwo ratyfikujące Kartę zobowiązuje się do respektowania generalnych zasad demokracji lokalnej, a więc wpływu obywateli na funkcjonowanie organów samorządowych. Karta nie narzuca rygorystycznego przestrzegania wszystkich swoich przepisów, albowiem jej artykuł 6 zezwala społecznościom lokalnym na samodzielne ustalanie swojej struktury administracyjnej. Artykuł 9 ust. 5 zezwala zaś na wprowadzanie procedur i działań wyrównawczych w celu ochrony słabszych finansowo społeczności lokalnych.

Karta nie przewiduje mechanizmów reprymendy za nieprzestrzeganie wynikających z jej podpisania zobowiązań. Europejska Karta Samorządu Terytorialnego odnosi się do odpowiedzialności obywateli i zasad samorządu lokalnego jako głównych elementów efektywnej demokracji i wymaga ich uznania w prawie krajowym i „w miarę możliwości w Konstytucji” (art. 2). Tym samym wnosi wkład w rozwój idei społeczeństwa obywatelskiego.

Dokument ma na celu:


  • włączenie gmin i regionów w realizację integracji europejskiej,

  • budowę Europy w oparciu o zasady demokracji i decentralizacji,

  • budowę Europy Obywateli przez włączenie obywateli w tworzenie demokracji w miejscu zamieszkania,

  • materializację zasady closer to citizen przez skuteczne zarządzanie na szczeblu lokalnym w „bezpośredniej bliskości obywatela”,

  • materializację zasady subsydiarności jako zasady kształtującej kompetencje szczebla lokalnego,

  • rozwój współpracy między gminami i regionami europejskimi.

Dokument zawiera katalog zasad istotnych dla prawidłowego rozwoju i funkcjonowania samorządu terytorialnego:



  • powszechna wybieralność organów władzy samorządowej,

  • konieczność konstytucyjnej regulacji samorządu terytorialnego,

  • obowiązek zasięgania opinii społecznej,

  • szerokie kompetencje do działania w sprawach publicznych,

  • samodzielność administracyjna i gospodarcza władz lokalnych,

  • samodzielność finansowa i ochrona społeczności lokalnych słabszych finansowo,

  • prawna ochrona samorządu komunalnego,

  • dostosowanie struktur i środków do zadań społeczności lokalnych,

  • generalne prawo do współpracy: prawo do współpracy z innymi społecznościami lokalnymi oraz zrzeszania się z nimi — w granicach określonych prawem — „w celu realizacji zadań, które stanowią przedmiot ich wspólnego zainteresowania” (art. 4)70, także prawo zrzeszania się społeczności lokalnych w międzynarodowych związkach i współpracy ponad granicami narodowymi z komunalnymi jednostkami terytorialnymi innych państw w warunkach określonych ustawą.

Konkludując, znaczenie Karty polega głównie na tym, że włącza ona ideę autonomii lokalnej do prawa międzynarodowego. Dokumen ma kluczowe znaczenie dla zdefiniowania zasad organizacji i finansowania rozwoju regionalnego w UE. Karta wnosi istotny wkład do dyskusji politycznej o konieczności wzmocnienia szczebla lokalnego w Europie i jego roli w procesie integracji. Elastyczność jej postanowień ma zwiększyć możliwość stosowania ich przez państwa o różnej specyfice systemów prawnych i administracyjnych. Z kolei niejasne sformułowania dotyczące kompetencji przyznanych jednostkom lokalnym często są interpretowane przez nie na swoją korzyść. W związku z tym, że zobowiązuje ona państwa do przestrzegania pewnego minimum wymagań w dziedzinie podstawowych rozwiązań prawnych odnoszących się do samorządu terytorialnego, a w państwach unitarnych odzwierciedla się jej pozytywny wpływ na przyspieszenie procesów decentralizacyjnych71.



Bibliografia


  1. ABC Unii Europejskiej, 2004: Warszawa.

  2. ABC Unii Europejskiej, 2007: Warszawa.

  3. Akty prawne Parlamentu Europejskiego i Rady dotyczące Instrumentów Strukturalnych i Przedakcesyjnych na lata 2000–2006, 2000: Warszawa.

  4. Barcz J., 2007: Integracja europejska, Warszawa.

  5. Bielecki J., 2001: Atrakcyjna praca w Brukseli, „Rzeczpospolita” z 30 maja.

  6. Boć J., 2000: Ustrój administracji publicznej, Warszawa.

  7. Chojnacka-Duch E., 2000: Finanse publiczne i polskie prawo finansowe, Warszawa.

  8. Ciamaga L., Latoszek E., Michałowska-Gorywoda K., Oręziak L., Teichmann E., 2000: Unia Europejska — podręcznik akademicki, Warszawa.

  9. Cieślak Z., Jagielski J., Lang J., Szubiakowski M., Wierzbowski M., Wiktorowska A., 1997: Prawo administracyjne, Warszawa.

  10. Dudek M., 2007: Polityka regionalna Unii Europejskiej. Teoria i praktyka, Warszawa.

  11. „Finanse komunalne. Miesięcznik Regionalnych Izb Obrachunkowych”, numery i roczniki z lat 2004–2008.

  12. Fundusze strukturalne Unii Europejskiej, 2004: Warszawa.

  13. Fundusze strukturalne Unii Europejskiej, 2008: (red.) T. Kierzkowski, Warszawa.

  14. Górka M., Wyrozumska A., 2008: Instytucje i prawa Unii Europejskiej, Warszawa.

  15. Instytucje Unii Europejskiej, 2005: (red.) K. Cholawo-Sosnowska, K. Karbowska, A. Wnukowska, Warszawa.

  16. Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (DzU nr 78, poz. 483).

  17. Kowalski J., Ślusarczyk Z., 2005: Unia Europejska. Proces integracji i zarys problematyki instytucjonalno-prawnej, Poznań.

  18. Leoński Z., 1999: Samorząd terytorialny, Warszawa.

  19. LEX. Polski Serwer Prawa. Witryna internetowa. http: /lex.pl/bap/samorzad/Dz.U.1994.124.607.html, stan z 8 lutego 2010 r.

  20. Łastawski K., 2004: Od idei do integracji europejskiej, Warszawa.

  21. Pawlicki J., 2002: Komisarz na miarę Polski, „Gazeta Wyborcza” z 18 grudnia.

  22. Pietrzyk J., Polityka regionalna Unii Europejskiej i regiony w państwach członkowskich, 2004: Warszawa.

  23. „Pismo Samorządu Województwa. Kronika Mazowiecka” nr 5 (17) 2004, rok II.

  24. Rozbicka B., 2000: Samorząd terytorialny, Warszawa.

  25. Samorząd terytorialny w Polsce, 2002: (red.) J. P. Tarno, Warszawa.

  26. Samorząd w Polsce: istota, formy, zadania, 1998: (red.) S. Wykrętowicz, Poznań.

  27. Streinz R., 2002: Prawo europejskie, Warszawa.

  28. Szyjko C. T., 1999: „Quo vadis regionie?”. Szanse i wyzwania polskich województw w obliczu integracji europejskiej, „Biznes Warmii i Mazur” — „Gazeta Olsztyńska” z 4 października.

  29. Szyjko C. T., 2009: Unia Europejska w dobie przełomu. Almanach tekstów źródłowych, Warszawa.

  30. Ślusarczyk Z., 2005: Europejska Wspólnota Węgla i Stali, „Commentationes. Zeszyt Naukowy WSM” nr 1.

  31. Ślusarczyk Z., 2005: Europejska Wspólnota Gospodarcza i Euratom, „Commentationes. Zeszyt Naukowy WSM” nr 2.

  32. Ślusarczyk Z., Szyjko C. T., 2009: Fundusze UE — kompendium, Warszawa.

  33. Samorząd terytorialny w Polsce, 2002: (red.) J. P. Tarno, Warszawa.

  34. Unia Europejska. Leksykon integracji, 2004: (red.) W. Bokajła, K. Oziubka, Wrocław.

  35. Ustawa z dnia 20 grudnia 1996 r. o gospodarce komunalnej (Dz. U nr 9, poz. 43 z późń. zm.).

  36. W służbie regionom, 2004: Warszawa.

  37. Wstępny Narodowy Plan Rozwoju na latach 200–2006, 2000: Warszawa.

  38. Żuromski P., 2001: Fundusze strukturalne i pomoc zagraniczna Unii Europejskiej, Łódź.


Rozdział 5.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   20


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna