Dzieje Polski Charakterystyka czasów nowożytnych – zagęszczanie się relacji między państwami, między Europą a światem, między miastem a wsią. Procesy



Pobieranie 234.45 Kb.
Strona1/8
Data06.05.2016
Rozmiar234.45 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8
Dzieje Polski
Charakterystyka czasów nowożytnych – zagęszczanie się relacji między państwami, między Europą a światem, między miastem a wsią.

Procesy:

  1. wyzwolenie się z uniwersalistycznych koncepcji pp i ces i wykształcenie się suwerennych monarchii narodowych

  2. uwolnienie od dogmatów

  3. wzrost potrzeb społecznych co powoduje aktywację

Polit - niedopuszczenie do wzmocnienia potęgi jednego z państw.

Gosp – różne formy ekonomicznej aktywizacji szlachty

Rel – rozwój reformacji i kontrreformacji

Kultura – rozkwit tego wszystkiego co określa się mianem kultury oświecenia
XVI w:

  1. Walka o hegemonię m Francją a Habsburgami

  2. rywalizacja habsbursko-jagielońska o hegemonię w środkowej E

  3. walka państw z ekspansją turecką i popierające ją pp

  4. walka w rejonie bałtyckim o dominium Maris Baltici w związku z jej ekonomicznym wzrostem roli

  5. rozwój ekspansji kolonialnej, w której przed Portugalię i Hiszpanię wysuwa się Anglia (1588 zniszczenie floty hiszp).

Odrodzenie jako aspekt int-lit jako humanizm pojawia się we Włoszech (człowiek jest kowalem swego losu). Także reformacja.


Polska „złotego wieku” na tle europejskim.

Przedstawiciele:



Andrzej Frycz Modrzewski 1503-1572 – sfera intelektualno-społ (pisarz, kontakty z Lutrem, głosił równość społeczną i prawną wszystkich obywateli, powszechnej oświaty, równouprawnienie religii – ogłoszony heretykiem, światowy rozgłos). Oddzielenie religii od polityki.

Mikołaj Kopernik 1473-1543 – sfera naukowa
Największy wpływ na ukształtowanie się stosunków w Polsce miał wzrost aktywności szlachty średniej.

Wykształcenie się ustroju fol-pań, dające szlachcie podstawy ekonomiczne, „demokracja szlachecka” ( była jedynie dla szlachty).



  • rozwój chłopstwa pańszczyźnianego

  • osłabienie roli mieszczaństwa

  • tolerancja religijna

  • w kulturze wzory szlacheckie odwrotnie niż na Z, gdzie szerzył się typ mieszczański

Liczba szlachty 10% - najwyższa w Europie.

Polityka w obrębie 3 warstw:


  • szlachty średniej

  • szlachty bogatej – magnateria

  • król

pierwsza elekcja Henryka Walezego 1573-1574 – wzmacnia pozycję szlachty.
Demokracja szlachecka, forma ustroju państwa w feudalnej Polsce, ukształtowana w drugiej połowie XV i pierwszej połowie XVI w. Doprowadziła do zwiększenia poddaństwa chłopów, rozwoju gospodarki folwarcznej i odsunięcia warstwy mieszczańskiej od władzy.

Do stworzenia demokracji szlacheckiej przyczynił się przywilej nieszawski, który dawał sejmikom szlacheckim szerokie uprawnienia i pozwolił średniej szlachcie walczyć o swe interesy z Kościołem i możnowładcami.



Ustrój Rzeczypospolitej


Demokracja szlachecka, forma ustroju państwa w feudalnej Polsce, ukształtowana w drugiej połowie XV i pierwszej poł XVI w. ---

  • Doprowadziła do zwiększenia poddaństwa chłopów,

  • rozwoju gospodarki folwarcznej

  • odsunięcia warstwy mieszczańskiej od władzy.

Do stworzenia demokracji szlacheckiej przyczynił się przywilej nieszawski, który dawał sejmikom szlacheckim szerokie uprawnienia i pozwolił średniej szlachcie walczyć o swe interesy z Kościołem i możnowładcami.

  • Kamieniem węgielnym d.sz., była tolerancja religijna.


Gołota szlachecka, w dawnej Polsce uboga, nie osiadła szlachta, nie posiadająca ziemi.

Statuty nieszawskie, przywileje nieszawskie, przywileje szlacheckie wydane w 1454 przez króla Kazimierza IV Jagiellończyka w Nieszawie, wymuszone na królu przez szlachtę w związku ze zwołaniem pospolitego ruszenia na wojnę z  Krzyżakami.

Zawierały uprawnienia przyznane szlachcie wielkopolskiej w przywileju z Cerekwicy i były odpowiedzią na żądania szlachty pozostałych ziem postawione w Opokach na Kujawach (petyta opockie). Statuty nieszawskie wydano dla każdej z ziem koronnych oddzielnie, a poszczególne wersje różniły się między sobą w mniej ważnych kwestiach.

W sprawach zasadniczych jednolite,


  • przewidywały obowiązek każdorazowego uzyskiwania przez króla zgody szlachty z poszczególnych ziem na zwoływanie pospolitego ruszenia

  • ustalanie nowych podatków.

Statuty nieszawskie ograniczyły władzę królewską i rolę rady królewskiej (senatu), przyczyniając się równocześnie do rozwoju demokracji szlacheckiej.
Sejm, w Polsce od XV w. najwyższy organ władzy ustawodawczej. Nazwa od starosłowiańskiego słowa "sjem" lub "snem", które oznaczało zjazd ludności. W okresie piastowskim nie odbywały się już zjazdy całej ludności, książę zwoływał zjazd rycerstwa, w którym uczestniczył wraz ze swoją radą.

Po zjednoczeniu Polski utrzymano tradycję zjazdów dzielnicowych, w których brał udział król i jego rada. Zjazdy te dały początek sejmikom prowincjonalnym. Od XV w. obok zjazdów prowincjonalnych król zwoływał także zjazdy krajowe, które nazywano sejmem wielkim lub sejmem walnym.



Sejm walny, sejm ordynaryjny, sejm zwyczajny, w dawnej Polsce sejm obradujący zgodnie z artykułami henrykowskimi z udziałem króla, senatorów i izby poselskiej. Zwoływany przez króla co 2 lata na okres 6 tygodni.
Po konstytucjach z 1493, 1496, 1504 i 1505 sejm stał się najwyższą instytucją władzy w państwie polskim. Konstytucja z 1505 określiła sejm jako zgromadzenie trójstanowe, w którym król reprezentował prawa korony, senat duchowne i świeckie władze rządzące, izba poselska szlachtę.

Początkowo liczba senatorów (87) znacznie przewyższała liczbę posłów (40), w miarę uzyskiwania przewagi w państwie przez szlachtę proporcje te uległy zmianie. W 2. połowie XVI w. sejm liczył 140 senatorów i 170 posłów. Obradom senatu przewodniczył król, izbie poselskiej marszałek.

Do kompetencji sejmu należało głównie: uchwalanie konstytucji (ustaw) w sprawach wydatków i dochodów państwa, wielkości podatków, liczebności wojska oraz podejmowanie decyzji o wojnie, przymierzach politycznych i sojuszach wojskowych. Zwoływanie sejmu należało do praw i obowiązków króla. W okresie interregnum (bezkrólewia) obowiązek ten przechodził na prymasa.

Sejm zwyczajny zbierał się co 2 lata na okres 6 tygodni, sejm nadzwyczajny mógł być zwołany w dowolnym terminie na okres 2 tygodni. Miejscem obrad sejmu był początkowo Piotrków, od unii polsko-litewskiej (1569) zaś Warszawa na przemian (co trzeci raz) z Grodnem.

Wprowadzenie liberum veto spowodowało upadek znaczenia sejmu począwszy od połowy XVII w. Dla wyeliminowania liberum veto i zasady jednomyślności zawiązywano tzw. sejmy pod laską konfederacji (konfederacja), gdzie obowiązywała zasada większości przy podejmowaniu ustaw (Sejm Czteroletni, sejmy rozbiorowe).
Senat, w dawnej Polsce rada królewska, od XV w. izba wyższa sejmu. W skład senatu wchodzili z urzędu dostojnicy królewscy i kościelni: wojewodowie, kasztelanowie, marszałkowie wielcy, podskarbiowie i podkanclerze, arcybiskupi i biskupi diecezjalni. Najwyższą pozycję wśród senatorów świeckich zajmował kasztelan krakowski, wśród duchownych arcybiskup gnieźnieński.

Senat istniał w Polsce do ostatniego rozbioru w 1795, później w latach 1807-1813 w Księstwie Warszawskim.


Liberum veto (z łacińskiego dosłownie - "wolne «nie pozwalam»"), prawo zezwalające jednemu posłowi na zerwanie sejmu i unieważnienie także wszystkich wcześniejszych jego uchwał. Funkcjonowało w Polsce w XVII i XVIII w. Wyrosło z prawa jednomyślności wymaganej do podejmowania uchwał sejmowych. W praktyce wiązało się z wpływami wielkich rodów magnackich na sejmikach i sejmach, a także z interwencją państw obcych w wewnętrzne sprawy Rzeczypospolitej.

Jako pierwszy zerwał sejm wykorzystując prawo liberum veto poseł trocki W. Siciński w 1652. W 1669 zerwano sejm przed upływem czasu przewidzianego na obrady, a w 1688 nawet przed wyborem marszałka. W 1. poł. XVIII w. sejmy zrywane były bardzo często, za Augusta II zakończyły się uchwałami tylko cztery sejmy, za Augusta III jeden.

Środkiem zaradczym przeciwko liberum veto było chwilowe zawieszenie czy odraczanie obrad sejmu lub zawiązywanie konfederacji, w czasie trwania której obowiązywała zasada większości głosów, a sejm skonfederowany nie mógł być zerwany. Po 1764 prawo liberum veto praktycznie wyszło z użycia, zniesione ostatecznie przez Konstytucję 3 Maja.

Konfederacja, związek, zrzeszenie utworzone przez jeden lub kilka stanów lub przez miasta dla osiągnięcia określonych celów, mający istnieć do chwili osiągnięcia tego celu. W Polsce konfederacja pojawiła się na przełomie XIII i XIV w., początkowo organizowana przez miasto (Hanza, Związek Reński). W XIV w. wystąpiły pierwsze konfederacje rycerskie, dalszy ich rozwój przypadł na w. XV, kiedy pojawiły się konfederacje współdziałające z królem lub go zastępujące bądź też konfederacje skierowane przeciwko królowi, starające się narzucić mu pewien program.

W miarę rozwoju parlamentaryzmu konfederacje zanikły. Ponownie pojawiły się po śmierci Zygmunt Augusta jako tzw. kaptury, stanowiące jedną z charakterystycznych instytucji ustrojowych Polski w dobie wolnej elekcji. Po śmierci króla sejmiki poszczególnych ziem zawiązywały konfederacje lokalne, których zadaniem było utrzymanie spokoju i bezpieczeństwa w danym powiacie. Konfederacje lokalne łączyły się na konwokacji w konfederację generalną obejmującą całe państwo. Jednocześnie w XVII w. pojawiają się konfederacje zawiązywane za życia króla, często występujące przeciw królowi.

Konfederacje nie uznawane przez króla uważano za bunty - rokosze. Tworzenie konfederacji nie było unormowane prawnie. Odbywało się różnie, zazwyczaj konfederacje zawiązywały się w poszczególnych województwach, gdy objęły całe państwo, nazywano je generalnymi. Na ich czele stał zwykle obieralny marszałek, mający do pomocy tzw. konsyliarzy, także obieralnych. Organem naczelnym była wolna rada wybierana przez sejmiki konfederackie. Uchwały konfederacji podejmowano większością głosów.

Jeśli podczas konfederacji odbywał się sejm, wbrew normalnej praktyce, uchwały sejmowe podejmowano większością głosów, uniemożliwiając stosowanie liberum veto. W XVII w. pojawiły się konfederacje wojskowe, zawiązywane przez wojsko polskiego autoramentu najczęściej z powodu nie wypłacanego żołdu. Konfederacje przyśpieszyły rozkład Rzeczpospolitej i upadek państwa. Formalnie konfederacje zniosła Konstytucja 3 Maja.



Elekcja wolna, wybór monarchy nie ograniczony względami na dynastię (w Polsce od 1572)

Polska w XVI w była krajem zasobnym, 2 x większa od Francji o dużym autorytecie międzynarodowym -Grunwald, Warna. 7,5 ,ln, pow 815 tyś, drugie po Rosji. 20 osób /km2.

Korona składała się z 22 województw i kilku osobnych jednostek terytorialnych, Litwa z 8 województw

1526 – ostatni etap scalania ziem – włączenie Mazowsza. Przyjęcie prawa koronnego, ale nie zwyczajowego – także prawo zwyczajowe w Pomorzu Gdańskim.

1561 – kondominium (wspólne zarządzanie innym terytorium) Inflant i Kurlandii (Zakon Krzyżacki, Mistrz Kettler) przez Polskę i Litwę.

1569unia lubelska - realna z Litwą – uczyniło z Polski państwo wielonarodościowe.


  • Wspólny monarcha = król polski i wielki książę litewski

  • Wspólna dyplomacja prowadzona przez kanclerza koronnego, ale zależna od króla

  • Wspólny sejm

  • System pieniężny

  • Osobne urzędy centralne i prowincjonalne, czyli: osobna administracja, skarb i wojsko

  • Odrębności w prawie sądowym

Sejm ukształtował się w 2 poł XV w i miał stanowy, szlachecki charakter. Składał się ze:

  • szlacheckiej izby poselskiej

  • senatu powstałego z rady królewskiej

  • król był traktowany jako 3 element, stan

Początkowa przewaga senatorów. Obrady w Warszawie, przełom XVI/XVII – stolicą. Koronacja – Kraków.
Urzędy centralne:

  • marszałek wielki koronny; marszałek nadworny

  • kanclerz i podkanclerz

  • podskarbi koronny i nadworny

  • hetman wielki i hetman polny

Urzędnicy ziemscy liczni, ale tytularni. Jedynie wojewodowie i kasztelanowie byli członkami w senatu.

  1   2   3   4   5   6   7   8


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna