Ekspertyza ochrony cisa oraz opracowanie założeń



Pobieranie 1.73 Mb.
Strona1/20
Data02.05.2016
Rozmiar1.73 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20


INSTYTUT BADAWCZY LEŚNICTWA

Temat Nr 26-U-8




Ekspertyza ochrony cisa oraz opracowanie założeń


krajowej strategii ochrony tego gatunku

Praca finansowana przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska

i Gospodarki Wodnej


Zespół wykonawców:
Prof. dr hab. Aleksander W. Sokołowski

Prof. dr hab. Andrzej Grzywacz

Doc. dr hab. Jerzy M. Gutowski

Dr Dorota Farfał

Dr inż. Dorota Dobrowolska

Dr inż. Tadeusz Zachara
Dr inż. Jan Łukaszewicz

Mgr inż. Wiesław Górecki
Dyrektor Instytutu:
Prof. dr hab. Andrzej Klocek


Warszawa – Białowieża, listopad 2000 –

Spis treści
1. Wprowadzenie ..................................................................................................... 2

2. Systematyka ......................................................................................................... 2

3. Opis gatunku ........................................................................................................ 3

4. Występowanie ...................................................................................................... 5

5. Rozmieszczenie pionowe ..................................................................................... 6

6. Wiek i wymiary najstarszych drzew .................................................................... 6

7. Wykorzystanie cisa .............................................................................................. 8

8. Cis w kulturze ludowej ........................................................................................ 8

9. Cis jako gatunek dekoracyjny .............................................................................. 10

10. Ochrona cisa ....................................................................................................... 10

11. Pomniki przyrody w poszczególnych województwach do 1996 roku ............... 13

12. Występowanie cisa w parkach narodowych ...................................................... 39

13. Stanowiska cisa w nadleśnictwach .................................................................... 41

14. Rozmieszczenie cisa w poszczególnych RDLP ................................................. 63

15. Rozmieszczenie cisa na tle Krain Przyrodniczoleśnych .................................... 63

16. Wpływ cisa na entomofaunę .............................................................................. 63

17. Choroby cisa pospolitego oraz charakterystyka zasiedlających go grzybów

patogenicznych i endofitycznych ...................................................................... 66

18. Ekologia cisa ...................................................................................................... 83

19. Analiza warunków powstawania i rozwoju naturalnego odnowienia cisa

w nadleśnictwie Wipsowo ................................................................................. 94

20. Propozycje postępowania hodowlanego wobec cisa w lasach ........................... 107

21. Założenia krajowej strategii ochrony cisa Taxus baccata L. ............................. 131

22. Literatura ............................................................................................................ 134



1. Wprowadzenie

W Polsce wśród dendroflory iglastej rodzimego pochodzenia jest tylko 6 rodzajów z 11 gatunkami. Są to: cis pospolity, jodła pospolita, świerk pospolity, modrzew europejski, modrzew polski (uważany najczęściej za podgatunek modrzewia europejskiego), sosna zwyczajna, sosna limba, sosna kosodrzewina, sosna błotna, jałowiec pospolity, jałowiec sawina. Znaczenie lasotwórcze mają wyłącznie 4 gatunki: sosna zwyczajna, świerk pospolity, jodła pospolita oraz modrzew europejski. Pod ochroną prawną zgodnie z rozporządzeniem MOŚZNiL z 1995r. (Dz. U. nr 41, poz. 214) znajduje się cis pospolity, limba, sosna błotna i kosodrzewina, a na czerwonej liście roślin zagrożonych w Polsce: jałowiec sawiński (sawina) i sosna błotna.

Cis będąc obecnie gatunkiem rzadkim występuje w skupiskach prawie wyłącznie w rezerwatach przyrody lub jako pomniki przyrody.

„Z pośród drzew rosnących u nas i w mniejszej lub większej mierze stanowiących składniki flory rodzimej, uchodzi za dochodzący najdłuższego wieku cis (Taxus baccata), drzewo szpilkowate o listkach płaskich, zaostrzonych na szczecie, z obu stron zielonych, nasieniu otoczonem kubkowatą czerwoną osnówką. Wymierające u nas jak i w całej Europie, niszczone przez człowieka, zachowało się drzewo to tam, gdzie wpływ ręki ludzkiej jeszcze nie doszedł lub został zahamowany” (Koczwara 1922).

W „Słowniku etymologicznym języka polskiego” (Brückner 1927) czytamy pod hasłem „cis - cisina, cisawy, cisowy; prasłowo; cerkiewne tis; łacińskie taxus”, a pod hasłem „ciegiędź - zarośla, gęstwina, dziś zapomniane, zbiorowy przyrostek - ędź (jak w gawiędź, łabędź); od ciąg, z czem porównaj cis”. Oznaczałoby to, że od gęstwiny cisowej powstało ogólniejsze słowo ciegiędź - zarośla.
2. Systematyka cisa

Klasa: Taxopsida

Rodzina: Taxaceae, Cisowate

Rodzaj: Taxus, Cis

Rodzaj Taxus L. obejmuje 8 gatunków stosunkowo mało różniących się między sobą. Występują w umiarkowanej strefie w Europie, Azji i Ameryce Północnej. W Polsce i Europie w naturalnych warunkach występuje tylko cis pospolity Taxus baccata L. Poza Europą spotyka się go też w północnej Afryce i w Małej Azji.

Inne gatunki rodzaju Taxus występują w Azji Wschodniej (3 gatunki), w Ameryce Północnej (3 gatunki) i w Meksyku (1 gatunek).

Cis pospolity jest gatunkiem bardzo zmiennym. Tworzy liczne odmiany różniące się pokrojem i barwą, wykorzystywane w parkach i ogrodach.
3. Opis gatunku

Drzewo lub krzew, część nadziemna bez żywicy. Korony młodszych drzew stożkowate, luźne, z szeroko odstającymi i długo utrzymującymi się gałęziami dolnymi, u starych, swobodnie rosnących okazów - nisko osadzone, gęste, nieregularne, zwykle kopulaste. Często kilka pni wyrastających z ziemi, zrośniętych do pewnej wysokości i porośniętych pędami odroślowymi.

Kora cienka i gładka, łuszcząca się w podobny sposób jak u platana, ale w ciemnych barwach, zasadniczo + wiśniowobrązowa. Najstarsze pnie mają korę szorstką, czasem włóknistą, a powierzchnię nierówną, podłużnie żłobioną.

Pędy zielone przez ok. 2 lata, w drugim roku mogą pojawiać się (zwłaszcza od spodu) brązowe rysy, trzyletnie pędy są brązowe całkowicie lub zielonobrązowe.

Pączki wegetatywne zielone lub brązowe, zwłaszcza od strony słonecznej, drobne, jajowate z zaokrąglonymi i wygładzonymi czubkami; łuski nierównej wielkości, o podobnym kształcie do pączków, lekko wypukłe, ale bez kantów na grzbiecie, ściśle przylegające do powierzchni.

Igły ciemnozielone płaskie, równowąskie, zwykle 20-30 (40) mm x 1,5-3 mm, z wierzchu ciemnozielone i połyskujące z wypukłym nerwem, od spodu matowo zielone, stopniowo zaostrzone, u nasady zwężają się w krótki ogonek. Na pędach bocznych osadzone są spiralnie, ale układają się w dwa szeregi grzebieniaste na skutek wygięcia się ogonków. Natomiast na pędach wierzchołkowych i skierowanych ku górze igły ułożone są wokoło szczoteczkowato. U licznych odmian uprawnych, cechy igieł są bardzo zmienne.

Cis jest rośliną dwupienną. Pączki kwiatowe wykształcają się w drugiej połowie lata i jesienią są już widoczne w kątach igieł po spodniej stronie gałązek. Pączki kwiatowe żeńskie skierowane ku dołowi są mniejsze od męskich i bardziej wydłużone. Składają się one z bardzo krótkiego pędu pokrytego gęsto drobnymi, zachodzącymi na siebie dachówkowato łuskami o zaokrąglonych brzegach.

Kwiaty rozwijają się na wiosnę (kwiecień) i są wiatropylne. Kwiat żeński osadzony jest zazwyczaj pojedynczo na wierzchołku krótkiego, trzonkowatego pędu i otoczony trzema parami łusek. Kwiat męski składa się z 6-14 pręcików osadzonych na osi, z tarczowato spłaszczonymi pylnikami.

Nasiona ciemnobrązowe lub oliwkowobrązowe, jajowate, nieznacznie spłaszczone (długość do 6 mm) otoczone są jesnoczerwoną, miękką osnówką i osadzone na krótkim trzonku pokrytym drobnymi łuskami. Osnówka ma smak słodki, nie zawiera trujących substancji. Stanowi ulubiony pokarm ptaków (np. kos, drozd, kwiczoł, paszkot, jemiołuszka), które rozsiewają nasiona. Nasiona wraz z osnówką, jeśli połykane w całości - same nasiona są wydalane. Przechodząc przez przewód pokarmowy podlegają działaniu kwasów trawiennych, przyspieszających zwykle kiełkowanie. Niektóre ptaki, jak bargiel kowalik, żywią się samymi nasionami i rozsiewają je gromadząc zapasy zimowe, niekiedy w szczelinach pni lub murów; również wiewiórki ukrywają niekiedy nasiona. Nasiona cisa dojrzewają we wrześniu i październiku. Kiełkowanie nasion jest nierównomierne. Część ich przeleguje przez dwa, a nawet trzy lata.

Drewno mocne, ciężkie, elastyczne i bardzo trwałe, z brunatną twardzielą i jasnym bielmem.

Szybkość wzrostu cisów należy do najmniejszych wśród drzew iglastych. W młodszym wieku przyrost wysokości wynosi 10-15 cm, później ustaje i przez setki lat wysokość drzewa nie zwiększa się w istotny sposób. Przyrost na grubość wykazuje dużą zmienność w poszczególnych latach i może wahać się od 0,2 mm do 2,9 mm (Gumińska, Marecka 1991, ryc. 7).

Stare drzewa są wewnątrz wypróchniałe, niekiedy warstwa drewna ogranicza się tylko do zewnętrznej “skorupy”, ale mimo to są nadal żywotne, jak np. słynne drzewo w Fortingall w Anglii z pustym, rozłupanym, szczątkowym pniem - pozostała zaledwie ok. dziesiąta część pierwotnego.

Cis odznacza się trującymi właściwościami. Wśród kilku alkaloidów wyróżnionych w igłach, nasionach (z wyjątkiem osnówki) i pędach cisa najbardziej czynna wydaje się być taksyna. Bardzo uczulone są na nią konie, zgryzające pędy z igłami - zwykle ze skutkiem śmiertelnym. Nie szkodzą one natomiast np. płowej zwierzynie leśnej.
4. Występowanie

Ogólny zasięg cisa pospolitego obejmuje Europę, Algierię, Azję Mniejszą. W Europie zasięg sięga na zachodzie do Azorów, na północy do południowej Norwegii i Szwecji, na wschód do płn. Iranu. Ogólny zasięg geograficzny cisa jest rozczłonkowany. Szafer (1964) zalicza go do reliktów trzeciorzędowych o szczątkowym zasięgu.

W Polsce cis osiąga wschodnią granicę swego zasięgu (Namvar i Spethmann 1986). Przebiega ona od Zatoki Ryskiej przez Białowieżę na południe wzdłuż 23 południka ku Karpatom i dalej w kierunku południowo-wschodnim. Cis rośnie w zachodniej, północnej i południowej części kraju na nielicznych naturalnych stanowiskach. Najwięcej stanowisk cisa znajduje się na Pojezierzu Pomorskim, Śląsku, Małopolsce, Podkarpaciu i Górach Świętokrzyskich (ryc. 6). W Polsce centralnej i środkowo-wschodniej cis nie występuje. Najczęściej cisa można spotkać w buczynach, grądach, lasach stokowych, rzadziej w kwaśnej buczynie.

Nie tworzy czystych drzewostanów (wyjątkowo niewielkie laski na Kaukazie). Rośnie w dolnych warstwach drzewostanu i w podszycie, w lasach iglastych lub mieszanych, najczęściej z udziałem buka. jodły, dębu, graba, lipy, świerka.

Dużo stanowisk cisa na ziemiach polskich zniszczonych zostało podczas zaborów, gdy nie obowiązywały już dawne polskie prawa ochronne. Na przykład na początku XX wieku w Jasienicy w Krośnieńskiem na dużym obszarze lasów

wyrąbano cisa, stanowiącego dolną warstwę drzew w lesie bukowo-jodłowym i wyrobiono drewno opałowe, nie orientując się zupełnie w istotnej jego wartości.




5. Rozmieszczenie pionowe

Na terenie Polski cis występuje zarówno na nizinach, od miejsc nieznacznie wyniesionych nad poziom morza do 1380 m n.p.m. w Tatrach. Myczkowski (1957) stwierdził obecność pniaków po ściętych cisach w Tatrach na wysokości 1600 m n.p.m. Liczne naturalne stanowiska z dobrym odnowieniem naturalnym występują zarówno w nizinnej części Polski, jak i na pogórzu i w górach. Brak jest widocznej zależności między liczbą stanowisk a położeniem w stosunku do poziomu morza.

W obrębie zasięgu cis występuje od poziomu morza do ok. 2500 m n.p.m. w Azji Mniejszej (Taurus).
6. Wiek i wymiary najstarszych cisów

Maksymalny wiek różni autorzy oceniają na 2000-3000 lat. Rosnący w Szkocji w Fortingal cis, na podstawie liczby słojów żywej części pnia, oceniono na 3000 lat (Kanngieser 1909). Najwyższe drzewo w Anglii miało w 1967 r. 25,5 m wys. i ok. 250 cm obwodu pnia a najgrubsze w 1959 ok. 930 cm obwodu (podawane większe obwody były mierzone poniżej pierśnicy - 130 cm. Na Kaukazie, w Gruzji cis osiąga 25-30 m wys., maks. 32,5 m. Najstarszym cisem pospolitym, a jednocześnie najstarszym drzewem w Polsce jest okaz rosnący w Henrykowie koło Lubania (woj. dolnośląskie). Ma on około 1250 lat, obwód 512 cm i wysokość 13 m (Pacyniak 1992). Ten pomnik przyrody jest już bardzo zniszczony i schorowany. Dawniej było to drzewo o 3 pniach, znajdują się stare fotografie, na których są jeszcze 2 pnie, obecnie z wypróchniałego pnia wyrasta tylko jedna strzała. W stosunku do okresu, w którym ten cis był najpotężniejszy i dość zdrowy, pozostało teraz tylko 10-15% części pierwotnych (Grzywacz 1995).

Wiek i wymiary najstarszych cisów rosnących w Polsce według różnych autorów przedstawia tabela.


G a t u n e k

Miejscowość

Obwód

Wiek

Autor

Taxus baccata

Henryków

506

1000-1400

Stecki, Szulc 1957

Taxus baccata

Bystrzyca

375

860

Stecki, Szulc 1957

Taxus baccata

Mogilno

330

500

Stecki, Szulc 1957

Taxus baccata

Harbutowice

270

1000

Fabijanowski 1952

Pacyniak (1998) podał następujące wymiary i wiek najstarszych cisów rosnących w Polsce na podstawie liczenia słoi rocznych przyrostów (tabela 1).




Miejscowość

Województwo

Wiek

Obwód

{cm}


Wysokość {m}

Stan zdrowotny

Uwagi

Bystrzyca

dolnośląskie

782

384

13

4




Harbutowice

małopolskie

667

282

15

2

PP

Henryków

dolnośląskie

720

316

11

3




Henryków Lubański

dolnośląskie

1250

512

13

4

PP

Książ

dolnośląskie

562

275

13,5

3

PP

Łódź

łódzkie

133

122

13,5

1




Łubiany

opolskie

535

294

13,5

2

PP

Mogilno

małopolskie

553

348

18,5

2




Piechowice

dolnośląskie

493

362

13

4

PP

Wałbrzych

dolnośląskie

632

310

15

2



PP - pomnik przyrody


Seneta (1981) stwierdza, że wiek cisów oceniany jest zwykle na 1000-4000 lat i jak zwykle u drzew starych, tak i w tym przypadku z zasady przesadnie. Najstarsze drzewa w Europie mają prawdopodobnie ok. 1000-1200 lat. Cis w Fortingall w Szkocji (szczątki pnia), szacowany jest obecnie na 1500 lat, a najstarszy cis w Polsce na ponad 1200 lat.

"Określenie wieku starych cisów oraz podawanie górnej granicy wieku tych drzew jest rzeczą najbardziej kontrowersyjną. Na podstawie analizy przyrostów rocznych na ściętych pniach stwierdzono wiek 800-1000 lat. Często jednak wiek starych cisów szacuje się na 2000, a nawet 4000 lat. Są to cyfry na pewno przesadzone. Wynika to stąd, że jest to zwykle efekt zrośnięcia kilku równowiekowych pni, których lata sumują się. Najstarsze cisy w Europie liczą niewiele ponad 1000 lat" (Bugała 1975).


7. Wykorzystanie cisa

Cis w przeszłości był wykorzystywany na różne sposoby. Gloger w Encyklopedii Staropolskiej tak pisał o cisie: “W starszych pieśniach ludu polskiego, zwłaszcza weselnych, na Mazowszu, Podlasiu i w Lubelskim, słyszymy o wrotach i stołach cisowych. Drzewo cisowe, o którem pisze Kluk w XVIII wieku: “niewielkie, zawsze zielone, twarde, giętkie, dające się polerować, mające czerwony kolor”, w średnich wiekach było w środkowej Europie najwięcej poszukiwane na wyroby snycerskie, tokarskie i stolarskie dla możnych. Cis zwyczajny (Taxus baccata) nie tworzył nigdy w Polsce zwartych lasów, ale rósł u nas gdzieniegdzie w ciemnych borach, a już w XV wieku fabrykanci kusz i innych narzędzi wojennych narzekali na brak cisa, używanego w ich wyrobach. W “Gazecie Warszawskiej” z r. 1864 (nr 87) czytamy, że tępiony był chciwie przez wieśniaków, używających go na łyżki, skrzyneczki i t. p. przedmioty. Odwar z liści cisowych, podług mniemania ludu, wywoływać u niewiast poronienie płodu. Cóżkolwiek bądź, ani na stoły, ani na wrota czyli bramy, gmin wiejski cisu nigdy nie używał, ale tylko przechował do naszych czasów pieśni, które przed kilku wiekami śpiewała i szlachta, gdy zachowywała jeszcze prastare obyczaje narodowe, dziś ludowymi nazywane”.

W starożytności, a potem w średniowieczu z drewna cisowego wyrabiano łuki i kusze, laski, trzonki do nożów i młotków, części do wozów, później także kule do kręgli, uchwyty do instrumentów muzycznych itp. Był to doskonały materiał na różnorodną stolarkę, meble, boazerie.
8. Cis w kulturze ludowej

Z cisem splata się mnóstwo dawnych zwyczajów, obrzędów religijnych, wierzeń i zabobonów, nawet zabiegów magicznych. Przez całe stulecia cis był traktowany jako drzewo magiczne i bardzo trujące (Bugała 1975, Ziółkowska 1993). Jeszcze ponad 200 lat temu Chmielowski (1775) w opracowaniu „Nowe Ateny albo Akademia wszelkiey scyencyi pełna” pisał „Cisowe drzewo w Arkadii jest trucizną ludziom, czemu jednak przeciwdziała się zabiciem goździa w drzewo. Umbra nawet drzewa tego jest szkodliwa śpiącym pod sobą, sen śmiertelny przynosi. Taxus - to jest cis, drzewo do jodły podobne, cele w sobie nie mające wilgoci, chude, nie soczyste. Jest w cudzych krajach trucizną zarażone, jako to w Arkadii, w Hiszpanii, u nas w Polszcze lubo się rodzi na Podolu w lesie Niedobór zwanym, na Pokuciu koło Skitu Monasteru Bazyliańskiego i w Podgórzu, jednak nie ma w sobie trucizny, która to podobno nazwana u Łacinników Taxicum, od tego taxus drzewa. W namienionych cudzych krajach tak jest szkodliwy ten cis, że pod umbrą swoją spiącego, długo siedzącego albo jedzącego zabija. Ten jednak jad i tam traci zabiwszy weń gwoźdź miedziany według Pliniusza. Rodzi jagody czerwone w sobie lekkie, robią z niego łyżki, miseczki u nas w krajach namienionych”.

Kluk (1811) w t. III „Dykcyonarza roślinnego” już prostuje te dawne przesądy „Było mniemanie, że sam cień tego drzewa zabija ludzi, lecz tysiączne doświadczenia omyłkę poekazały, nic pewniejszego iako żę cień i iagody są dla ludzi nie szkodliwe, z tym wszystkim, liście i gałązki zdaią się więc coś jadowitego dla koni, krów i koz. Drzewo pospolstwo poczytuie za skuteczne na ukąszenie przez psa wściekłego. Gdybyśmy to drzewo u siebie rozmnożyli i odstąpili owego uprzedzenia, że zamorskie kosztowne drzewa coś w sobie mają osobliwszego, moglibyśmy mieć różne rzeczy cisowe, zamorskie dobrze wyrównywaiące”. Wiele dobrego pisze o pożytkach z cisa Szubert (1830), profesor botaniki na Uniwersytecie Warszawskim i w Szczególnej Szkole Leśnictwa (1816-1832) w Warszawie - pierwszej w Polsce placówce dydaktycznej z zakresu leśnictwa na poziomie wyższym.

Germanie czcili cisy, gdyż dawały im cenny materiał na łuki. Dlatego w średniowieczu u ludów germańskich chętnie sadzono cisy w pobliżu zamków, niejednokrotnie rosną tam do dziś dnia.

Nowiński (1977) w książce pt. “Dzieje roślin i upraw ogrodniczych” pisze m.in. “W starożytnej Grecji i Rzymie cisa uważano za drzewo podziemi z powodu ponurego, ciemnego igliwia. Tak zwali go poeci. “Drzewem śmierci nazywają go Dioskorydes i Pliniusz. Dioskorydes twierdził, że w Galii Norbońskiej żyją cisy tak trujące, iż umrzeć może ten, kto zaśnie w ich cieniu. Cezar w swych “Commentarii de bello gallico” opowiada, że Catuvolcus, wódz Eburonów, w obliczu klęski z rąk Rzymian odebrał sobie życie, pijąc wino z kubka z drewna cisowego. Plutarch twierdzi, że koty giną od dymu płonącego drewna cisowego; według Strabona sokiem z cisa Gallowie zatruwali włócznie. U Celtów cis był drzewem świętym, sadzonym na cmentarzach północy, tam gdzie cyprys już nie dochodzi. Do dziś zwyczaj ten utrzymał się w dawnych krajach celtyckich: Irlandii, Szkocji, Walii, Bretanii. Zwyczaj ten przejęło później chrześcijaństwo, rozszerzając go na szereg innych krajów północnych. Cis stał się tu też drzewem cmentarnym, sadzonym przy grobach, tak jak bluszcz, barwinek i amerykańskie tuje - jako symbol życia wiecznego”.

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna