Dr Frankie Robinson Brytyjska Fundacja ds. Wyżywienia



Pobieranie 112.83 Kb.
Data27.04.2016
Rozmiar112.83 Kb.

Dr Frankie Robinson

Brytyjska Fundacja ds. Wyżywienia



KORZYSTNY WPŁYW ODPOWIEDNIEGO ODŻYWIANIA NA ZDROWIE W PROCESIE STARZENIA



Niniejszy dokument odzwierciedla prywatną opinię autora, niekoniecznie zgodną z oficjalnym stanowiskiem Komisji Europejskiej

Spis treści
Zdrowie w okresie starzenia

Wstęp


Fizyczne skutki starzenia

Niezbędne zmiany w sposobie odżywienia starszych ludzi

Foliany

Substancje przeciwutleniające



Zdrowe kości

Podsumowanie

Projekty sponsorowane przez UE dotyczące odżywiania i procesu starzenia

Literatura

Zdjęcie na okładce: Za zgodą projektu healthsense QLK1-1999-00010

Zdrowie w okresie starzenia
Celem tego raportu jest zapoznanie z łatwą w użyciu formą postępu i rezultatów ostatnich projektów finansowanych przez Unie Europejską, które badają żywność i składniki odżywcze, jakie mogłyby przyczynić się do poprawy zdrowia w podeszłym wieku. Sposób odżywiania wpływa na proces starzenia w różny sposób, a stopień powiązania diety z problemami zdrowotnymi wzrasta na starość. Sprawozdanie to dostarcza informacji na temat odpowiedniego sposobu odżywiania, który jest szczególnie ważny w zawansowanym okresie życia.
Wstęp
Obecnie w Europie starsi1 ludzie stanowią około 20% całej populacji i przewiduje się ich wzrost o 25% do roku 2020 (Światowa Organizacji Zdrowia - World Health Organisation; WHO 2002). Natomiast liczba osób poniżej 65 roku życia zmieniła się nieznacznie w ostatnim wieku i nic nie zapowiada znacznego jej wzrostu przez następnych 50 lat (Royal Commission on Long-Term Care). Największe zmiany demograficzne występują w grupie ludzi najstarszych (80 letnich i starszych). Obliczono, iż w Europie liczba ludzi w wieku powyżej 80 lat wzrośnie z 21,4 milionów w 2000 r. do 35 milionów w 2025 r. oraz ilość osób żyjących 100 lat również zwiększa się (WHO 2002). Współczynnik wzrostu liczebności ludzi starszych w populacji wynika głównie ze wydłużenia średniej długości życia, która w zachodnich krajach prawie się podwoiła w ciągu ostatniego wieku jak i ze spadku przyrostu naturalnego. Wzrost średniej długości życia w dużej mierze jest rezultatem poprawy higieny, sposobu odżywiania i postępu w medycynie. Istnieje potrzeba uświadomienia ludzi o potencjalnie pozytywnych możliwościach dłuższego i zdrowszego życia.

Niektóre biologicznie istotne zmiany u starszych ludzi mogą być przede wszystkim wynikiem naturalnego procesu starzenia. Jednak wiele problemów zdrowotnych i zmian fizjologicznych doświadczanych przez osoby w podeszłym wieku, które uważane były za skutki procesu starzenia, wynikają ze stylu życia oraz wpływu czynników środowiskowych, działających nawet we wczesnym dzieciństwie. Dobre odżywianie oraz aktywność fizyczna, niepalenie papierosów itp., są niezbędne do zapewnienia ludziom dłuższego, zdrowszego, bardziej aktywnego oraz samodzielnego życia w społeczeństwie.


Fizyczne skutki starzenia
Przez całe życie w organizmie ludzkim zachodzą zmiany składu chemicznego, siły fizycznej i funkcji fizjologicznych. Jednakże, w wyniku badań wyodrębniono czynniki, którym można przypisać nieodłączny związek z procesami starzenia i są one bezpośrednio związane z wiekiem, fizyczną aktywnością i chorobami przewlekłymi.

Istnieje duża różnorodność zmian, zarówno na poziomie pojedynczych komórek, jak i wszystkich układów w organizmie strat wywołanych zanikiem zdolności przystosowawczych. Niektórzy ludzie w szybszym tempie osiągają podeszły wiek niż inni. Zatem mogą występować coraz większe różnice pomiędzy osobami w tym samym wieku.


Zmiany w organizmie


Wiek (lata)

Mięśnie (kg)

Tłuszcze(kg)

20-29

24

15

40-49

20

19

60-69

17

23

70-79

13

25

Tabela 1. Zmiany składu masy ciała u przeciętnego dorosłego mężczyzny (źródło: Young, 1992)


Jedną z najczęściej występujących zmian fizycznych, które pojawiają się w podeszłym wieku, jest spadek masy mięśniowej, spowodowany głównie zanikiem mięśni szkieletowych. Jednak przy zachowaniu lub zwiększeniu aktywności fizycznej, ubytek tych mięśni nie jest aż tak wyraźny. Wraz z wiekiem redukcji mięśni towarzyszy przyrost tkanki tłuszczowej (tab. 1).

Utrata masy mięśniowej prowadzi również do zmniejszenia zapotrzebowania energetycznego oraz może przyczynić się do spadku zdolności ruchowych. Jednakże większość starszych ludzi (powyżej 75 roku życia) jest szczupłych ze względu na utraty wagi. Na podstawie badań Steen (1988) stwierdził, że redukcja masy mięśniowej ma miejsce w większym stopniu u mężczyzn niż u kobiet, mimo iż spadek wagi może zacząć się wcześniej u kobiet (ok. 75 roku życia) niż u mężczyzn. Zawartość płynów ustrojowych w organizmie także maleje wraz z wiekiem, co może osłabić termoregulacje i zwiększyć wrażliwość na odwodnienie. Od urodzenia do starości, całkowita ilość substancji płynnych powoli zmniejsza się z 80% do 60-70%. Jest to spowodowane zarówno wewnątrzkomórkową jak i zewnątrzkomórkową utratą wody (więcej informacji w opracowaniu Chernoff 1994).

Nie tylko całkowita masa ciała zmienia się podczas procesu starzenia, ale także transport tłuszczy. Tkanka tłuszczowa ma skłonność do odkładania się w okolicach talii oraz w mniejszych ilościach w warstwie podskórnej. Może to zwiększyć ryzyko otyłości, tak więc tłuszcze rozprowadzane centralnie (w okolice talii: sylwetka typu „jabłko”), stwarzają większe ryzyko zachorowań i śmierci niż te rozprowadzane obwodowo (okolica bioder i ud: sylwetka typu „gruszka”), (zob. Synthesis Report 3 for Health Professionals: Obesity, Goldberg 2003). Zwiększenie ilości tłuszczy transportowanych w okolicach talii może również powodować brak przyswajalności glukozy i podwyższenie zawartości insuliny we krwi, zwiększając w ten sposób ryzyko rozwinięcia się cukrzycy drugiego stopnia.

Ponadto istnieje zależność masy ciała w młodości na ryzyko wystąpienia chorób w dalszych etapach życia. Przykładem mogą być osoby, u których nastąpił gwałtowny wzrost wagi po okresie dojrzewania, na starość są oni najbardziej zagrożeni chorobami wieńcowymi (Barker 1995). Więcej informacji o chorobach sercowo-naczyniowych jest zawartych w raporcie FLAIR-FLOW na temat tych chorób oraz roli tłuszczy w diecie (Kelly 2001).
Zużycie energii a aktywność fizyczna
Wskaźnik podstawowej przemiany materii (ang. Basal Metabolic Rate, BMR) jest jednym z najważniejszych mierników zużycia energetycznego. BMR dla 70-latków jest około 9-12% niższy niż u ludzi 18-30 letnich, wynika to głównie ze spadku beztłuszczowej masy ciała.

Wraz z wiekiem ludzie coraz częściej prowadzą „siedzący tryb życia” i nie jest to bynajmniej związane z przejściem na emeryturę. Osoby, które maja hobby związane z ruchem (np. ogrodnictwo), są w stanie utrzymać swoją sprawność ruchową na odpowiednim poziomie. Aktywność fizyczna u osób starszych jest zróżnicowana, a nawet u 90-latków jej poziom jest tak wysoki, jak u wielu młodych i dorosłych (Black et al. 1996). Ograniczenie ruchu prowadzi do przyspieszenia utraty mięśni jak i zmniejszenia siły mięśni oraz masy mięśniowej, co prowadzi do zredukowania wskaźnika podstawowej przemiany materii. Jednakże ubytki te (znane jako sarkopenia) są nieuniknione, szczególnie na starość, nawet sportowcy doświadczą tego osłabienia. Poziom utraty sił można ograniczyć do pewnego stopnia poprzez treningi wytrzymałościowe. Te zaś przyczyniają się do wzrostu siły i mięśni w każdym wieku, a także w przypadku osób cierpiących na przewlekłe choroby (Horwarth 2002).


Ubytki tkanki kostnej
Gęstość kości maleje wraz z wiekiem i w większym stopniu zjawisko to występuje u kobiet niż u mężczyzn. Przez całe życie szkielet ulega ciągłym zmianom, zastępując nowymi

kośćmi stare. W wieku około 30 lat, tworzenie nowych kości przekracza czas rozkładu starych, zatem stare kości stają się coraz słabsze. Uważa się, że osoby 30 letnie osiągają szczytową masę kości (SMK) - im wyższy poziom SMK tym lepiej. Od 30 roku życia z kości usuwane są minerały i kolagen (z których powstają kości) dużo szybciej niż powstaje nowa tkanka kostna. Jeśli gęstość kości spadnie poniżej pewnego poziomu, to ryzyko złamania rośnie.

Istnieje wiele czynników wpływających na tempo starzenia – związanych z ubytkiem tkanki kostnej (tab. 2). U kobiet ubytek ten wzrasta po menopauzie, ponieważ produkcja estrogenu spada, co zwiększa ryzyko wystąpienia zrzeszotnienia kości (zob. późniejszy rozdział dotyczący zdrowych kości). Osteoporoza jest to redukcja masy kostnej, jak i zaburzenia w jej strukturze, co powoduje obniżenie siły kości i wzrost ryzyka ich złamań. Więcej informacji na ten temat będzie zawartych w kolejnym raporcie FLAIR-FLOW.

Tabela 2.Czynniki wpływające na tempo starzenia związane z ubytkami kostnymi (Źródło: BNF, 1996)




Czynniki zwiększające ryzyko ubytku kostnego

Czynniki zmniejszające ryzyko ubytku kostnego

Brak ruchu

Aktywność fizyczna

(zwłaszcza ćwiczenia odchudzające)



Niedobór hormonów płciowych

(szczególnie kobiety)



Hormonalna terapia zastępcza

(kobiety po menopałzie)



Niedowaga

Diuretyki (tiazydy)

Palenie papierosów

Alkohol
Sterydy


Tyreotoksyna
Przewlekłe choroby wątroby

Nieprawidłowe wchłanianie w jelitach

Anoreksja


Otyłość



Zmiany smaku
Próg wyczuwalności wszystkich smaków (np. słonego, słodkiego) wzrasta u starszych ludzi. Badania nad wrażliwością smaku tych osób pokazują stopniowy jej spadek wraz z wiekiem (Schiffman 1994), co może mieć wpływ na wybór żywności. Utrata wrażliwości smakowej i/lub węchowej jest bardzo zmienna, a jej osłabienie może być spowodowane przez obecne warunki medyczne, może również zmniejszać apetyt i w związku z tym mogą wpływać na odżywianie (Horwarth 2002). Projekt HEALTHSENSE, sponsorowany przez UE, prowadzi badania nad czuciowymi aspektami wyboru jedzenia przez starszych ludzi (zob. dokument jednostronicowy - HP63).
Funkcje neurologiczne i percepcyjne
Umysłowe osłabienie i otępienie wynikające z przewlekłych chorób, wpływa na samodzielność i niezależność ludzi w podeszłym wieku na kilka sposobów. Perspektywa odroczenia albo uniemożliwienia osłabienia zdolności poznawczych ma zatem ogromne znaczenie.

Percepcyjne osłabienie, które jest zauważalne u niektórych starszych osób, jest powiązane z poziomem witamin i minerałów w organiźmie; np. foliany są niezbędne do normalnego funkcjonowania mózgu, natomiast niedobór witaminy B wpływa negatywnie na zdolności poznawcze ludzi starszych (Roubenoff et al. 2000).

Kilka projektów sponsorowanych przez UE, w tym FOLATEFUNCHEALTH (zob. HP15) i LIPIDIET (zob. dokument jednostronicowy - HP67), bada potencjalną rolę odżywiania na polepszenie funkcji neurologicznych i percepcyjnych oraz w zmniejszeniu ryzyka zachorowania np. na Alzheimer’a.
Funkcje immunologiczne
Proces starzenia jest zazwyczaj kojarzony ze zmianami regulacji systemu immunologicznego, co przyczynia się do wzrostu częstotliwości infekcji i przedłużania czasu powrotu do zdrowia (WHO 2002). Badania wykazały, że również niedożywienie jest przyczyną osłabienia reakcji odpornościowej wraz z postępującym procesem starzenia. Dotychczas nie zbadano, jak duży skutek niedożywienia jest spowodowany niedoborem białek energetycznych, a jak duży brakiem mikroskładników. Rola cynku w funkcji immunologicznej u starszych ludzi jest jednym z obszarów badań projektu ZENITH (zob. dokument jednostronicowy - HP 49).
Uzębienie
Zły stan uzębienia może mieć znaczący wpływ na odżywianie jak i na składniki pokarmowe, które mogą być spożywane. Badania przeprowadzone w Wielkiej Brytanii na 65 latkach i osobach starszych (National Diet and Nutrition Survey; NDNS) wykazały, że ci, którzy mieli własne zęby, lepiej przyswajali witaminy i minerały oraz byli lepiej odżywieni, niż ci, którzy stracili większość swojego uzębienia (Steele et al. 1998). Osoby bez naturalnych zębów lub tylko z ich ubytkami jedli bardziej ograniczony asortyment żywnościowy ze względu na kłopoty z przeżuwaniem. Ludzie ze znacznymi ubytkami rzadziej wybierają takie pokarmy jak jabłka, surowa marchew, tosty, orzechy i pomarańcze. Informacja o prawidłowej higienie jamy ustnej oraz odpowiedniej diecie jest ważna dla każdego, ze względu na związek pomiędzy tymi dwoma aspektami. Istotne wiadomości przekazywane od dzieciństwa, powinny przyczyniać się do zachowania jak największej liczby zębów na starość.
F

Źródło: VVT Biotechnology, Aura, A.-M.
unkcje trawienne

Uważa się, że sprawność funkcji trawiennych oraz zdolność wchłaniania pokarmu w przewodzie żołądkowo-jelitowym obniża się wraz z wiekiem (Horwarth 2002), ale jest to kwestia otwarta. Pomimo powiązania tych funkcji z procesem starzenia, które zostały poddane wątpliwości, istnieje wiele dowodów na to, że wiek jest ważnym czynnikiem determinującym funkcje żołądkowo-jelitowe np. zmniejszenie produkcji kwasów żołądkowych.

Na dodatek, przy zmianie percepcji smaku, przyjemność z jedzenia może być osłabiona poprzez zmniejszenie wytwarzanej śliny i suchości ust chociaż częściej jest to skutek uboczny leków, leczenia (np. radioterapii) albo samej choroby niż niewydolności związanych z procesem starzenia.

Zmniejszanie uczucia pragnienia, może też zaostrzyć problem suchości w ustach, co prowadzi do odwodnienia. Zaburzenia w funkcjonowaniu układu nerwowego (np. następstwo wylewu), mogą wpłynąć na odruch połykania, utrudniając jedzenie i picie. Starsze osoby są narażone na odwodnienie z powodu obniżenia spożycia płynów oraz wzrostu jego strat. Odwodnienia można łatwo uniknąć, jednak może być to potencjalną przyczyną śmierci. Na problemem ten należy zwrócić ze szczególną uwagą.

Najbardziej znaczącą zmianą w funkcjonowaniu przewodu żołądkowo-jelitowego, spowodowaną starzeniem, jest zmniejszenie produkcji kwasów żołądkowych u ludzi w zaawansowanym stadium życia, którzy mają wyniszczone żołądki. Zniszczenie śluzówki żołądkowej staje się bardziej pospolite w starszym wieku i szacunkowo dotyczy to jednej trzeciej (1/3) ludzi po 60 roku życia (Horwarth 2002). Konsekwencją tego jest zmniejszenie wydzieliny kwasów żołądkowych oraz pepsyny, które potrafią zredukować naturalną dostępność witaminy B12, folianów, wapnia i żelaza. Wydzielanie enzymu trzustkowego również ulega obniżeniu wraz z biegiem lat, osłabiając trawienie tłuszczów i protein kiedy są spożywane w dużych ilościach. Podobnie jest w przypadku wrażliwości pęcherzyka żółciowego na cholecystokininę (hormon wpływający na uwalnianie żółci z pęcherzyka żółciowego), która maleje u starszych ludzi, co też może mieć niekorzystny wpływ na trawienie tłuszczów (Russell 1992).

W
Żywność funkcjonalna może być definiowana jako żywność mająca korzystne właściwości zdrowotne lub profilaktyczne wykraczające ponad podstawowe wartości odżywcze

Buttriss et al. 2001


polu zainteresowania badań jest żywność funkcjonalna, która korzystnie wpływa na zdrowie starszych ludzi, a zatem poprawia ich jakość życia. Projekt sponsorowany przez UE CROWALIFE (zob. dokument jednostronicowy - HP9) został zainicjowany w celu pogłębiania wiedzy na ten temat. Badania skupiają uwagę na profilaktycznych możliwościach odżywiania. Istotną kwestią tego projektu jest zbadanie strategii postępowania, w celu przywrócenia i utrzymania równowagi w środowisku jelitowym. Aby tego dokonać, współpracownicy tego projektu ocenili związek pomiędzy wiekiem, a zmianami w strukturze i funkcjach flory jelitowej. Wykorzystując te informacje, zostanie zbadana potencjalna rola żywności funkcjonalnej w przywracaniu i utrzymywaniu zdrowia flory jelitowej w podeszłym wieku. Wyniki tych badań będą obejmować opracowanie wskazówek żywieniowych i zalecenia kierowane do ludzi starszych; projekt i zabezpieczenia dodatków żywnościowych poprawiających zdrowie jelit oraz cele nowej generacji żywności funkcjonalnej, opierają się na nowych pomysłach i technologiach aby poprawić zdrowie na starość. Projekt ten jest częścią wspólnej akcji PROEUHEALTH (zob. dokument jednostronicowy - HP18), w wyniku czego jest on ogólnodostępny i publikowany na stronach internetowych.
Niezbędne zmiany w sposobie odżywienia starszych ludzi
Psychologiczne zmiany, które zachodzą podczas starzenia się, mogą zmienić zapotrzebowanie na kilka składników pokarmowych, także najbardziej rozpowszechnione choroby i podawane leki starszym ludziom mogą również wpływać na potrzeby żywieniowe oraz na stan odżywiania (BNF 1996). Obecnie nie ma żadnych ścisłych dyrektyw Europejskich dotyczących wymagań dietetycznych dla zdrowia ludzi w podeszłym wieku.

Niedożywienie jest również stosunkowo powszechne wśród starszych ludzi i objawy takie jak niespodziewana utrata wagi powinny być zbadane i odpowiednio leczone (po więcej informacji na temat niedożywienia zobacz do British Nutrition Foundation - BNF 2003 i na stronie internetowej http://www.bapen.org.uk/mag.htm)


Energia a makroelementy
Ludzie w podeszłym wieku zazwyczaj mają obniżone zapotrzebowanie na energię, spowodowane zmniejszeniem całkowitych wydatków energetycznych (Beaufrere & Morio 2000; zob. wcześniej). Jeśli zużycie energii jest mniejsze, ważne jest aby wybierane jedzenie było bogate w mikroelementy oraz inne potrzebne składniki odżywcze, np. żelazo. Jakkolwiek, Horwarth (2002) sugeruje, że jeśli poziom fizycznej aktywności wzrasta, utrzymanie należytej masy ciała oraz odpowiedniego zużycia energii może wymagać zrównoważenia zbyt wysokiego nakładu energii, ale tylko wtedy gdy waga ciała jest normatywna (właściwa) lub niższa. W rezultacie właściwa porcja żywności prawdopodobnie zapewni dostateczną ilość niezbędnych mikroelementów, ale nie będzie to prowadziło do otyłości jeśli poziom aktywności jest wystarczający.

Dane o zapotrzebowaniu na białko u starszych ludzi są ograniczone, ale większość obecnie dostępnych opracowań sugeruje, że dla zdrowia starszych ludzi średnia dawka zapewniająca równowagę azotową to 0.8g białka/kg masy ciała/dzień. W raporcie z International Dietary Energy Consultative Group (IDECG: Roubenoff et, al. 2000) stwierdzono, że potrzebna jest większa ilość badań, jednak wydaje się, że spożycie białka w ilości 0.9-1.1g/kg/dzień może być korzystna dla zdrowia starszych ludzi i nie jest groźna dla ogółu populacji (przy braku choroby nerek lub wątroby). IDECG uważa, że określenie aminokwasów, potrzebnych starszym ludziom, powinno zostać ustalone poprzez większą liczbę badań2.

Zalecenia co do węglowodanów i tłuszczów są podobne dla zdrowia ludzi w podeszłym wieku oraz dorosłych, ale dla starszych ludzi z nikłym łaknieniem, tłuszcze mogą być substytutem węglowodanów skrobiowych dla uzupełnienia potrzeb energetycznych (BNF 1996).
Mikroelementy
Podczas procesu starzenia zwiększa się zapotrzebowanie na pewne mikroskładniki, ale

2Światowa Organizacja Zdrowia obecnie weryfikuje zapotrzebowanie na proteiny, zobacz www.who.int

trudno skonkretyzować które. Wynika to z samego procesu starzenia przeciwstawnie do powszechnie występujących zaburzenień u starszych osób (BNF 1996).

Ważne jest, aby pomimo niskiego zapotrzebowania energetycznego spożywać pokarmy bogate w mikroelementy (Roubenoff et al. 2000).
Witaminy
Udowodniono, że starsi ludzie mają duże zapotrzebowanie na witaminy B12, B6 i foliany z powodu powszechnie występujących zaburzeń, które redukują wchłanianie. Niedobór tych witamin może osłabić czynności odpornościowe i wytrzymałościowe oraz może przyczynić się do zwiększenia ryzyka niedokrwistości megaloblastycznej i chorób serca przez podwyższony stan homocysteiny (Roubenoff et al. 2000; zobacz późniejszy rozdział o folianach).

Starsi ludzie mogą mieć także podwyższone zapotrzebowanie na witaminę D, która jest niezbędna w przyswajaniu wapnia, co jest istotne dla zdrowych kości. Niedobór witaminy D jest jednym z ważniejszych problemów zdrowotnych, ponieważ warunkuje on współczynnik ryzyka złamań biodra. Dla większości dorosłych ludzi w Europie głównym źródłem witaminy D jest działanie promieni słonecznych lecz ludzie w podeszłym wieku, zwłaszcza ci, którzy mieszkają np. w domach opieki, mogą dużo rzadziej korzystać z działania słońca. Stara skóra ma również zredukowaną zdolność syntezy aktywnych metabolitów witaminy D (BNF, 1996). Badania przeprowadzone w grupie osób 65 letnich wykazały obniżony poziom witaminy D u ludzi mieszkających w zakładach (takich jak domy opieki; Finch et al. 1998). Żywność jest drugim źródłem witaminy D, jednak zawarta jest ona tylko w nielicznych produktach, takich jak tłuste ryby, mięso, wzbogacona margaryna i pasty. Zazwyczaj spożycie tych produktów jest niższe od zalecanego poziomu.


Rys. 1. Przykłady żywności zawierające lub wzbogacone w witaminę D.


(© British Nutrition Foundation)

Aby zapewnić właściwy poziom witaminy D, starsi ludzie są zachęcani do opalania się (np. twarzy i ramion), jednakże zbyt dużo słońca może powodować nowotwór skóry, lecz jeśli jest to niemożliwe, uzupełnienie niedoboru może być wskazane (Departament Zdrowia - Department of Health 1998). Ponadto celem projektu Unii Europejskiej OPTIFORD jest stwierdzenie, czy wzbogacenie żywności witaminą D jest możliwe. Projekt ten dostarczy nowej wiedzy, informacji, danych oraz metodyki na temat optymalnej strategii wzbogacającej żywność; np. poprzez ustalenie najmniejszej ilości witaminy D, która korzystnie wpłynie na metabolizm wapnia, wliczając wzrost ilości zapotrzebowania witaminy D, zużywanej do masy kostnej oraz rozwój nowej żywności niskotłuszczowej wzbogaconej o witaminę D (np. chleb) i pomoże ustalić potrzebny poziom ulepszenia i/lub dodatków żywnościowych w Europie (zob. dokument jednostronicowy - HP45).

Witamina C odgrywa ważną rolę w utrzymaniu połączeń między tkankami oraz przy leczeniu ran. Pomimo dowodów potwierdzających, że należy zwiększyć spożycie witaminy C w przypadku starszych ludzi, badania nad zdrowiem dorosłych Europejczyków (Heseker i Schneider 1994) sugerują, że wraz z upływem lat następuje osłabienie absorpcji witaminy C. Zatem dieta powinna składać się z pokarmów bogatych w witaminę C, np. sok z owoców cytrusowych, owoce czy warzywa. Ponadto badania w Norfolk (Wielka Brytania) przeprowadzone na dużej populacji przez EPIC (European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition) dowiodły, że ludzie z podwyższonym poziomem kwasu askorbinowego (Wit. C) we krwi mają najniższą śmiertelność ze wszystkich przypadków oraz liczbę chorób sercowo-naczyniowych. Ryzyko śmierci u 20% osób o największym stężeniu kwasu askorbinowego w plazmie było o prawie połowę mniejsze niż u 20% osób z najmniejszym stężeniem (Khaw et al. 2001)

Witamina C, E oraz karotenoidy odgrywają bardzo ważną rolę jako przeciwutleniacze i są odwrotnie proporcjonalne do związku między wiekiem a kondycją (zob. w dalszej części o roli przeciwutleniaczy w procesie starzenia). Europejski projekt badawczy VITAGE skupia uwagę na zmianie pozycji metabolizmu i czynności witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (witamina A, witamina E i karotenoidy), które mogą występować podczas procesu starzenia (zob. dokument jednostronicowy - HP54). Witaminy te są szczególnie ważne dla osób w podeszłym wieku ze względu na ich potencjalne właściwości ochronne: są one potrzebne do utrzymania oraz poprawy skuteczności systemu immunologicznego, który jak wiadomo staje się coraz słabszy z upływem lat. Wyniki badań pomogą ustalić czy specjalne wymagania dietetyczne dotyczące tych witamin, są potrzebne starszym ludziom i dostarczają zdrowotnych podstaw naukowych, z których można wprowadzić w życie politykę żywieniową dla Europejczyków w podeszłym wieku, dla których obecnie nie ma żadnych Europejskich dyrektyw co do ścisłych wymagań żywieniowych.
Składniki mineralne
Zapotrzebowanie organizmu na żelazo jest niższe u starszych ludzi (ponieważ żelazo nie jest już potrzebne do wzrostu oraz nie ma menstruacyjnej utraty krwi), jednak czynniki związane z podeszłym wiekiem mogą zwiększyć niebezpieczeństwo anemii z powodu niedoboru żelaza. Czynnikiem, który powoduje przewlekłe straty krwi wynikające z owrzodzenia lub innych stanów chorobowe to słaba absorpcja żelaza, spowodowana zmniejszoną ilością wydzieliny kwasów żołądkowych lub leków, takich jak aspiryna, które mogą spowodować utratę krwi z przewodu żołądkowo jelitowego (Horwath 2002). Starsze osoby powinny być zachęcane do spożywania produktów zawierających łatwo przyswajalne żelazo, np.: czerwone mięso, wątróbka i produkty mięsne (np. pâté lub mięso bydlęce).

Wchłanianie wapnia ulega zmniejszeniu wraz z wiekiem (Światowa Organizacje Zdrowia - WHO 2002) i z tego powodu ludzie starsi (w szczególności kobiety po menopauzie, które są w stadium zagrożenia osteoporozą) powinni w dalszym ciągu spożywać pokarmy bogate w wapno takie jak mleko oraz jego przetwory.

Miedź również odgrywa ważną rolę dla zdrowia i systemu immunologicznego, jednak jej wchłanianie nie jest znacząco związane ze starzeniem (Russell 1992). Spożycie pokarmów bogatych w fityniany np. otręby, które niekorzystnie wpływają na łatwe przyswajalne miedzi (również inne minerały tj. cynk), mogą zwiększyć zapotrzebowanie dietetyczne na miedź.

Cynk jest integralną częścią tysiąca enzymów, hormonów i protein w ciele. Jest potrzebny szczególnie w biochemicznych i fizjologicznych funkcjach oraz odgrywa ważną rolę w systemie odpornościowym. Należy przeprowadzić badania, aby ocenić, czy istnieje potrzeba odpowiedniej diety cynkowej specjalnej dla starszych ludzi. Temat ten jest poruszony w projekcie sponsorowanym przez UE ZENITH, który stara się rozwiązać tą kwestię (zob. dokument jednostronicowy - HP 49).


Inne czynniki dietetyczne (żywieniowe)
Istnieją składniki pokarmowe nazywane fitozwiązakami, które znajdują się w żywności roślinnego pochodzenia i mogą odgrywać ważną rolę w utrzymaniu zdrowia. Mogą one mieć działanie hormonalne, przeciwzapalne lub przeciwutleniające. Badania przeprowadzone w celu identyfikacji korzystnego wpływu związków roślinnych na zdrowie ujawniły kilka interesujących zagadnień, i nadal potrzebnych jest więcej informacji o tych związkach (zob. British Nutrition Foundation 2003b). Jednak nie wiemy jeszcze, które ze związków roślinnych są ważne. Aby zapewnić dużą różnorodność spożywanych produktów, istotne jest dostarczanie niezbędnych składników odżywczych przez podstawową żywność, żeby zaspokoić całkowite zapotrzebowanie na mikroelementy.

Reasumując, spożycie większości składników odżywczych jest ważne zarówno dla starszych osób jak i tych w średnim wieku, jednak składniki pokarmowe muszą być dostarczane przez mniejsze ogólne spożycie pokarmów, i dlatego też zawartość tych składników w diecie ma większe znaczenie u ludzi starszych.

Oczywiście zdrowa dieta jest tylko jednym z czynników wpływających na zdrowie i starzenie. Styl życia, np.: aktywność fizyczna, również mają znaczący wpływ na zdrowie. Tab. 3. (z Roubenoff et al. 2000) przedstawia niektóre ze sposobów życia zalecane dla zdrowia na starość

Foliany
Foliany (syntetyzowana forma kwasu foliowego) należą do witamin z grupy B , które są rozpuszczalne w wodzie. W naturze występuje w zielonych warzywach, owocach, jagodach, ziemniakach, we wszystkich ziarnach, mleku i wątróbce. W niektórych krajach UE kwas foliowy jest używany do wzbogacenia produktów takich jak płatki śniadaniowe czy chleb. Foliany są bardzo wrażliwe na wysoką temperaturę i dlatego też gotowanie warzyw zmniejsza ich zawartość. Badania SENECA (Survey in European Nutrition and the Elderly; Wspólna Akcja; SENECA 1996) wykazały, że poziom folianów u badanych osób był generalnie zadowalający. Jednak starsi ludzie, którzy mieszkają w domach spokojnej starości, mogą być narażeni na niedobór folianów ze względu na zbyt długi czas przechowywania żywności w wysokiej temperaturze i spożywaniu mało odżywczych produktów.

Tabela 3 Czynniki wpływające na zdrowie i życie starszych ludzi: Kilka zaleceń dietetycznych i sposobów na


zdrowe życie w wieku podeszłym. (Według IDECG Working Group rola stylu życia, w tym odżywiania, dla zdrowia osób starych; Roubenoff et al. 2000).


  1. Aerobik i ćwiczenia odpornościowe przyczyniają się do utrzymania zdrowia i poprawienia jakości życia na starość.

  2. Wzrost spożycia witaminy D i dieta bogata w wapno mogą przyczynić się do zwolnienia rozwoju osteoporozy.

  3. Utrzymanie odpowiedniej wagi – nadwaga i otyłość może prowadzić do zachorowań w tym nadciśnienia, chorób serca, cukrzycy, zmian kostno-stawowych oraz nowotworów.

  4. Rzucenie palenia polepsza stan zdrowia w każdym wieku.

  5. Dieta stosunkowo urozmaicona w owoce i warzywa wpływa korzystnie na organizm.

  6. Dieta zawierająca stosunkowo niską zawartość nasyconych kwasów tłuszczowych może zmniejszyć ryzyko chorób sercowo-naczyniowych.

  7. Umiarkowane spożycie alkoholu przyczynia się do dobrego zdrowia; jednakże lepiej go nie pić wcale niż spożywać w nadmiarze.

  8. Spożycie soli powinno być nieznaczne.

  9. Dla ludzi starszych np. znajdujących się w domach opieki są bardzo ważne: aktywność fizyczna i społeczna, pomoc oraz różnorodna dieta.

  10. Głównym czynnikiem powodującym śmiertelność osób w podeszłym wieku jest słaba równowaga i koordynacja które mogą być ulepszone dzięki ćwiczeniom poprawiającym ich stan (np. Tai’chi i tańce).


Rys.2. Żywność zawierająca foliany lub wzbogacona o kwas foliowy.


( ©British Nutrition Foundation)
Istotną kwestią dla zdrowia społecznego jest skupienie uwagi na roli folianów, obniżających ryzyko uszkodzenia cewki nerwowej np. rozszczep kręgosłupa (tarń dwudzielna). Kobietom, które planują ciąże lub są we wczesnym jej stadium, zaleca się uzupełnienie diety w kwas foliowy. Jednakże ciąża nie jest jedynym okresem kiedy foliany ogrywają znaczącą rolę dla zdrowia.

Minimalny niedobór soli kwasu foliowego powoduje również wzrost poziomu osocza z dodatkiem aminokwasów oraz pojawienie się ryzyka chorób naczyniowych i udarów. Niski poziom tych soli jest także powiązany z prawdopodobieństwem wystąpienia nowotworów, w szczególności jelita grubego oraz choroby Alzheimer’a. Wszystkie te choroby są związane z procesem starzenia. Można tego uniknąć przez podwyższenie ilości spożywanego kwasu foliowego. Istnieją jednak obawy przed niekorzystnymi skutkami związanymi z kwasem foliowym u starszych ludzi. Spożywanie dużej ilości tego kwasu, w postaci wzbogaconych produktów może zamaskować rozpoznanie niedoboru witaminy B12, a w rezultacie powodować złośliwą anemię oraz uszkodzenia nerwów obwodowych.

Badania refundowane przez UE koncentrują się na folanach i szukają drogi skutecznego podwyższenia ich spożycia. (zob. dokument jednostronicowy - HP15)
Substancje przeciwutleniające

DNA jest uważane za stabilną cząsteczkę, jednak jest obiektem ataków wielu szkodliwych czynników takich jak wolne rodniki, które są reaktywną formą tlenu uwalnianą podczas metabolizmu, która może zniszczyć

DNA: Jest to znane jako obciążenie oksydacyjne.

Obciążenie oksydacyjne jest czynnikiem wielu chorób w tym również nowotworów i chorób serca.
Zgodnie teorią wolnych rodników w procesach starzenia, są one odpowiedzialne za starzenie się i za występowanie chorób związanych ze starością (Harman 1957). Obciążenie oksydacyjne (związane z procesami spalania) jest przyczyną wielu przewlekłych chorób, w tym chorób wieńcowych oraz nowotworów. Badania wykazały powiązanie między niskim poziomem substancji przeciwutleniająch we krwi (np. β-karoten, witamina E), a podwyższonym ryzykiem zachorowań na te choroby. Zatem można założyć, że zaopatrzenie w substancje przeciwutleniające takie jak karotenoidy, witamina C i E oraz selen, które „wychwytują” wolne rodniki, może odgrywać ważną rolę w opóźnianiu niektórych wyniszczających chorób, np.: sercowo-naczyniowych, katarakty, niektórych odmian nowotworów, chorób układu neurologicznego, które najczęściej występują u starszych ludzi. Wiele ludzi uważa, że warzywa i owoce, przynajmniej częściowo, przeciwdziałają chorobom serca i nowotworom. Spowodowane jest to obecnością przeciwutleniaczy takich jak witamina C i E, karotenoidy i flawonoidy. Jednak teoria ta nie jest jeszcze potwierdzona naukowo. Krótko mówiąc, nie udowodniono pozytywnego wpływu dodatków substancji przeciwutleniających w diecie na zdrowie, przez mechanizm chroniący przed uwalnianiem się wolnych rodników (zob. Buttriss et al. 2002).

Istnieje kilka ważnych projektów sponsorowanych przez UE, które poszerzają naszą wiedze w dziedzinie pomiarów uszkodzeń DNA, przeciwutleniaczy i procesów starzenia.

Znaczącym problemem w badaniach nad przeciwutleniaczami jest analizowanie i mierzenie uszkodzeń DNA. Projekt ESCODD (European Standards Committee on Oxidative DNA Damage) został powołany, aby rozwiązać problem mierzenia tych uszkodzeń oraz w celu osiągnięcia jednomyślności co do poziomu szkód w normalnych komórkach. Jest to bardzo ważne z punktu widzenia ryzyka wystąpienia nowotworów jak i oceny potencjalnych efektów zapobiegawczych diety wzbogaconej w przeciwutleniacze. Więcej informacji na ten temat znajduje się w dokumencie jednostronicowym - HP 53.

Kolejnym ważnym projektem dotyczącym przeciwutleniaczy jest projekt EUROFEDA. Skupia on uwagę na dowodach korzystnego wpływu przeciwutleniaczy zawartych w żywności. Naukowcy badają w tym projekcie, w jaki sposób najlepiej dostarczać przeciwutleniacze jako pełnowartościowe składniki odżywcze lub jako dodatki oraz w jakich ilościach są one potrzebne dla zdrowia starszych ludzi.


Zdrowe kości
Osteoporoza (zrzeszotnienie kości), jak i schorzenia związane z łamaniem kości, są jednym z ważniejszych przyczyn inwalidztwa i stają się coraz bardziej znaczącym problemem zdrowotnym w Europie. Światowa Organizacja zdrowia uznała zrzeszotnienie kości jako drugi z wiodących problemów zdrowotnych tuż po chorobach wieńcowych.

Osteoporoza jest to zmniejszenie masy kostnej oraz zaburzenie struktury kości przyczyniających się do zmniejszenia ich wytrzymałości i wzrostu podatności na złamanie. Złamania kręgosłupa, bioder i przedramion są szczególnie powszechne i odzwierciedlają wzrastającą zależność tych schorzeń w miarę przypływu lat. W przybliżeniu 414 000 bioder i 237 000 kręgosłupów jest łamanych każdego roku w Europie wraz ze starzeniem się populacji i szacuje się, że w 2050 roku może być około 972 000 złamań bioder i 373 000 kręgosłupów, jeżeli nie zostaną przedsięwzięte odpowiednie kroki w celu przeciwdziałania tym schorzeniom (Komisja do spraw Europejskich - European Commission 1998).

Istnieje kilka znanych czynników determinujących rozwój zrzeszotnienia kości, w tym wiek, płeć, poziom hormonów, dieta oraz czynniki takie jak aktywność fizyczna czy palenie papierosów. Badania nad interakcją między sposobem odżywiania, a kośćmi dotychczas skupiały się wyłącznie na wapniu i witaminie D, mimo iż kilka innych składników odżywczych (takich jak sód, proteiny i witamina K) są również odpowiedzialne za kostną przemianę materii oraz zdrowe kości.

Obecnie jest kilka projektów sponsorowanych przez UE, które badają rolę żywności i składników odżywczych na utrzymanie zdrowych kości. Wliczając w nie OSTODIET (Optymalne odżywianie na rzecz zapobiegania osteoporozie: wpływ diety oraz zależność genów i składników odżywczych na poziom wapna i metabolizm kości; zob. dokument jednostronicowy - HP20), PHYTO (Wpływ odżywiania fitoestrogenu na osteoporozę) i OPTIFORD (Nastawiony na strategie optymalizacji wzbogacania produktów witaminą D; zob. dokument jednostronicowy - HP45). Wszystkie powyższe projekty będą omówione w większym zakresie w następnym wydaniu FLAIR-FlOW dotyczącym zdrowych kości.


Podsumowanie
Przez całe życie odpowiednia dieta oraz stan odżywienia mają wpływ na zdrowie oraz spokojną starość. Spożywanie pokarmów ubogich w składniki odżywcze jest związane z przewlekłymi (chronicznymi) chorobami; np. wapń i witamina D są związane z osteoporozą, nadwaga i otyłość wpływa na nadciśnienie, jak i cukrzyce typu II oraz choroby sercowo-naczyniowe. Wyniki badań sugerują, że nieodpowiednie odżywianie u ludzi w podeszłym wieku może zwiększyć podatność na występowanie groźnych chorób (Prentice 2002).

Podsumowując, zdrowy tryb życia, łącznie z odpowiednio zrównoważoną dietą i aktywnością fizyczną, nie mogą zatrzymać procesu starzenia, ale mogą odegrać pożyteczną rolę w zdrowej, aktywnej i samodzielnej starości. Staje się to coraz bardziej ważne, zważając na fakt, że odsetek ludzi starszych w Europejskiej populacji wzrasta.


Projekty sponsorowane przez UE dotyczące odżywiania i procesu starzenia
Projekty zakończone

EURONUT – SENECA (MR4*0368): Nutrition and Health

http://www.unu.edu/unupress/food/V183e/ch05.htm
Coordinator: Prof Joseph G.A.J. Hautvast

Department of Human Nutrition

Wageningen Agricultural University

Bomenweg 2; 6703 HD; Wageningen; NETHERLANDS

tel: +31 8370 82589; Fax: +31 8370 83342
VENUS (FAIR-PL98-4456): Dietary exposure to vegetal estrogens and related compounds and effects on skeletal tissues and lipid metabolism

http://www.venus-ca.org/

Coordinator: Dr Francesco Branca

Dpt. Of Human Nutrition

Istituto Nazionale di Ricerca per gli Alimenti e la Nutrizione (INRAN)

Via Ardeatina; 546 – 00178 Rome; ITALY

Tel. +39 06 50 32 412; Fax. +39 06 50 31 592

E-mail: f.branca@agora.it

URL: http://inn.ingrm.it/Ricerca/scheletro/scheletro.htm

Projekty w toku ufundowane przez Unię Europejską
CROWNALIFE (QK1-2000-00067): Functional foods, gut microflora and healthy ageing

Coordinator: Prof Joël Doré

Unit of Ecology and Physiology of the Digestivie System

INRA, Centre de Recherche de Jouy-en-Josas

Domaine de Vilvert; 78352 Jouy-en-Josas Cedex; FRANCE

Tel. +33 1 3465 2709; Fax: +33 1 3465 2492

E-mail: dore@jouy.inra.fr

URL: http://www.inra.fr
ESCODD (QLK1-1999-00568): European Standards Committee on oxidative DNA Damage

http://www.rowett.ac.uk/escodd/index.html

Coordinator: Prof Andrew R. Collins

DNA Instability Group

The Rowett Research Institute,

Greenburn Road; Bucksburn; Aberdeen AB21 9SB;UK

Tel. +44 1224 716626; Fax: +44 1224 716616

E-mail: aw@rri.sari.ac.uk or arc@rri.sari.ac.uk

URL: http://www.rowett.ac.uk/
EUROFEDA (QLK1-1999-00179): European research on functional effects of dietary antioxidants

http://www.ifrn.bbsrc.ac.uk/EUROFEDA/

Coordinator: Dr Siân Astley

Institute of Food Research

Norwich Research Park, Colney; Norwich; NR4 7UA; UK

Tel. +44 1603 255000; Fax: +44 1603 507723

E-mail: sian.astley@bbsrc.ac.uk

URL: http://www.ifrn.bbsrc.ac.uk


FOLATE FUNC HEALTH (QLK1-1999-00576): Folate: from food to functionality and optimal health

www.ifr.bbsrc.ac.uk/folate

Coordinator: Paul Finglas

Nutrition & Consumer Science Division

Institute of Food Research

Norwich Research Park; Colney; Norwich; NR4 7UA;UK

Tel. +44 1603 255318, Fax: +44 1603 507723

E-mail: paul.finglas@bbsrc.ac.uk

URL: http://www.ifrn.bbsrc.ac.uk
HEALTHSENSE CHOICE (QLK1-1999-00010): Healthy ageing: How changes in sensory physiology, sensory psychology and socio-cognitive factors influence food choice

http://healtksense.ucc.ie/

Dr Conor Delahunty

Nutritional Sciences; Department of Food Science, Food Technology & Nutrition

University College Cork; IRELAND

Tel. +353 21 4902496; Fax: +353 21 4270244

E-mail: c.delahunty@ucc.ie

URL: http://www.ucc.ie/acad/faculties/foodfac/
LIPIDIET (QLK1-2002-00172): The role of lipids in neurodegeneration and their preventive potential in diet

http://www.lipidiet.org/

Dr Tobias Hartmann

Center for Molecular Biology Heidelberg (ZMBH)

University of Heidelberg

Im Neuenheimer Feld 282; D-69120 Heidelberg; GERMANY

Phone: +49 6221 54 6844; Fax: +49 6221 54 5891

E-mail: tobias.hartmann@zmbh.uni-heidelberg.de

URL: http://ww.zmbh.uni-heidelberg.de/


NEMO (QLK6-2002-00491): Network in Europe on male osteoporosis

Coordinator: Jean Kaufman

Laboratory of Hormonology – Department of Endocrinology

Faculty of Medicine and Health Sciences; Gent University

De Pintelaan 185 Uz; B-9000 Gent; BELGIUM

Tel. +32 92402130

E-mail: jean.kaufman@rug.ac.be


OB-AGE (Qlrt-2001-02288): Obesity and disease in ageing

Coordinator: Dr Lynda M. Williams

Molecular Neuroendocrinology and Metabolic Medicine Groups

The Rowett Research Institute

Greenburn Road; Bucksburn; Aberdeen AB21 9SB; UK

Tel. +1224 716 682; Fax: +1224 716 686

E-mail: Imw@rri.sari.ac.uk/

URL: http://www.rowett.ac.uk/
OPTIFORD (QLK1-2000-00623): Towards an optimal strategy for optimal vitamin D fortification

http://www.optiford.org/

Coordinator: Dr Christine Brot

Department of Nutrition; Institute of Food Safety and Nutrition

Danish Veterinary and Food Administration

Moerkhoej Bygade 19; DK-2860 Søborg; DENMARK

Tel. +45 3395 6332; Fax: +45 3395 1119

E-mail: cxb@fdir.dk

URL: http://www.uk.foedevaredirektoratet.dk/Research/IFSE/forside.htm
OSTEODIET (QLK1-1999-00752): Optimal nutrition towards osteoporosis prevention: impact of diet and gene-nutrient interactions on calcium and bone metabolism

http://osteodiet.ucc.ie/

Coordinator: Prof Kevin Cashman & Prof Albert Flynn

Department of Food Science; Food Technology & Nutrition

University College Cork; IRELAND

Tel. + 353 21 4902883; Fax: +353 21 4270244

E-mail: k.cashman@ucc.ie

URL: http://www.ucc.ie/acad/faculties/foodfac/


PROEUHEALTH (QLK1-2000-00067): The food, Gl-tract functionality, gut and human health cluster

Coordinator: Prof Tiina Mattila-Sandholm

VTT Biotechnology

PO Box 1500; 02044 VTT; FINLAND

Tel. +358 9 456 5200; Fax: +358 9 455 2103

E-mail: tiina.mattila-sandholm@vtt.fi

URT: http://www.vtt.fi


VITAGE (QLK1-1999-00830): Fat-soluble vitamin status and metabolism during ageing: functional and nutritional consequences

http://www.clermont.inra.fr/vitage/

Dr Edmond Rock

Unité Maladies Métaboliques et Microntriments (UMMM-CRNH),

Human Nutrition Research Centre,

INRA, Vitamins Team; Centre de Theix

63122 Saint-Genés Champanelle; FRANCE

Tel. +33 4 73 62 47 68; Fax: +33 4 73 62 47 46

E-mail: Edmond.Rock@clermont.inra.fr

URL: http://www.inra.fr
VTEC (FAIR-CT98-3935): European study on animal, food and biomedical aspects of verocytotoxigenic E. coli including serotype 0157:H7 an emerging pathogen

http://www.research.teagasc.ie/vteceurope

Coordinator: Dr Geraldine Duffy

Teagasc; The National Food Centre

Dunsinea; Castleknock; Dublin 15; IRELAND

Phone: + 353 1 8059500; Fax: + 353 1 8059550

E-mail: gduffy@nfc.teagasc.ie

URL: http://www.teagasc.ie/training/collleges/nfc.htm


ZENITH (QLK1-2001-00168): Zinc effects on nutrient / nutrient interactions and trends in health and ageing

http://www.inra.fr/zenith-zinc

Coordinator: Dr Charles Coudray

Centre de Recherche en Nutrition Humaine d’Auvergne (CRNH)

Unité Maladies Métaboliques et Micronutriments

INRA, Centre de Recherche de Clermont-Ferrand/Theix

63122 Saint-Genés Champanelle; FRANCE

Tel. +33 4 73 62 42 81; Fax: +33 4 73 62 46 38

E-mail: mailto:coudaray@clermont.inra.fr

URL: http://www.inra.fr




Literatura
1. Barker DJP (1995): Fetal origins of coronary heart disease. British Medical Journal; 311: 171-174.

2. Beaufrere B, Castaneda C, de Groot L et al. (2000): Report of the IDECG Working Group on body weight and body composition of the elderly. European Journal of Clinical Nutrition; 54: S162-S163.

3. Black AE, Coward WA, Cole TJ and Prentice AM (1996): Human energy expenditure in affluent societies: an analysis of 574 doubly-labelled water measurements. European Journal of Clinical Nutrition; 50: 72-92.

4. British Nutrition Foundation (1996): Nutrition in Older People. British Nutrition Foundation: London.

5. British Nutrition Foundation (2003a): Undernutrition in the UK, Briefing Paper. British Nutrition Foundation: London.

6. British Nutrition Foundation (2003b): Plants: Diet and Health. The Report of a British Nutrition Foundation Task Force. Ed. GR Goldberg. Blackwell Science: Oxford.

7. Buttriss J, Hughes J, Kelly CNM & Stanner S (2002): Antioxidants in food: a summary of the review conducted for the Food Standards Agency. Nutrition Bulletin; 27: 227-236.

8. Buttriss J, Wynne A & Stanner S (2001): Nutrition: A Handbook for Community Nurses.

Whurr: London.

9. Chernoff R (1994): Thirst and fluid requirements. Nutrition Reviews; 52: (II) S3-S5.

10. Department of Health (1998): Nutrition and Bone Health: with particular reference to calcium and vitamin D. Report on Health and Social Subjects 49. The Stationery Office: London.

11. European Commission (1998): Report on Osteoporosis in the European Community: Action for Prevention. Office for Official Publications of the European Communities: Luxembourg.

12. Finch S, Doyle W, Lowe C, et al. (1998): National Diet and Nutrition Survey: people aged 65 years and older. Vol. 1: Report of the Diet and Nutrition Survey. The Stationery Office: London.

13. Goldberg G (2003): FLAIR-FLOW Synthesis Report of Health Professionals No. 3: Obesity. INRA: Paris.

14. Harman D (1957): Ageing: a theory based on free radical and radiation chemistry. Journal of Gerontology; 2: 298-300.

14. Heseker H and Schneider R (1994): Requirement and supply of vitamin C, E and beta-carotene for elderly men and women. European Journal of Clinical Nutrition; 48: 118-127.

15. Horwarth C (2002): Nutrition and Ageing. In: Essentials of Human Nutrition. Eds: J Mann & AS Truswell. pp. 551-565. Oxford University Press: Oxford.

16. Kelly C (2001): FLAIR-FLOW Synthesis Report of Health Professionals No. 1: Dietary Fat and Cardiovascular Disease. INRA: Paris.

17. Khaw KT, Bingham S, Welch A et al. (2001): Relation between plasma ascorbic acid and mortality in men and woman in EPIC-Norfolk prospective study: a prospective population study. European Prospective Investigation into Cancer and Nutrition. Lancet 357: 657-6.

18. Prentice A (2002): Nutrition and Ageing. In: Nutrition and Health 2. Eds: T Carr & IC Descheemaeker. pp. 113-118. Garent: Antwerp.

19. Roubenoff R, Scrimshaw N, Shetty P and Woo J (2000): Report of the IDECG Working Group on the role of life style including nutrition for the health of the elderly. European Journal of Clinical Nutrition; 54: S164-S165.

20. Royal Commission on Long-Term Care (1999): With Respect to Old Age: Long Term Care – Rights and Responsibilities. The Stationery Office: London.

21. Russell RM(1992): Changes in gastrointestinal function attributed to ageing. American Journal Of Clinical Nutrition; 55: 1203S-1207S.

22. Schiffman S (1994): Changes in taste and smell: drug interactions and food preferences.

Nutrition Reviews; 52: (II) S11-S14.

23. SENECA (1998): Changes in the vitamin status of elderly Europeans: plasma vitamins A, E, B6, B12, folic acid and carotenoids. European Journal of Clinical Nutrition; 50: S32-S46.

24. Steele JG, Sheiham A, Marcenes W, Walls AWG (1998): National Diet and Nutrition Survey: people aged 65 years and older. Vol. 2: Report of the oral health survey. The Stationery Office: London.

25. Steen B (1988): Body composition and ageing. Nutrition Reviews; 46: 45-51.

26. WHO (2002): Keeping Fit for Life: Meeting the Nutritional Needs of Older Persons.

WHO: Geneva.



27. Young VT (1992): Macronutrient needs in the elderly. Nutrition Reviews; 50: 454-462.
Tłumaczenie:


1 Ludzie starzy według definicji Światowej Organizacji Zdrowia to osoby po 60 roku życia.

- -


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna