Czechosłowacja



Pobieranie 29.38 Kb.
Data03.05.2016
Rozmiar29.38 Kb.

Czechosłowacja


Podobnie jak śmierć Stalina, rewelacje XX zjazdu KPZR nie wywołały większego poruszenia wśród kierownictwa KPCz.W dużej mierze było to spowodowane faktem ,Iż całkowitą kontrolę nad życiem politycznym kraju sprawowali ludzie ,którzy sami uczestniczyli w wcielaniu w życie procesów pokazowych i nasilających się represji, obawiali się więc ,by próby liberalizacji życia społecznego nie zakończyły s8ię utratą przez nich władzy, a nawet postawieniem ich przed sądem.W ciągu 1956r.KC KPCz przyznało co prawda ,iż w Czechosłowacji miały miejsce „fakty naruszenia prawa”, lecz szybko zamknięto dyskusję publiczną na ten niewygodny temat.

W listopadzie 1957r. Zmarł prezydent Antonin Zapotocky, jego następcą został Antonin Novotny, który jednocześnie sprawował władze 1 sekretarza KC KPCz. Zmiana ta utrwaliła totalitarne praktyki wśród członków kierownictwa partii komunistycznej, czego wyrazem stała się nowa konstytucja, uchwalona w 1960r. Zmieniła ona nazwę państwa na :Czechosłowacka Republika Socjalistyczna, zlikwidowała nieomal całkowicie uprawnienia władz słowackich.

Z czasem jednak narastające trudności gospodarcze, konflikt z ówczesnym ministrem spraw wewnętrznych Brakiem oraz obawa przed przekształceniem Czechosłowacji w stalinowski skansen na wzór Albanii zmusiły Novotnego do kontrolowania liberelizacji.Jesienią 1961 wygłosił na plenerowym posiedzeniu KC KPCz deklaracje walki z „klutem jednostki” w sierpniu zaś zwrócił się do Biura Politycznego o powołanie komisji dla zbadania procesów politycznych lat 1948-1954. W tym tez czasie rozpoczęto zwalnianie z więzień pierwszych represjonowanych, a w sierpniu 1963 r. wyniki prac komisji podano do publicznej wiadomości, co spowodowało przełamanie bariery strachu i zainicjowało społeczna dyskusje.

Równocześnie ze stanowisk partyjnych zaczęto usuwać bardziej skompromitowanych działaczy. W kwietniu 1963 r. utracił stanowisko I sekretarz KC Komunistycznej Partii Słowacji Karol Bacfiek (w latach 1952—1953 minister bezpieczeństwa narodowego), na jego zaś miejsce powołano Alexandra Dubceka. Za zmianami politycznymi nastepowała stopniowa liberalizacja życia intelektualnego. Podejmowano próby odkłamania historii najnowszej, pod kierunkiem prof. OtySika inicjowano studia nad gospodarka, wydawano wolne od wpływów socjalrealizmu utwory literackie autorstwa m.in. Bohumila Hrabala i Josefa Skvoreckiego.

W 1967 r. proces reform wymknął się spod kontroli. Społeczeństwo coraz krytyczniej oceniało ekipę Novotnego i oczekiwało jej odejścia, w KPCz zaś wzrastały wpływy coraz liczniejszej opozycji reprezentowanej z jednej strony przez reformatorów (Dubcek, Husak, Milan Htibi i Ladislav Novomesky), a z drugiej — przez dogmatyków (Vasil Bil'aka i Alois Indra). Próby powstrzymania krytyki przez odebranie buntowniczemu Czechosłowackiemu Związkowi Literatów tygodnika ,,Literami nowiny" wzbudziły liczne protesty i pogorszyły tylko położenie ekipy rządzącej. 31 października 1967 r., po awarii oświetlenia w akademikach jednej z dzielnic Pragi, studenci zorganizowali nocną manifestacje pod aluzyjnym hasłem ,,Więcej światła!", która brutalnie rozbita policja. Stało się to sygnałem dla opozycji wewnątrzpartyjnej, która na posiedzeniu plenum KC KPCz 19-20 grudnia 1967 r., za przyzwoleniem Moskwy, poddała gruntownej krytyce politykę Novotnego, 5 stycznia 1968 r. zaś usunięta go ze stanowiska I sekretarza. Novotny pozostał jednak prezydentem Republiki. Na nowego I sekretarza KC KPCz wybrano Dubceka, na stanowisko I sekretarza KC Komunistycznej Partii Słowacji powołano V. Bil'aka.

Nowe kierownictwo w pierwszych miesiącach urzędowania stworzyło warunki do zapoznania społeczeństwa ze skala i metoda

kompromitacji odsuniętej od władzy ekipy. Kilku wysokich urzędników, zaangażowanych bezpośrednio w przygotowania procesów politycznych, popełniło samobójstwo, sam zaś represji z lat pięćdziesiątych, co doprowadziło do całkowitej Novotny, pod presja opinii publicznej, 22 marca 1968 r. złożył rezygnacje z urzędu prezydenta. Jego następcą został generał Ludvfk Svoboda, który 8 kwietnia 1968 r. powołał nowy rząd z reformatorem Oldrichem Cernikiem na czele.

Wiosna 1968 r. nader szybkiej pluralizacji uległa czechosłowacka scena polityczna (,,Praska Wiosna"). Do samodzielnej roli zaczęty aspirować ściśle dotąd uzależnione od komunistów partie satelickie:



Czechosłowacka Partia Socjalistyczna, Czechosłowacka Partia Ludowa, oraz słowackie: Partia Wolności i Partia Odrodzenia. Powstało szereg inicjatyw obywatelskich jak Klub Zaangażowanych Bezpartyjnych (KAN) oraz klub byłych wi?zni6w politycznych, zwany K-231 od numeru represyjnej ustawy z 1948 r. ,,o ochronie republiki ludowo-demokratycznej". Podstawowe jednak znaczenie miały podziały wewnątrz KC KPCz. Po usunięciu Novotnego dotychczasowa opozycja rychło rozpadła się na zwolenników szybkiej demokratyzacji kraju, którym przewodził Dubcek, oraz ,,realist6w", którzy tak jak Husak czy Novo-mesky postulowali przede wszystkim odzyskanie kontroli nad społeczeństwem. Ponadto w szeregach KPCz znajdowało się jeszcze sporo partyjnego betonu, którego przedstawiciele, tacy jak Bil'ak czy Indra, reprezentowali raczej radzieckie niz. czechosłowackie interesy państwowe.

9 kwietnia 1968 r. ogłoszony został przez Komitet Centralny KPCz program działania, nazywany popularnie ,,programem otwartych drzwi". Deklarowano w nim ,,oczyszczenie komunizmu z dawnych wypaczeń" oraz poszerzenie swobód obywatelskich i politycznych przy zachowaniu nadrzędnej i kierowniczej roli KPCz. Program miał charakter kompromisowy i nie zadowalał żadnej z partyjnych frakcji. Dokumentem o przełomowym dla ,,Praskiej Wiosny" znaczeniu okazała się ogłoszona 27 czerwca 1968 r. deklaracja ,,Dwa tysiące słow. do robotników, rolników, naukowców, nauczycieli i innych", autorstwa Ludvika Vaculika. Wzywała ona społeczeństwo do uczestnictwa w procesie demokratyzacji pod przewodnictwem zreformowanej partii komunistycznej. Dokument, podpisany początkowo przez siedemdziesięciu czołowych uczestników czechosłowackiego życia publicznego stał się impulsem dla rozpoczęcia odbudowy społeczeństwa obywatelskiego: w ciągu kilku tygodni od opublikowania deklaracji podpisało się pod nią około czterdziestu tysięcy osób.

Przemiany w Czechosłowacji wywołały głębokie zaniepokojenie wśród kierownictwa radzieckiego i przywódców innych państw obozu. Obawiano się, ze zaraźliwy przykład ,,socjalizmu z ludzka twarzą" może zachęcić do działania ambitnych reformatorów z ich własnego otoczenia. Począwszy od wiosny 1968 r. kierownictwo czechosłowackie zmuszane było do nieustannego tłumaczenia się ze swoich decyzji przed rozmaitymi delegacjami ,,bratnich" paristw. Do pierwszego takiego spotkania doszło 23 marca 1968 r. w Dreźnie, po raz ostatni zaś Dubcek zapewniał o socjalistycznym charakterze przemian w kraju 17 sierpnia 1968 r. w Komami, podczas spotkania z Janosem Kadarem.

Deklaracje Dubceka nie znalazły zrozumienia u przywódców Związku Radzieckiego, Polski, Węgier, NRD i Bułgarii. 16 lipca 1968 r. wystosowali oni do KC KPCz list-ultimatum potępiający praskie reformy, w którym znalazła się klasyczna wykładnia doktryny politycznej określanej później jako doktryna Brezniewa. Stwierdzono w mm, ze socjalizm w Czechosłowacji został zagrożony przez reakcje, co nie jest problemem wyłącznie państwa czechosłowackiego, ale wszystkich krajów wspólnoty socjalistycznej, które mają prawo (jeśli nie obowiązek) udzielić mu pomocy środkami, jakie uznają za stosowne.

W następnych tygodniach przywódcy czechosłowaccy znaleźli się pod silną presja dyplomatyczną ZSRR i jego sojuszników. Potęgowało ją dodatkowo rozpoczęcie 20 czerwca 1968 r. na terenie CSRS największych w historii manewrów wojskowych Armii Radzieckiej. Pomimo to ani podczas rozmów w Ciemnej nad Cisa prowadzonych w dniach od 29 lipca do 1 sierpnia 1968 r., ani w trakcie debat 2-3 sierpnia 1968 r. w Bratysławie nie udało się zmusic ekipy Dubceka do uległości. W tej sytuacji przywódcy pięciu państw Układu Warszawskiego zdecydowali się na przeprowadzenie operacji ,,Dunaj", czyli na zbrojna inwazji na Czechosłowację w nocy z 20 na 21 sierpnia 1968 r., oficjalnie na próśb? grupy anonimowych członków rządu i Komitetu Centralnego KPCz. Wojska rządowe nie stawiały oporu. Do walk na lokalną skale doszło jednak w Pradze — głownie z radzieckim desantem, który opanował lotnisko i zaatakował rozgłośnie radiowa.

Łącznie liczbę ofiar inwazji szacuje się na około dwieście osób, w znacznej części cywilów. Odpowiedzią Czechów i Słowakow były za to masowe demonstracje protestacyjne przeciwko interwentom.

Przywódcy państw biorących udział w agresji nie byli zainteresowani długotrwałą okupacja Czechosłowacji. Dubceka i kilku innych liderów ,,Praskiej Wiosny" przetransportowano w kajdankach do Moskwy, gdzie 26 sierpnia 1968 r. zmuszono ich do podpisania tzw. protokołu moskiewskiego, w którym wyrażali zgodę na stacjonowanie w CSRS wojsk radzieckich i zapowiedzieli odwrót z drogi reform. Była to faktyczna kapitulacja grupy reformatorów partyjnych, których w następnych miesiącach stopniowo odsunięto od władzy. Na pierwszy ogień 5 września 1968 r. poszedł minister spraw wewnętrznych Josef Pavel, kilkanaście dni później tj. 19 września ustąpił minister spraw zagranicznych Jiri Hajek, 17 kwietnia 1969 r. z funkcji I sekretarza KC KPCz zrezygnował sam Dubcek, zastąpiony przez cieszącego się zaufaniem Brezniewa Gustava Husaka (od 1975 r. także prezydenta Republiki) 28 stycznia 1970 r. ze stanowiska premiera ustąpił 0. Cemik.

Pomimo protestów znacznej części społeczeństwa, których symbolem stało się samo spalenie w Pradze — 16 stycznia 1969 r. — studenta Jana Palacha, nowe władze rozpoczęty wprowadzanie w życie polityki tzw. normalizacji, równoznacznej z restauracja totalitarnych porządków. W jej wyniku przywrócono cenzurę, pozbawiono pracy nieprawomyślnych naukowców, odbierając wielu z nich środki do życia i zmuszając do poniżających zajęć zarobkowych. Doprowadzono do emigracji około stu pięćdziesięciu tysięcy osób, a na fali rozrachunków wewnątrzpartyjnych usunięto z KPCz blisko pot miliona członków oskarżanych o ,,rewizjonizm", niektórym z nich wytoczono nawet procesy sadowe. Z drugiej strony, aby stworzyć pozory kontynuacji niektórych reform zapoczątkowanych podczas ,,Praskiej Wiosny", 30 października 1968 r. w Bratysławie uroczyście podpisano nową ustawę konstytucyjna, przekształcającą Czechosłowacje w czechosłowackie parostwo federacyjne.



Doświadczenia ,,Praskiej Wiosny" oraz pokazowa lekcja doktryny Brezniewa, podobnie jak wydarzenia marcowe w Polsce, skompromitowały radziecki model państwa i w ogóle komunizm w oczach znacznej części dotychczasowych sympatyków, którzy ku swemu zaskoczeniu odkryli antysemicki i imperialny charakter tej doktryny.
Węgry

Równocześnie ze zdobyciem władzy politycznej na Węgrzech komuniści rozciągnęli swoja kontrole nad pozostałymi dziedzinami życia społecznego. 26 marca 1948 r. parlament uchwalił ustawę nacjonalizującą wszystkie przedsiębiorstwa zatrudniające ponad stu pracowników, w czerwcu 1948 r. zaś dokonano upaństwowienia ponad trzech tysięcy prywatnych szkol katolickich. To ostatnie posuniecie wywolalo ostry konflikt z prymasem Węgier, kardynałem Jozsefem Mindszentym, który ostatecznie został aresztowany i w lutym 1949 r. skazany na dożywotnie wiezienie pod za-rzutem zdrady i nadużyć finansowych. Wkrótce represje policji do spraw bezpieczeństwa (AVH) kierowanej przez Gabora Petera dokona-ly nie tyko rzeczywistych lub domniemanych przeciwników politycznych, ale objęły również czołowych działaczy komunistycznych. W rezultacie zacieklej walki frakcyjnej w WPP, toczącej się pomiędzy grupa komunistów, działających w czasie wojny na Węgrzech, a środowiskiem przebywającym wówczas w ZSRR i skupionym wokół Maty asa Rakosiego, w maju 1949 r. aresztowano i w cztery miesiące później, na podstawie fałszywego zarzutu szpiegostwa na rzecz Jugosławii i USA, skazano na śmierć przywódcę frakcji krajowców, byłego ministra spraw wewnętrznych oraz zagranicznych Laszlo Rajka. Tuz po jego śmierci do wiezieni trafili inni aktywiści partyjni, m.in. Janos Kadar, na samych zaś Węgrzech społeczeństwo poddane zostało ogromnym, nie spotykanym w innych państwach bloku wschodniego, represjom, w dużej mierze wynikającym ze specyficznych poglądów Rako­siego, który preferował bardzo brutalne metody walki z ,,reakcja".

Pierwszy sekretarz WPP lubił określać się mianem ,,najlepszego ucznia Stalina", toteż śmierć generalissimusa poważnie osłabiła jego pozycje. Pod wpływem informacji o powstaniu w Berlinie Wschodnim w czerwcu 1953 r. Rakosi zdecydował się na złożenie samokrytyki na posiedzeniu plenarnym KC, które podjęto uchwale piętnującą ,,wypaczenia socjalizmu" i desygnowano na stanowisko premiera Imre Nagya, uważanego za zwolennika łagodniejszego kursu. Nowy szef rządu doprowadził m.in. do likwidacji obozów pracy przymusowej, wstrzymał realizowaną w brutalny sposób kolektywizacje rolnictwa, zliberalizował politykę rządu w stosunku do inicjatywy prywatnej a także, kosztem osłabienia tempa rozwoju przemysłu ciężkiego, zwiększył produkcję dóbr konsumpcyjnych. Zmiany te okazały się jednak nietrwałe; w kwietniu 1955r. Rakosiemu udało się pozbawić Nagya funkcji premiera oraz usunąć go ze składu KC WPP, potem nawet wyrzucić z partii pod zarzutem „propagowania własnej drogi do komunizmu” .Rozbudzone społeczne oczekiwania na liberalizacje, podsycone dodatkowo wystąpieniem Chruszczowa na XX zjeździe KPZR, a także stopniowym ujawnianiem się kulisów procesu Laszlo Rajka, który w marcu 1956r. Został oczyszczony z zarzutów, spowodowały pojawianie się pierwszych inicjatyw obywatelskich postulujących wprowadzenie zasad demokratycznych. Najaktywniejszym tego typu środowiskiem stał się dyskusyjny Klub im. Petofiego.

Coraz bardziej odczuwany nacisk społeczny, a także stopniowa „odwilż” w innych krajach bloku wschodniego spowodowały, że 18 lipca 1956r. Ostatecznie zmuszono Rakosiego do ustąpienia. Nowym sekretarzem wybrano jego najbliższego współpracownika, także komunistę Erno Gero.Nie zdołał on jednak powstrzymać biegu wypadków. & października 1956r.odbył się manifestacyjny pogrzeb Laszlo Rajka oraz trzech innych ofiar procesów politycznych, w którym wzięło udział około 150 tys. Osób. W kilka dni później pod zarzutem „naruszenia praworządności socjalnej” aresztowano wysokiego funkcjonariusza WPP Mihailya Farkasa, zaś członkostwo partii przywrócono Imre Nagyowi. Pod wpływam tych wydarzeń budapeszteńscy studenci 23 Października 1956r. Zorganizowali manifestacje solidarności z reformatorskimi postanowieniami warszawskiego VIII plenum KC PZPR, pośrednio domagając się w ten sposób zastosowania na Węgrzech polskich rozwiązań politycznych. Zgromadzeni pod pomnikiem generała Bema manifestanci, wzburzeni prowokacyjnym przemówieniem Gero, skierowali się w stronę radiostacji, zostali jednak ostrzelani przez funkcjonariuszy AVH(tzw. Awoszy). Zapoczątkowało to starcia zbrojne, które szybko nabrały charakteru powstania narodowego.

Komuniści próbowali odzyskać kontrolę nad sytuacją, wysuwając w nocy z 23na 24 paż. 1956r. Na stanowisko premiera popularnego w społeczeństwie Imre Nagya. Ten jednakże początkowo usiłował zdławić powstanie, wprowadzając stan wyjątkowy i podtrzymując decyzje swego poprzednika o wezwaniu na pomoc wojsk radzieckich (tzw. pierwsza interwencja). Walki jednak nie tyko nie ustały, ale stopniowo ogarnęły również miasta prowincjonalne. W tych okolicznościach 25 października 1956 r., w obecności Anastasa Mikojana i Michaila Suslowa, kierownictwo WPP usunęło z funkcji I sekretarza Erno Gero, powołując na to stanowisko Janosa Kadara. Jednocześnie ze strony przywódców KPZR uzyskano zgodę na rozwiązanie konfliktu bez udziału wojsk radzieckich. Wkrótce jednak okazało się, ze chcąc utrzymać się na fali przemian politycznych, Nagy pod naciskiem żądań społecznych, rozpoczął polityk? ustępstw. 28 pazdziemika 1956 r. ogłoszono likwidacje AVH, dzień później poinformowano o zniesieniu na Węgrzech systemu jednopartyjnego, a 30 pazdziernika 1956 r. Imre Nagy utworzył nowy, koalicyjny rząd z udziałem przedstawicieli dawnych partii opozycyjnych. Przemiany demokratyczne uzyskały poparcie ze strony uwolnionego z wiezienia prymasa Jozsefa Mindszentyego, a także przedstawicieli autentycznych organów samorządu pracowniczego — tworzonych spontanicznie rad zakładowych. Jednocześnie następował rozkład dotychczasowych struktur władzy; 1 listopada 1956 r. skompromitowana WPP została rozwiązana, a w jej miejsce utworzono Węgierska Socjalistyczna Partie Robotnicza z Janosem Kadarem na czele.
Rozwój sytuacji na Węgrzech wzbudzał poważne obawy kierownictwa ZSRR. Interwencje zbrojną Moskwy przyśpieszyło z cało pewnością ogłoszenie przez Nagya ( 1 listopada 1956r.) deklaracji o wystąpieniu Węgier z Układu Warszawskiego oraz skierowanie w dniu następnym do Sekretarza Generalnego ONZ prośby o pomoc w otrzymaniu pastwa neutralnego. W tych warunkach Rosjanie, uzyskawszy aprobatę na inwazję ze strony władz polskich, rumuńskich, czechosłowackich, bułgarskich i jugosłowiańskich 3 listopada 1956r. Aresztowali podstępnie delegację węgierską przybyłą w celu przeprowadzenia rozmów o wycofaniu wojsk ZSRR z terytorium Węgier. W tym samym czasie Janas Kadar utworzył samozwańczy Węgierski Rewolucyjny Rząd Robotniczo chłopski, który 4 lisopada1956r. Zwrócił się O prośbę do władz ZSRR o pomoc w walce z „kontrrewolucyjnym powstaniem”. Prośba ta stanowiła protest przeciwko inwazji ze strony oddziałów radzieckich, które tego samego dnia rozpoczęły walki z powstańcami. Wobec miażdżącej przewagi agresora opór armii Węgierskiej szybko przełamał się trwające zaś do 15 listopada walki nabrały charakteru wojny partyzanckiej. Nagy schronił się w ambasadzie Jugosłowiańskiej, a władze przejęła ekipa Kadara.

Ogółem w trakcie powstania zginęło około 6 tys. osób Tyle samo zostało aresztowanych wywiezionych w głąb ZSRR 200tys. Zaś wyemigrowało lub po prostu uciekło na Zachód. W wyniku walk powstały poważne straty materialne około 22 mld forintów(1/4rocznego dochodu narodowego Węgier).
Interwęcja na Węgrzech stanowiła pierwsze dobitne potwierdzenie istnienia w Europie Środkowej radzieckiej strefy wpływów. Okazało się również ,że istnienie takiej strefy zostało zakceptowane przez mocarstwa zachodnie, które nie miały najmniejszej ochoty ryzykować konfliktu zbrojnego z Rosjanami ,przychodząc na pomoc powstańcom W Budapeszcie.

Przez następne kilkadziesiąt lat przykład węgierski wykorzystywany był w tym regionie świata jako argument na rzecz konieczności rezygnacji w wysuwania postulatu niepodległości.

* A. Czubiński ,


* W. Olszewski , „Historia Powszechna 39-97’ „
* „Najnowsza historia świata 1945-1995”


x60


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna