Cykl sonatowy



Pobieranie 18.8 Kb.
Data04.05.2016
Rozmiar18.8 Kb.

CYKL SONATOWY

zajmuje czołowe miejsce wśród form muzycznych. Spotykany jest z muzyce klasycznej, romantycznej i nowszej. Występuje na gruncie muzyki solowej, kameralnej i orkiestrowej, przyjmując w zależności od aparatu wykonawczego różne nazwy, np.: sonata na fortepian, na skrzypce i fortepian, trio, kwartet, kwintet, symfonia. Wykazuje pewien stały układ części:



  • I część – Allegro – forma sonatowa,

  • II część: Adagio (lub inne wolne tempo) – o różnej budowie (np. forma ABA lub wariacyjna),

  • III część: menuet w tempie umiarkowanym, od czasów Beethovena – Scherzo,

  • IV część: Finale – o różnym ukształtowaniu formalnym (najczęściej w formie ronda), z reguły w tempie szybkim lub bardzo szybkim.

W terminologii związanej z sonatą klasyczną należy wyróżnić następujące pojęcia:

  • cykl sonatowy– utwór cykliczny, dla którego ustalona jest obecność formy sonatowej jako najczęściej pierwszego ustępu.

  • forma sonatowa – budowa pojedynczego utworu lub jakiegoś ustępu utworu cyklicznego, której istotą jest dualizm tematyczny i technika przetworzeniowa (praca tematyczna).

  • allegro sonatowe – utwór lub część utworu utrzymana w formie sonatowej i szybkim tempie; allegro sonatowe nie jest ścisłym synonimem formy sonatowej, gdyż forma sonatowa – w przeciwieństwie allegra sonatowego – stanowić może także podstawę utworów w wolnych tempach.


FORMA SONATOWA

Rozpada się na trzy ogniwa: ekspozycję, przetworzenie i repryzę.



EKSPOZYCJA składa się z następujących części: temat I (główny), łącznik do tematu II, temat II (przeciwstawny), epilog (epilog). Czasem temat I poprzedzony jest wolnym wstępem.

Temat główny utrzymany jest w tonacji zasadniczej. Czasem przechodzi niezauważalnie w łącznik. Temat może przybierać rozmaite postacie.

  • Ze względów formalnych spotykamy tematy dzielące się na odcinki typowe dla budowy okresowej (najczęściej układ dwu- lub trzyczęściowym aba), tematy o charakterze ewolucyjnym, jak również operujące pojedynczymi motywami na podłożu określonej struktury harmonicznej. Wieloczęściowe tematy są typowe dla rozbudowanych sonat. Jeżeli poszczególne części tematu nabierają samodzielnego znaczenia, wówczas mamy do czynienia z tzw. grupą tematyczną (głównie w symfonii, muzyce romantycznej).

  • Pod względem harmonicznym obok prostych odniesień występują skomplikowane relacje harmoniczne. Czynnik harmoniczny przenika czasem także linię melodyczną (tematy oparte na rozłożonych akordach)

  • Pod względem wyrazowym wyróżniamy m.in. tematy o stanowczym, energicznym charakterze, osiągniętym dzięki ostrości rytmicznej, tematy liryczne o kantylenowej melodyce, tematy lekkie o melodyce figuracyjnej.

Bywa, że kontrasty wewnątrztematyczne są bardzo widoczne. Mogą występować np. między poprzednikiem i następnikiem, czasem już w samym poprzedniku.

Łącznik to część utworu występująca miedzy tematami. Spełnia ważną rolę pod względem harmonicznym, przeprowadza bowiem modulację do tonacji tematu II. Łącznik może być spokrewniony z tematem lub posiadać własne oblicze. Rozmiarami sięga od kilku taktów do szeroko rozbudowanych odcinków. Spotykamy się tu z wielką rozpiętością różnych struktur. W muzyce klasycznej rozbudowane łączniki występują rzadziej niż w muzyce romantycznej. W dużych łącznikach da się wyróżnić myśl poboczną oraz myśl końcową, z reguły charakteryzującą się wzmożonym ruchem, a czasem tylko jeden z tych odcinków. Pod względem wyrazowym łączniki są przebiegami izomorficznymi (jednolity materiał) lub polimorficznymi (materiał zróżnicowany, myśl poboczna). Sposób kształtowania łącznika zależy często od struktury tematu. Łącznik albo ma cechy odprężenia, albo prowadzi do spotęgowania napięcia. Jeżeli opiera się na materiale motywicznym I tematu, który często przetwarza, teoretycy muzyki określają go ,,tworem funkcyjnym tematu”.

Temat przeciwstawnyantagoniczność tematu II wyraża się przede wszystkim w kontraście tonacyjnym. Na ogół w sonatach durowych temat II pojawia się w tonacji dominanty, w molowych – w paralelnej durowej. Zdarzają się też inne, bardziej skomplikowane stosunki harmoniczne. Oba tematy kontrastują też pod względem wyrazowym, co jest wynikiem określonego kształtowania poszczególnych elementów muzycznych, szczególnie melodyki. Spora ilość ekspozycji charakteryzuje się dynamicznym tematem I i lekkim lub kantylenowym tematem II. Nie jest to jednak obowiązująca reguła. Przy określaniu kontrastów w ekspozycji należy brać pod uwagę również łącznik. Często bowiem temat II przeciwstawia się łącznikowi, a nie tematowi I.

Zakończenie– epilog (grupa końcowa) – utrzymany jest zazwyczaj w tonacji tematu II. Ma zwykle złożoną budowę. Może składać się z odcinków łącznikowych (łącznik po temacie II) i tematycznych (tzw. myśl końcowa), operować nowym materiałem albo wcześniej ukazanym (tematu I lub II, lub łącznika). Nawiązanie do wcześniejszych fragmentów ekspozycji polega np. na wykorzystaniu motywu czołowego lub charakterystycznej rytmiki. Umiejscowienie tych motywów w epilogu bywa różne. Ostatni współczynnik ekspozycji nieraz odgrywa ważną rolę w przetworzeniu (np. w sonacie F-dur op. 10 nr 3 Beethovena). W epilogu ogniskują się często nagromadzone energie, w które obfitowały tematy i łącznik lub następuje wygasanie nagromadzonych energii i osłabienie charakteru dynamicznego. Niekiedy kompozytor operuje w ekspozycji trzema tematami (np. Beethoven: I cz. sonaty F-dur op.10 nr 3 i I cz. sonaty C-dur op.2 nr 30).
PRZETWORZENIE – jego istotą jest przerabianie materiału ekspozycji (głównie tematycznego) i ukazywanie tych przekształceń w jak najkunsztowniejszej szacie harmonicznej. Cechuje je zatem bogactwo środków harmonicznych, liczne procesy modulacyjne. Zaczyna się zwykle w tonacji, w której skończyła się ekspozycja, w tonacji jednoimiennej lub bardziej odległej. Decydującą rolę odgrywa praca tematyczna, do której służą najrozmaitsze środki modyfikujące wszystkie elementy muzyczne łącznie z fakturą utworu. Kompozytor może stosować wręcz cytaty materiału tematycznego lub od niego się oddalać (nawet tak, że związek z nim jest słabo widoczny). Przetworzeniu mogą podlegać również łącznik, materiał wstępu i myśli końcowej. Kompozytor czasem wprowadza zupełnie nowy materiał. Przetworzenie nie jest luźnym zestawieniem odcinków, w ramach których dokonuje się praca tematyczna. Stanowi ono konsekwentna rozbudowę formy i pozostaje w ścisłym związku z ekspozycją. Nie ma zasad regulujących rozmiary przetworzenia i następstwa przetwarzanych współczynników, najczęściej jednak przetworzenie prowadzone jest na zasadzie przekształceń ewolucyjnych.
REPRYZA - rozpoczyna się zazwyczaj w tonacji głównej. Jest przytoczeniem materiału ekspozycji, ale prawie nigdy w sposób dosłowny. Z uwagi na rozplanowanie procesów energetycznych obiegowo przebieg formy sonatowej interpretuje się następująca: ekspozycja – miejsce konfliktu dwóch tematów, przetworzenie – pogłębienie konfliktu, repryza – rozwiązanie pozostałych uprzednio napięć. Stąd zmiany w ostatnim ogniwie formy. Oba tematy występują w tonacji zasadniczej lub tonacjach jednoimiennych. Zdarza się także inaczej, np. temat II rozpoczyna się w dowolnej tonacji, w dalszym ciągu jednak przechodzi do tonacji zasadniczej. Gdy repryza rozpoczyna się tematem w postacie pierwotnej, lecz innej tonacji, niż zwodnicza określamy ją pozorną, lub zwodniczą. Temat I, II oraz łącznik mogą ulegać pewnym przeobrażeniom (np. przez zmianę akompaniamentu). W skrajnych przypadkach zmiany doprowadzają do powstania zupełnie nowego materiału tematycznego. Często wystąpienie repryzy przygotowywane bywa łącznikiem. Repryzy mają na ogół wyraźne rozpoczęcie, ale istnieją tez takie, które pojawiają się niespodziewanie (zwłaszcza w muzyce kameralnej). Nieregularne repryzy opuszczają temat główny; wówczas występuje on w kodzie.

WSTĘP – jest pierwszym i nieobowiązkowym współczynnikiem formy. Jeżeli przyjmuje postać rozbudowaną jest zazwyczaj wolniejszy od kolejnych części ekspozycji. Czasem pojawia się w dalszym przebiegu formy w swoim oryginalnym tempie (np. w sonacie c-moll op. 13 nr 8 „Patetycznej”).

KODA – jest ostatnim i nie obowiązkowym współczynnikiem formy sonatowej. Nie ma uściślonych zasad dotyczących budowy kody. Spotykamy przebiegi: figuracyjne, gamowo-pasażowe, o charakterze improwizacyjnym (cadenzy). Koda może nie mieć nic wspólnego z poprzednim materiałem albo nawiązywać do wcześniejszych fragmentów formy. Czasami koda bywa rozszerzona do pokaźnych rozmiarów, a zawarte w niej tematy poddawane są na nowo zabiegom przetworzeniowym, tak, że koda urasta do jakby drugiego przetworzenia, np. I cz. Sonaty Es-dur op. 81a L. van Beethovena. Właśnie od czasów Beethovena pojawiają się szeroko rozbudowane kody.


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna