Etapy badania moczu



Pobieranie 178.99 Kb.
Data01.05.2016
Rozmiar178.99 Kb.
BADANIE OGÓLNE MOCZU

Maria Jastrzębska

Zakład Analityki Medycznej

Pomorska Akademia Medyczna



ETAPY BADANIA MOCZU

  • Warunki pozyskiwania moczu

  • Badanie właściwosci fizycznych moczu

  • Badanie składników biochemicznych

  • Mikroskopowe badanie osadu moczu


WARUNKI POZYSKIWANIA MOCZU
- wiarygodność badania laboratoryjnego -

1. Pierwsza ranna porcja (środkowy strumień) – najbardziej wiarygodna próbka moczu

• mocz bardziej zagęszczony

• mniejsza różnica stężeń substancji rozpuszczonych

• niższe pH (kwaśny odczyn zapobiega bardziej uszkodzeniu upostaciowanych

składników osadu moczu)

2. Mocz poposiłkowy (2 h po obiedzie) – przydany głównie do wykrywania proteinurii

i glukozurii

3. Jałowe pozyskiwanie moczu – wykonanie badania w ciągu 1 h

(później – przechowywanie w temp. lodówki max. do 4 godzin)

4. Dobowa zbiórka moczu – rozpoczęcie odrzuceniem pierwszej porcji i zakończenie

pierwszą ranną porcją dnia następnego, konieczne stosowanie środków konserwujących

(tymol, formalina), staranne wymieszanie zbiórki przed pobraniem próbki do badania

5. Przypadkowa zbiórka moczu – najmniej wiarygodna



Standardy postępowania z próbką moczu
Europejska Konfederacja Medycyny Laboratoryjnej
(ECLM)


  1. Czas wykonania badania ogólnego moczu – w ciągu 30 min (20oC) lub do 4 godz. (4oC)

  2. Ilość moczu użyta do badania – 10 ml

  3. Wirowanie próbki moczu – wirówka z chłodzeniem (40) przez 5 minut 400xg

  4. Pozyskiwanie osadu moczu – usunąć płyn znad osadu pozostawiając nad osadem 0.5 ml płynu (objętość uzyskanego w ten sposób osadu odpowiada 20-krotnemu zagęszczeniu

  5. Ocena osadu – mikroskop kontrastowo-fazowy przy powiększeniu 400x (10x okular, 40x obiektyw)

  6. Liczba ocenianych parametrów - jest przeliczana na 1000 ml moczu


Standardy postępowania z próbką moczu
Europejska Konfederacja Medycyny Laboratoryjnej


(ECLM)

1. Kontrola wewnątrzlaboratoryjna – ocena dokładności i odtwarzalności za pomocą materiałów kontrolnych oraz powtarzalności poprzez proces podwójnego oceniania próbek losowo wybranych z serii

2. Kontrola zewnątrzlaboratoryjna - uczestniczenie w programie zewnętrznej kontroli jakości badań

3. Dokumentacja wyników – prowadzenie dokumentacji wyników badań próbek kontrolnych



Uwaga: mocz do badania od niemowląt i osób starszych (z przewlekłą niewydolnością nerek) należy pobrać z drugiej 4-godzinnej porcji porannej
OBJĘTOŚĆ (DIUREZA)

Objętość moczu – 600 -2000 ml/dobę

(2/3 obj. w dzień, 1/3 obj. w nocy)



diureza fzjologiczna: duże spożycie płynów,

alkohol, kawa, dieta bogatobiałkowa



diureza fizjologiczna: nadmierna potliwość, małe

spożycie płynów



Diureza patologiczna

● anuria (bezmocz) – poniżej 100 ml

● oliguria (skąpomocz) – 100 – 400 ml

● poliuria (wielomocz) – powyżej 2000 ml


BARWA MOCZU

Barwa moczu – zależy od jego zagęszczenia, zawartości

metabolitów, egzogennych barwników i przyjmowanych leków

• słomkowo-żółta – urochromy

• jasnożółta lub bezbarwna – poliuria (wielomocz)

• intensywnie żółta – odwodnienia, gorączki, witaminy: B12 i B2

• pomarańczowa – oliguria (skąpomocz), bilirubina, karoteny

• różowo-czerwona, czerwono-brązowa – hematuria (krwiomocz),

hemoglobinuria, mioglobinuria, porfiryny

• niebiesko-zielona – indykany (procesy gnilne jelit, zapalenie

otrzewnej, dur brzuszny)

• brunatna lub czarna – alkaptonuria, zatrucia fenolem, związki

żelaza (dożylne)


PRZEJRZYSTOŚĆ MOCZU

Prawidłowy mocz jest klarowny;

zmętnienie powodują:

• bezpostaciowe fosforany (pH zasadowe lub obojętne) –



zmętnienie znika po dodaniu HCL

• ropomocz (leukocyturia), bakteriuria –



zmętnienie wzmaga się po dodaniu HCL

• bezpostaciowe moczany (pH kwaśne) –



zmętnienie znika po podgrzaniu

• obecność substancji tłuszczowych, chłonka (chyluria)


ODCZYN MOCZU

Odczyn moczu – stężenie jonów wodorowych w moczu ,

wyrażane jako ujemny logarytm



(pH), wynosi zwykle 5.5 – 6.6 (dieta mieszana)

↓ pH (zakwaszenie moczu): głód, dieta bogatobiałkowa, kwasica

metaboliczna, niewydolność nerek, niektóre infekcje bakteryjne, leki

zakwaszające

↑ pH (alkalizacja moczu): dieta jarska, zasadowica metaboliczna, bakterie

powodujące rozkład mocznika do amoniaku, leki alkalizujące,

dłuższe przetrzymywanie moczu w temp. pokojowej (flora bakteryjna

pochodzenia egzogennego)



CIĘŻAR WŁAŚCIWY a OSMOLALNOŚĆ
CIĘŻAR WŁAŚCIWY

1.016– 1.25 g/ml (zbiórka dobowa)

1.002 – 1.030 g/ml (próbka przypadk.)

• Odnosi się do masy wszystkich

substancji rozpuszczonych

w danej objętości moczu/wody

• wielkość ciężaru właściwego zależy nie

tylko od stężenia molowego substancji

ropuszczonych w moczu, ale także od ich

masy cząsteczkowej; dlatego też w



przypadku białkomoczu i cukromoczu

wartości ciężaru są zawyżone

• Paski wielotestowe (stosowane rutynowo)

Urometr (met. referencyjna - grawimetryczna)

OSMOLALNOŚĆ (OSM)

480 – 750 mOsm/kg H2O (zbiórka dobowa)

50 – 1200 mOsmol /kg H2O (próbka przypadk.

(290 mOsmol/kg H2O

– osmolalność osocza)

• jest miarą całkowitej liczby

cząsteczek rozpuszczonych

(zdysocjowanych) w 1 litrze (1 kg)

rozpuszczalnika niezależną od masy,

rozmiarów i gęstości

wynik badania jest niezależny od

obecności białka i innych substancji

wielkocząsteczkowych

• metody pomiaru osmolalności

(osmometr - rzadko stosowane w praktyce)

CIĘŻAR WŁAŚCIWY a OSMOLALNOŚĆ c.d.

Uwagi praktyczne

Jeśli w moczu nie ma glukozy i białka, osmolalność moczu można obliczyć w oparciu o ciężar właściwy moczu, jak niżej:



Ostatnie dwie cyfry ciężaru x 30

Przykład:

Ciężar właściwy = 1.016 – 1.025

Czyli osmolalność = 16 x 30 = 480 mOsm

25 x 30 = 750 mOsm
CIĘŻAR WŁAŚCIWY MOCZU
(GĘSTOŚĆ WZGLĘDNA) c.d.


Spadek gęstości <1.016 g/ml

● wzrost diurezy po spożyciu dużej ilości płynów

● wstrząs, ostra niewydolność krążenia

● w chorobach nerek



Wzrost gęstości >1.025 g/ml

●spadek diurezy (niskie spożycie płynów)

● białkomocz i cukromocz
OSMOLALNOŚĆ MOCZU

● Pomiar osmolalności moczu,

a szczególnie jego wykorzystanie w próbach czynnościowych zagęszczania i rozcieńczania moczu, służy do oceny zdolności nerek do rozcieńczania i zagęszczania moczu

● Pomiar osmolalności jest wykonywany rzadko ze względu na niedostępność specjalistycznej aparatury



OSMOLALNOŚĆ MOCZU c.d.

Ocena zachodzących w nerkach procesów wydalania i oszczędzania wody może być przeprowadzona na podstawie oznaczania tzw. klirensu osmotycznego, jak niżej

Cosm = Uosm x V / Posm

Uosm – osmolalność moczu

V – objętość moczu

Posm – osmolalność osocza


BADANIE SKŁADNIKÓW
BIOCHEMICZNYCH MOCZU

Białko ● Glukoza ● Ciała ketonowe ● Barwniki żółciowe ● Barwniki hemowe

Indykan ● Melanina ● Katecholaminy
BIAŁKOMOCZ - PROTEINURIA -


  • Mocz fizjologiczny wydala ok.150 mg białka na dobę (białko osoczowe, pochodzące z nerek, pęcherza moczowego i cewki moczowej, niewykrywalne dostępnymi metodami

  • czułość metody wykrywającej białko w moczu – powyżej 10 mg/dl

● Filtracji ulega ok. 1500 mg/d (reabsorbcji zwrotnej ulega 90%, czyli 1350 ml)

● Fizjologiczne wydalanie białka z moczem 150 mg/d, z czego 20% czyli < 30 mg stanowią albuminy

– normoproteinuria i normoalbuminuria

Kiedy dochodzi do mikroproteinurii i mikroalbuminurii ?

Mikroproteinuria: 150 – 1500 mg/d

Mikroalbuminuria: 30 – 300 mg/d

Kiedy dochodzi do makroproteinurii i makroalbuminurii ?



Makroproteinuria: 1500 mg/d

Makroalbuminuria: > 300 mg/d
ZNACZENIE FIZJOLOGICZNE BIAŁKA TAMMA-HORSFALLA (TH)

Rola TH w fizjologii

  • Zagęszczanie moczu

  • Transport elektrolitów

  • Ochrona nabłonka nerkowego przed infekcją

  • w procesach immunomodulacyjnych

Rola TH w patologii

  • Tworzenie kamieni nerkowych

  • Tworzenie wałeczków nerkowych

  • Tworzenie złogów śródmiąższowych

  • Wartość diagnostyczna to oznaczanie przeciwciał anty- TH


PATOMECHANIZM
WZMOŻONEGO BIAŁKOMOCZU


  • Przesączanie przez nieuszkodzony kłębuszek białek niskocząsteczkowych (Hb, Mb, łańcuchy lekkie immunoglobulin)

  • Zapalne lub niezapalne uszkodzenie kłębków nerkowych

  • Uszkodzenie cewek nerkowych i w następstwie spadek resorpcji zwrotnej lub spadek degradacji białek, wydzielanie białek przez cewki nerkowe

  • Zmniejszona resorpcja zwrotna patologicznych białek, np. Bence-Jonesa, makroglobulinemia Waldenstrőma

  • Przenikanie białek do moczu w drogach moczowych


RODZAJE BIAŁKOMOCZU
wg kryterium pochodzenia


1. Nerkowopochodny

● kłębuszkowy - > 3.5 g/d (przewaga albumin)

● cewkowy - 2- 3 g/d (globuliny α1 i β2mikroglobulina)

● kłębuszkowo- cewkowy - > 4 g/d (np. w nerczycy)



2. Pozanerkowy - < 2 g/d

● zmiany zapalne dróg moczowych

● zmiany nowotworowe,

● kamica dróg moczowych



RODZAJE BIAŁKOMOCZU
wg kryterium pochodzenia


1. Nadmiarowy (z przeładowania) – przekroczenie możliwości

resorpcji zwrotnej cewek (często prowadzi do białkomoczu

kłębuszkowego wskutek uszkodzenia błony filtracyjnej)

● gammopatie monoklonalne (szpiczak mnogi, makroglobulinemia

Waldenstrőma – białko Bence-Jonesa)

● przewlekła białaczka szpikowa (rybonukleaza)

● ostra białaczka mielomonocytowa (lizozym)

● nasilona hemoliza (hemoglobinuria)

● zespół zmiażdżenia, rabdomioliza (mioglobinuria)

● niewydolność krążenia, gorączka, zespół DIC



2. Białkomocz z przenikania białek w drogach moczowych

● wydzielanie białka Tamma-Horsfalla

● przedostawanie się białek do moczu z jądra, najądrza i stercza

RODZAJE BIAŁKOMOCZ

wg kryterium wielkości
(intensywności dobowego wydalania białka)

1. Duży masywny białkomocz - > 3.0 g/d (przewaga albumin)

●zespół nerczycowy

● ostre i przewlekłe zapalenie kłębków nerkowych

● kolagenozy

● niewydolność krążenia

2. Miernie nasilony białkomocz - 0.5 - 3.0 g/d

● odmiedniczkowe zapalenie nerek z nadciśnieniem tętniczym

● bakteryjne zapalenie nerek

● zatrucia metalami ciężkimi

3. Przerywany lub minimalny białkomocz - <0.5 g/d

● przewlekłe odmiedniczkowe zapalenie nerek

● torbielowatość nerek

● utajone czynne zapalenie kłębków nerkowych

● białkomocz łagodny (wysiłkowy, z oziębienia, z przegrzania, gorączkowy,

stresowy)




ORGANICZNY CZYNNOŚCIOWY

kłębuszkowy ortostatyczny

(glomerulopatie) powysiłkowy

cewkowy emocjonalny

(tubulopatie) termiczny

- upośledzona resorbcja palpitacyjny

- upośledzona degradacja

- nadmierne wydzielanie białka Tamma-Horsfalla



BIAŁKOMOCZ
NERKOWOPOCHODNY


Kłębuszkowy (>3.5 g/d)

Uszkodzenie błony filtracyjnej

selektywny

albumina, transferyna – duże stężenie w osoczu, mała średnica,(wczesne stadia choroby)

nieselektywny

IgG, IgM – zwiększenie porów, białka o dużym c. cz. (późne stadia choroby)



  • Najczęstszy białkomocz


Cewkowy (2-3 g/d)

Upośledzone wchłanianie zwrotne w cewkach, wydalanie białek drobnocząsteczkowych α1 i β2 mikroglobulina łańcuchy lekkie immunoglobulin

● choroby zwane tubulopatiami


  • choroba Wilsona

  • zespół Fanconiego

  • kwasica proksymalna i dystalna

METODY RÓŻNICOWANIA
SELEKTYWNOŚCI BIAŁKOMOCZU


  • Elektroforeza białek

  • Indeksy selektywności

transferyna / IgG w moczu > 0.2

lub


IgG / albumina w moczu > 0.03

świadczą o nieselektywności moczu

Znaczenie: monitorowanie przebiegu nefropatii cukrzycowej i kłębuszkowego zapalenia nerek


ZAKRESY WARTOŚCI REFERENCYJNYCH DLA ALBUMINURII (ALB)





mg/min

mg/dobę

mg/L

mg/g

kreatyniny

Norma

< 20

< 30

< 20

< 24

Mikro-

ALB

20 - 200

30 - 300

20 - 200

24 - 200

Makro-

ALB

> 200

> 300

> 200

> 200


MIKROALBUMINURIA

  • Wydalanie albuminy z moczem w granicach 30 – 300 mg/dobę

  • Dla jej rozpoznania należy wykonać 2-3 badania w odstępie 2 tygodni, bez infekcji

  • Praktyczne wykonanie: próbka rannego moczu, tzw. EMU (early morning urine), gdzie: Albumina/kreatynina (albumin/creatinin ratio - ACR) wynosi, jak niżej

Mężczyźni : >2.5 mg/ mmol

Kobiety: > 3.5 mg/ mmol



MARKERY MIKROBIAŁKOMOCZ

inne niż albuminuria –





Białko

Wartości patologiczne

Znaczenie

diagnostyczne

a1-mikro

Globulina



> 12 mg/l

> 20 mg/d



a1-mikroglobulina / albumina

< 0.1 – białkomocz kłębkowy

> 0.1 - białkomocz mieszany

(cewkowo-kłębuszkowy)


b2- mikro

Globulina



> 0.3 mg/l

● wskaźnik białkomoczu cewkowego

● odrzut przeszczepu nerki



NAG (N-acetylo-beta-D-glukozo

amidaza)



> 6.3 U/l

● marker toksycznego uszkodzenia kanalików proksymalnych

alfa2-makroglobulina

> 10 mg/l

a2-makroglobulina/albumina

> 0.02 – hematuria pozanerkowa



< 0.02 hematuria nerkowa (kłębki)

Apo-A1

> 0.4 mg/l

marker krwawienia z dróg moczowych

Białko Bence-Jonesa (łańcuchy lekkie kappa i lambda Ig)

kappa > 0.6 ng/l

lambda > 2 ng/l



markery białkomoczu nadmiarowego w gammopatiach monoklonalnych


WYKRYWANIE BIAŁKA W MOCZU

  • Mocz powinien posiadać odczyn kwaśny – jeśli jest zasadowy zakwasić do pH 5 kwasem octowym 10%

  • Mocz powinien mieć ciężar właściwy > 1.025 g/ml – jeśli jest wyższy rozcieńczyć wodą 1:1

  • Mocz powinien być przejrzysty bez elementów komórkowych – jeśli są, odwirować


METODY OZNACZANIA
BIAŁKA W MOCZU


  • Test z kwasem sulfosalicylowym (jakościowo)

  • Metoda Extona z kwasem sulfosalicylowym (ilościowo)

  • Metody kolorymetryczne (biuretowa) – mocz zagęszcza się poprzez wytrącenie białka HCLO4 – powstały strąt rozpuszcza się w odczynniku biuretowym

  • Metody immunologiczne

  • Metody turbidymetryczne

  • Metody nefelometryczne

  • Metody spektrofotometryczne

  • Elektroforeza oraz immunoelektroforeza

  • Immunofiksacja

  • Elektroogniskowanie (wypadanie białka w punkcie izoelektrycznym)

  • Western-blotting


METODY OZNACZANIA BIAŁKA W MOCZU
Z KWASEM SULFOSALICYLOWYM


- próby probówkowe -

JAKOŚCIOWA

● Białko w moczu po zakwaszeniu ma ładunek dodatni.

● Jako kation reaguje z anionami organicznymi i tworzy nierozpuszczalne sole; kwas dodany do moczu powoduje zmętnienie

ILOŚCIOWA – EXTONA

● Białko w moczu zostaje wytrącone z kwasem sulfosalicylowym.

● Intensywnośc powstałego zmętnienia określa się pomiarem absorbancji.

● Siarczan sodu (Na2SO4) wchodzący w skład odczynnika Extona stabilizuje zawiesinę wytrąconego białka.



Ważne: Kwas sulfosalicylowy jest nietrwały, przechowywać w ciemności i w lodówce

Czułość analityczna: 0.015 g/L



CUKROMOCZ

- GLUKOZURIA -

  • Mocz fizjologiczny wydala śladowe ilości glukozy, ok.70 mg/dobę

  • Glukoza ulega całkowitej filtracji; w kanaliku proksymalnym ulega resorpcji zwrotnej

  • Próg nerkowy dla glukozy wynosi 160 – 180 mg/dl

  • Jeśli próg jest przekroczony (wzrost glukozy we krwi), glukoza pojawia się w moczu (glukozuria hiperglikemiczna)

  • Inna przyczyna glukozurii to obniżenie progu nerkowego (spadek resorpcji zwrotnej
    w cewkach; glukoza pojawia się w moczu mimo prawidłowego jej stężenia we krwi (glukozuria cewkowa)

  • Glukozuria może być uwarunkowana obecnością:

- monosacharydów (glukozy, fruktozy, galaktozy)

- disacharydów (laktozy, sacharozy, maltozy)

- pentoz (rybozy, ksylozy, arabinozy – głównie po owocach)

RODZAJE GLUKOZURII

HIPERGLIKEMICZNA

PRZYCZYNY

• cukrzyca typu 1 i 2 • ostra martwica trzustki • nadczynność tarczycy • alkoholizm

• choroba Cushinga • schorzenia miedzymózgowia


CEWKOWA

PRZYCZYNY

• zespół Fanconiego – dysfunkcja cewek; po obciążeniu glukozą stwierdza się prawidłową krzywą glikemii • krzywica oporna na witaminę D • ciąża
LAKTOZURIA
- BLOK ENZYMATYCZNY -

Niedobór beta-galaktozydazy wrodzony lub nabyty

Diagnostyka

• doustne obciążenie laktozą – brak wzrostu glikemii

• obecność laktozy w kale i w moczu

• spadek aktywności enzymu w rąbku szczoteczkowym jelita cienkiego


METODY OZNACZANIA

CUKRÓW W MOCZU

Jakościowe, półilościowe, ilościowe

Mocz do badania na obecność cukrów musi być pozbawiony śladów białka (białko daje wynik fałszywie dodatni) i elementów morfotycznych



Metody jakościowe/półilościowe (rzadko)

• test Fehlinga i Benedicta (wykrywanie cukrów redukujących)

• test Seliwanofa (wykrywanie fruktozy)

• test Biala (wykrywanie pentoz)



Metody ilościowe

• enzymatyczne (reakcja oksydazowo-peroksydazowa; tylko dla glukozy na testach paskowych)

• polarymetryczne (najczęściej) – zdolność glukozy do skręcania płaszczyzny światła spolaryzowanego

CIAŁA KETONOWE
- KETONURIA -

Szybki rozkład tłuszczów (nadmiar acetylo CoA), przy równoczesnym braku szczawiooctanu, stwarza warunki do powstawania ciał ketonowych (ketogeneza):

kwas acetooctowy, beta-hydroksymaslowy i aceton.

Wielkość ketogenezy zależy od:

- zasobów glukozy

- zawartości wolnych kwasów tłuszczowych (FFA)

- zawartości glikogenu w wątrobie

- niedoboru insuliny (cukrzyca)

Nagromadzenie ciał ketonowych objawia się wzrostem ich stężenia we krwi (ketonemia) i w moczu (ketonuria)

PRZYCZYNY KETONURII


  • Cukrzyca

  • Kwasica ketonowa

  • Dieta wysokotłuszczowa

  • Dieta ubogoweglowodanowa

  • Głód, wymioty

  • Po wysiłku fizycznym


METODY WYKRYWANIA KETONURII

  • Próby jakościowe Legala i Langego z nitroprusydkiem sodu – wykrywanie kwasu acetooctowego i acetonu – rutynowo najczęściej testy paskowe

  • Próba Harda – wykrywanie beta-OH maślanu - próba probówkowa

W prawidłowym moczu wydalanie ciał ketonowych nie przekracza 20 mg/dobę
BARWNIKI ŻÓŁCIOWE W MOCZU

- BILIRUBINA, UROBILINOGEN -

  • BILIRUBINA – jej wykrycie w moczu ma znaczenie w różnicowaniu żółtaczek, szczególnie przedwątrobowej (hemolitycznej) od wątrobowej (miąższowej) i pozawątrobowej (mechanicznej)

  • Bilirubina wolna transportowana z albuminami (pośrednia), tzw. a bilirubina

- jej wzrost we krwi jest wskaźnikiem hemolizy (żółtaczka hemolityczna) i nie prowadzi do bilirubinurii

  • Bilirubina sprzężona z kwasem glukuronowym

(bezpośrednia), tzw. b i g bilirubina - jej wzrost we krwi świadczy o żółtaczce wątrobowej i pozawątrobowej i prowadzi do bilirubinurii


  • UROBILINOGEN – jego wzrost w moczu obserwuje się w żółtaczce hemolitycznej i wątrobowej (uszkodzenie miąższu wątroby), w zakażeniach dróg żółciowych, w przewlekłej niewydolności krążenia.

Natomiast jego brak w moczu świadczy o całkowitej niedrożności przewodów żółciowych lub zahamowania wytwarzania żółci w wątrobie
METODY WYKRYWANIA
BILIRUBINY I UROBILINOGENU W MOCZU
- próby probówkowe i testy paskowe -

  • Metoda wykrywania bilirubiny w moczu oparta jest na reakcji utleniania bilirubiny do zielonej biliwerdyny pod wpływem alkoholowego roztworu jodu (tzw. próba Rosina) lub pod wpływem chlorku żelazawego (tzw. próba Fouchette’a – bilirubina zaadsorbowana na osadzie soli barowej daje reakcję z chlorkiem żelazawym) - próby probówkowe

  • Metoda wykrywania urobilinogenu w moczu – barwniki żółciowe, w tym urobilinogen, posiadają grupę metylenową, która kondensuje z dimetylo-aminobenzaldehydem w środowisku kwaśnym dając czerwony kompleks (tzw. próba Ehrlicha)

– próby probówkowe i testy paskowe

OZNACZANIE UROBILINOGENU
W MOCZU – PRÓBA EHRLICHA

INTERPRETACJA WYNIKU



  • Mocz + odczynnik Ehrlicha – czerwone zabarwienie natychmiast (duża zawartość urobilinogenu)

  • Mocz + odczynnik Ehrlicha – czerwone zabarwienie

po zagotowaniu (norma urobilinogenu)

  • Mocz + odczynnik Ehrlicha – brak zabarwienia po zagotowaniu (brak lub niska zawartość urobilinogenu)


OZNACZANIE UROBILINOGENU
W MOCZU – PRÓBA EHRLICHA c.d.


Ważne uwagi !

  1. Urobilinogen można wykryć tylko w moczu świeżym (pod wpływem światła i tlenu utlenia się do urobiliny)

  2. Obecność bilirubiny w moczu przeszkadza w wykrywaniu urobilinogenu; zatem w moczu żółtaczkowym próbę Ehrlicha przeprowadza się w przesączu z próby Fouchette’a (po usunięciu bilirubiny solą barową)

  3. W próbie Ehrlicha interferują również leki np. sulfonamidy

  4. Wzrost urobilinogenu w moczu należy zróżnicować z porfobilinogenem (prekursor porfiryn), który także tworzy czerwony kompleks z odczynnikiem Ehrlicha


INDYKAN W MOCZU

- INDYKANURIA -

  • Tryptofan w jelicie grubym pod wpływem flory bakteryjnej przekształca się w indol i skatol

  • Indol transportowany jest z krwią do wątroby gdzie utlenia się i reaguje z H2SO4 tworząc kwas indoksylosiarkowy (INDYKAN)

  • Indykan jest więc wskaźnikiem intensywności procesów gnilnych w jelicie grubym

  • Wzrost indykanu w moczu to indykanuria

- ostra niedrożność jelit

- zapalenie otrzewnej

- dur brzuszny
HEMOGLOBINURIA


  • Wolna hemoglobina (Hb) we krwi pojawia się po rozpadzie erytrocyta i w połączeniu z haptoglobiną (białko osoczowe z grupy alfa-2 globulin) transportowana jest do USŚ

  • Zatem po rozpadzie erytrocyta w osoczu krwi jest tylko śladowa ilość wolnej Hb (do 5 mg/dl)

  • Ilość wolnej Hb w osoczu wzrasta w niedokrwistościch hemolitycznych (do 140 mg/dl)

  • Jeśli wolna Hb przekroczy w osoczu wartość 140 mg/dl, pojawia się wówczas w moczu (hemoglobinuria)

  • Hemoglobina w moczu pojawia się po 24 godzinach po napadzie (niedokrwistości hemolityczne napadowe)

  • Wolną Hb w moczu wykrywa się próbą probówkową lub testem paskowym (reakcja piramidonowa)

  • Próba piramidonowa oparta jest na psedoperoksydazowych właściwosciach hemu

Hb (pierścień hemu) + H2O2



piramidon (barwna niebiesko-fioletowa

pochodna chinoidowa)



AMINOACYDURIA

Zwiększone wydalanie aminokwasów z moczem



Wyróżnia się 2 typy aminoacydurii

  1. Nerkowa (aminoacyduria selektywna lub uogólniona)

  2. Pozanerkowa (bloki metaboliczne

np.fenyloketonuria – blok na drodze przejścia fenyloalaniny do tyrozyny

● brak hydroksylazy fenyloalaninowej – 98 % przypadków

●brak reduktazy dihydroksypterydynowej – 2 % przypadków

(kofaktor hydroksylacji fenyloalaniny do tyrozyny)



Metody oznaczania aminokwasów w moczu

- chromatografia

- analizatory do oznaczania aminokwasów

MELANINA I AMINY
KATECHOLOWE W MOCZU

Fenyloalanina

Tyrozyna


2-OH Fenyloalanina (DOPA)

melanina, aminy katecholowe



MELANINA W MOCZU

Obecność melaniny w moczu

● nowotwory zawierające komórki

barwnikowe (melanoma,

melanoblastoma)

● głównie przerzuty nowotworowe

● czarne zabarwienie moczu

KATECHOLAMINY I ICH
METABOLITY W MOCZU


  • KATECHOLAMINY: adrenalina, noradrenalina, dopamina

  • METABOLITY KATECHOLAMIN: metoksykatecholaminy,

kwas wanilinomigdałowy, kwas homowanilinowy

WARUNKI WYKONANIA TESTU i INTERPRETACJA

● Pacjent przez 48 h przed badaniem nie powinien zażywać:

alfa i beta- blokerów, L-dopy, aspiryny, inhibitorów MAO i innych leków oraz czekolady, owoców, kawy herbaty, etanolu i nie palić tytoniu

dobowa zbiórka moczu

mocz zbiera się do naczynia zawierającego HCL i przechowuje w temp. +4oC

● wzrost wydalania z moczem katecholamin i ich metabolitów – guz chromochłonny (pheochromocytoma)

● wyniki fałszywie dodatnie: stres, wysiłek fizyczny, choroby ogólnoustrojowe



Wykaz parametrów

ocenianych za pomocą suchych testów paskowych

CIĘŻAR WŁAŚCIWY MOCZU

  • Czułość metody: 1.000 – 1.030 (± 0.005) g/ml

  • Zasada oznaczenia: stężenie jonów wpływa na zmianę zabarwienia pola reakcyjnego zawierającego polielektrolit (m.in. błękit bromotymolowy). Polielektrolit jest wrażliwy na zmiany stężenia elektrolitów w badanej próbce moczu; przy wzroście stężenia elektrolitów/jonów (wzrost ciężaru moczu) obniża się współczynnik dysocjacji polielektrolitu i dochodzi do spadku pH, a wskaźnikiem tej zmiany pH jest zmiana zabarwienia błękitu bromotymolowego

  • Czynniki zakłócające: wysokie stężenie białka, kwasica ketonowa, pH moczu > 7

  • Komentarz:

1. Test nie uwzględnia stężenia niezjonizowanych składników moczu

jak glukoza, mocznik, kreatynina

2. Wyniki są porównywalne z metoda refraktometryczną

w zakresie ± 0.005



Odczyn (pH) moczu

  • Czułość metody: 5.0 – 8.5

  • Zasada oznaczenia: zastosowane dwa wskaźniki (czerwień metylowa i błękit bromotymolowy) wpływają na zmianę pola reakcyjnego w podanym zakresie pH

  • Czynniki zakłócające: wysokie stężenie białka, kwasica ketonowa, pH moczu > 7

  • Komentarz: interferencja przy wysokim stężeniu białka w moczu

Białko (albumina) – skrót PRO

  • Czułość metody: 12 ± 5 mg/dl

  • Zasada oznaczenia: metoda oparta na reakcji tzw. „błędu białkowego” wskaźnika.

  • Pole paskowe impregnowane jest błękitem bromotymolowym i odpowiednim buforem o pH kwaśnym. Białka jako akceptory jonów H powodują ich obniżenie, co daje zmianę barwnika (zmiana zabarwienia błękitu bromotymolowego)

  • Czynniki zakłócające: pH moczu >9 (wyniki fałszywie dodatnie), środki dezynfekcyjne

  • Komentarz: Pole reakcyjne jest najbardziej czułe dla albumin. Wynik ujemny nie wyklucza obecności w moczu globulin oraz białka Bence-Jonesa i mukoprotein

Wykrywanie w moczu
białka Bence-Jonesa (B-J)


  • Zasada metody - białko B-J wytrąca się po podgrzaniu moczu do temp. 50oC. Przy dalszym ogrzewaniu osad rozpuszcza się, a przy ponownym ochłodzeniu do 60o wytrąca się ponownie

  • Wykonanie oznaczenia

- 5 ml moczu zakwasza się do pH 5.5 3% kwasem octowym w obecności papierka wskaźnikowego

- probówkę z moczem umieszcza się w łaźni wodnej, podgrzewa do temp. 40 – 60o i obserwuje się jak w miarę podnoszenia się temperatury zachodzą zmiany w moczu



  • Interpretacja wyniku

- w przypadku obecności B-J mocz mętnieje w temp. 40-50o, a następnie powstaje klejący się osad przylegający do ścian probówki (dalej -grudkowata masa na powierzchni moczu).

- osad w wyższej temperaturze rozpuszcza się, a w niższej wypada ponownie



Uwagi: w przypadku białkomoczu, białko B-J wykrywa się w moczu odbiałczonym metodą koagulacyjno-cieplną i przesączonym na gorąco

Ilościowe oznaczanie B-J – elektroforeza białek surowicy i moczu – pojawia się białko M w pozycji albumin lub okolicy alfa i beta globulin

Bilirubina (BIL)

  • Czułość metody: 0.6 ± 0.2 mg/dl

  • Zasada oznaczenia: sprzęganie z solą dwuazową (dichloroamina) w kwaśnym srodowisku z wytworzeniem brązowego barwnika azowego

  • Czynniki zakłócające: kwas askorbinowy, azotyny (hamują reakcję); przechowywania moczu w świetle słonecznym

  • Komentarz: test wykrywa bilirubinę zestryfikowaną kwasem glukuronowym i siarkowym (nie wykrywa bilirubiny wolnej czyli pośredniej)


Urobilinogen (URO)

  • Czułość metody: 1 mg/dl (2 j. Ehrlicha/dl)

  • Zasada oznaczenia: pole wysycone jest odczynnikiem Ehrlicha (dimetyloaminobenzaldehyd), z którym URO tworzy różowo-czerwony kompleks barwny

  • Czynniki zakłócające: przechowywanie moczu w świetle słonecznym (utlenianie do urobiliny), obecność porfobilinogenu (porfirie – wynik fałszywie dodatni)

  • Komentarz: test nie daje możliwości wykrycia niedoborów URO w badanej próbce moczu (tylko próby probówkowe)

Glukoza (GLU)

  • Czułość metody:100 ± 25 mg/dl

  • Zasada oznaczenia: reakcja oksydazowo-peroksydazowa.

Oksydaza D-glukozy katalizuje reakcję utleniania glukozy z powstaniem kwasu glukonowego i nadtlenku wodoru. Peroksydaza przenosi tlen na KJ i zmienia zabarwienie na kolor od zielonego do brązowego

  • Czynniki zakłócające: kwas askorbinowy, środki odkażające

  • Komentarz: test swoisty tylko dla glukozy, nie reaguje z laktozą, fruktozą ani też metabolitami leków.

Ważne: fizjologicznie glukoza może występować u kobiet w ciąży oraz u wcześniaków

Ciała ketonowe (KET)

  • Czułość metody: 8 ± 2 mg/dl

  • Zasada oznaczenia: ciała ketonowe reagują z nitroprusydkiem sodu tworząc barwny kompleks

  • Czynniki zakłócające: kwas fenylopirogronowy – inny kolor produktu reakcji

  • Komentarz: test swoisty dla kwasu acetooctowego oraz acetonu ( nie wykrywa kwasu beta-OH masłowego). Odczyt wyniku dokładnie po 15 sek

Krew (BLO) lub Erytrocyty (ERY)

  • Czułość metody: 0.015 – 0.062 mg/dl hemoglobiny (co odpowiada 5 – 20 nieuszkodzonym erytrocytom w 1 μl moczu)

  • Zasada oznaczenia: reakcja oparta o psedoperoksydazową aktywność hemu.

Hemoglobina i mioglobina katalizuje reakcję (utlenianie barwnika - piramidonu) z powstaniem zielonego zabarwienia (pochodna chinoidowa)

  • Czynniki zakłócające: kwas askorbinowy, azotyny, środki odkażające

  • Komentarz: test jest bardziej czuły dla wolnej hemoglobiny i mioglobiny, w mniejszym stopniu dla erytrocytów

Leukocyty (LEU)

  • Czułość metody: 5 – 25 komórek/μl moczu

  • Zasada oznaczenia: metoda opiera się o reakcję enzymatyczną katalizowaną przez esterazę indoksylową obecną w granulocytach i makrofagach. Esteraza katalizuje hydrolizę estru pirolowego aminokwasu z wytworzeniem II rzędowego pirolu reagującego z solą dwuazoniową z wytworzeniem purpurowego zabarwienia

  • Czynniki zakłócające: masywny białkomocz, rozpadłe granulocyty, kwasaskorbinowy, formaldehyd

  • Komentarz: test wykrywa leukocytozę z obecnością nieuszkodzonych neutrofilli, nie wykrywa leukocytozy limfocytowej (brak esterazy w limfocytach).

Wynik może być odczytany dokładnie po 2 min

MIKROSKOPOWE BADANIE
OSADU MOCZU

SKŁADNIKI NIEUPOSTACIOWANE

● Moczany ● Szczawiany ● Fosforany ● Węglany ● Siarczany

SKŁADNIKI UPOSTACIOWANE

● Erytrocyty ● Leukocyty ● Wałeczki ● Komórki nabłonkowe ● Bakterie
SKŁADNIKI NIEUPOSTACIOWANE
OSADU MOCZU – związki mineralne


Mocz kwaśny

Mocz zasadowy

Mocz obojętny

kwas moczowy

szczawian Ca

moczany



bepostaciowe

siarczan Ca

cystyna,

leucyna,

Znaczenie kliniczne


fosforan Ca

fosforan Mg

fosforan Mg-NH4

moczan amonu

węglan Ca

szczawian Ca



fosforany bezpostaciowe

szczawian Ca





ZNACZENIE DIAGNOSTYCZNE
ZWIĄZKÓW MINERALNYCH (Krystaluria)


  • W większości przypadków obecność kryształów w moczu nie ma większego znaczenia diagnostycznego, gdyż zazwyczaj po ochłodzeniu moczu w chłodziarce łatwo dochodzi do precypitacji substancji obecnych w moczu

W niektórych jednak schorzeniach mają one znaczenie diagnostyczne

● u chorych z kamicą moczową– w rozpoznawaniu schorzenia oraz monitorowaniu terapii (dla pełnej diagnostyki niezbędne jest jednak oznaczanie wydalania danego składnika w dobowej zbiórce moczu)

● w ostrej niewydolności nerek – krystaluria jest wynikiem masywnej wewnątrzcewkowej precypitacji kryształów

- ostra nefropatia moczanowa

- zatrucie glikolem etylenowym (szczawian Ca)
SKŁADNIKI UPOSTACIOWANE
OSADU MOCZU - ERYTROCYTY


  • W prawidłowym moczu – ich ilość do 3 w polu widzenia

  • W większych ilościach pojawiają się w przebiegu zapaleń układu moczowego, kamicy moczowej oraz gruźlicy

  • Wyniki fałszywie zawyżone – wysiłek fizyczny w przeddzień badania oraz krew menstruacyjna

  • Kształty erytrocytów zależą od ciężaru właściwego moczu

- w moczu hypotonicznym są większe i pęcznieją, tracą barwnik na skutek ługowania (krwinki wyługowane), pochodzą z górnych dróg układu moczowego

- w moczu hypertonicznym są mniejsze niż normalnie, są obkurczone (krwinki morwowate), pochodzą z dolnych dróg układu moczowego



Uwaga: erytrocyty należy różnicować z komórkami drożdży, kryształów szczawianu Ca i moczanu NH4
SKŁADNIKI UPOSTACIOWANE
OSADU MOCZU – ERYTROCYTY c.d.


ERYTROCYTURIA

● krwinkomocz zwany inaczej mikrohematurią

● nieznaczny wzrost RBC oceniane mikroskopowo

HEMATURIA

● krwiomocz zwany inaczej makrohematurią

● znaczny wzrost RBC widoczny gołym okiem

PRZYCZYNY HEMATURII


  • Choroby miąższu nerek

- glomerulopate, tubulopatie

- nefropatie śródmiąższowe

- bakteryjne zapalenie nerek

- urazy, nadmierny wysiłek fizyczny



  • Choroby dróg moczowych (kamica)

  • Inne choroby

- skazy krwotoczne, w tym hemofilie

- przewlekła niewydolność krążenia

Ważne: ● jałowy mocz z objawami hematurii (posiew na prątki gruźlicy) ● każda okresowa hematuria ( wymaga diagnostyki w kierunku nowotworów)

METODY OKREŚLANIA HEMATURII

(krwiomoczu, makrohematurii)


  • Paski testowe

  • Badanie mikroskopowe osadu

  • Liczba Addisa – zawartość RBC w dobowej zbiórce moczu

  • Liczba Hamburgera – zawartość RBC w minutowej objętości moczu

U osób zdrowych bez wysiłku fizycznego dobowe wydalanie RBC z moczem wynosi
< 3000. 000 (liczba Addisa), czyli 2000 RBC na minutę (liczba Hamburgera), co daje
< 3 RBC w polu widzenia

3000.000 / 1440 min = 2083 (liczba Hamburgera)
SKŁADNIKI UPOSTACIOWANE

OSADU MOCZU - LEUKOCYTY

  • Występują w prawidłowym moczu w ilości do 5 w polu widzenia

  • W większych ilościach pojawiają się w infekcjach i są to:

● granulocyty – z bakteriurią lub jako „jałowy ropomocz”

- diagnostyka w kierunku gruźlicy, grzybicy oraz pasożytów

● eozynofile, makrofagi lub limfocyty (rzadziej)

– limfocyty: przewlekłe stany zapalne, infekcje wirusowe, odrzut przeszczepu



  • Granulocyty w moczu są niewielkie, bezbarwne, silnie załamujące światło, mają dość wyraźne ziarnistości w cytoplaźmie (ich morfologia zależy od pH moczu)

  • Tendencja leukocytów do tworzenia skupisk – zawsze wskaźnik odczynu zapalnego (nawet jeśli ich liczba jest w normie)

  • Odczyn kwaśny moczu – niezmieniona morfologia

  • Odczyn alkaliczny moczu – pęcznieją, zwiększają objętość, stają się przeźroczyste o zatartej strukturze wewnątzcytoplazmatycznej i nieostrych konturach komórki

  • Ważne: mocz o odczynie zasadowym/obojętnym – w badaniu mikroskopowym nie stwierdza się leukocytów mimo dodatniej reakcji na pasku testowym; eozynofilia w śródmiąższowym zapaleniu nerek

PRZYCZYNY LEUKOCYTURII

  • Zakażenie nerek i dróg moczowych

- stany zapalne miedniczek nerkowych

- stany zapalne moczowodów i pęcherza moczowego

- stany zapalne cewki moczowej i gruczołu krokowego


- ostre lub przewlekłe śródmiąższowe zapalenie nerek (leki,

substancje egzogenne)

- ostre niezapalne niewydolności nerek

- ostre zapalenie kłębuszków nerkowych



  • Pozanerkowe przyczyny

- wysiłek fizyczny, stany gorączkowe

- odwodnienia znacznego stopnia

- stany zapalne narządów sąsiadujących z układem moczowym

METODY OKREŚLANIA LEUKOCYTURII


  • Paski testowe

  • Badanie mikroskopowe osadu

  • Liczba Addisa – zawartość WBC w dobowej zbiórce moczu

  • U osób zdrowych bez wysiłku fizycznego dobowe wydalanie WBC z moczem wynosi 1500.000 – 2500.000 na dobę (liczba Addisa), czyli 1000 – 1500 na minutę (liczba Hamburgera), co daje < 5 WBC w polu widzenia


WAŁECZKOMOCZ

Powstają w kanalikach dystalnych i cewkach zbiorczych w wyniku zagęszczania moczu oraz żelifikacji pasm uromukoidu (białka Tomma-Horsfalla), który tworzy hialinowy szkielet

większości wałeczków. Wszystkie rodzaje wałeczków pochodzą z nerek. Są one swoistym, ale mało czułym markerem uszkodzenia nerek. Rozróżnia się następujące rodzaje wałeczków


  • Wałeczki szkliste – zbudowane wyłącznie z białka ( jako jedyne mogą występować w niewielkich ilościach w fizjologii)

  • Wałeczki ziarniste i nabłonkowe – zbudowane z komórek nabłonka dróg moczowych

  • Wałeczki erytrocytarne i leukocytarne

  • Wałeczki woskowe (białko) i tłuszczowe (białko, tłuszcze)

Wałeczkom zawsze towarzyszy białkomocz. Obecność w moczu wałeczków innych niż szkliste jest zawsze wskaźnikiem uszkodzenia nerek.

KOMÓRKI NABŁONKOWE W MOCZU

  • Są stałym składnikiem moczu

  • W moczu prawidłowym pojawiają się nabłonki płaskie wielokątne, pochodzące z dolnych dróg moczowych

  • W chorobach układu moczowego pojawiają się nabłonki okrągłe pochodzące z górnego odcinka dróg moczowych (kanaliki nerkowe)

ZAKAŻENIE UKŁADU MOCZOWEGO (ZUM)
- KRYTERIA BAKTERIURII -


  • U osób bez objawów klinicznych ZUM : 105 bakterii/ml w kolejnych dwóch próbkach moczu

  • U kobiet z objawami klinicznymi ZUM: 102 bakterii E. Coli lub 105 innych niż

E. Coli/ml moczu

  • U mężczyzn z objawami ZUM: 103 bakterii/ml moczu

Szczególne znaczenie składników

osadu moczu

  • Erytrocyturia dysmorficzna – różnicowanie krwinkomoczu kłębuszkowego

  • Erytrocyturia z krystalurią – kamica nerkowa

  • Leukocyturia z dużym odsetkiem eozynofilii – śródmiąższowe uszkodzenie nerek

  • Leukocyturia – infekcja układu moczowego

  • Bakteriomocz – zakażenie układu moczowego (ZUM)

  • Pyuria (ropomocz) – ZUM

  • Lipuria – zespół nerczycowy

Erytrocyturia dysmorficzna
– „marker” kłębuszkowego zapalenia nerek


Cechy erytrocytów dysmorficznych

  • Anizocytoza

  • Zaburzona hemoglobinizacja (krwinki wyługowane)

  • Częściowe lub całkowite ubytki cytoplazmy

  • Uwypuklenia cytoplazmy w postaci pączków

  • Ziarnistości w cytoplaźmie (nierównomiernie rozłożona hemoglobina)

Przyczyna

● różnice pH i zmienna osmolalność moczu

● przeciskanie się krwinek przez usztywnioną błonę podstawną kłębków

● zmiany morfologiczne podczas przechodzenia erytrocytów przez cewki nerkowe


Różnicowanie krwinkomoczu
wg wielkości erytrocyturii dysmorficznej


  • Krwinkomocz kłębuszkowy - > 60% dysmorficznych erytrocytów

  • Krwinkomocz mieszany – 20-60% dysmorficznych erytrocytów

  • Niekłębuszkowa przyczyna krwawienia - 20% dysmorficznych erytrocytów

AUTOMATYZACJA BADANIA MOCZU

- barwniki fluorescencyjne

Rodzaje barwników fluorescencyjnych



  • 1. Barwienie DNA – pomarańczowy barwnik fenontrynowy o niskiej zdolności przepuszczalności przez nieuszkodzoną błonę komórkową

  • 2. Barwienie jąder i mitochondriów – zielony barwnik karbocjaninowy posiadający duże powinowactwo do ujemnie naładowanych błon komórkowych, błon jądrowych i mitochondrialnych

AUTOMATYZACJA BADANIA MOCZU
- techniki pomiarowe

Dzięki zastosowaniu dwóch barwników elementy morfotyczne w próbce nieodwirowanego moczu są oceniane na podstawie 3 cech:



  1. Pomiaru rozproszenia światła laserowego

  2. Pomiaru fluorescencji generowanej przez składniki upostaciowane

  3. Pomiaru impedancji (oporności) elektrycznej


CYTODIAGNOSTYKA MOCZU
barwienie osadu moczu


Przygotowanie osadu moczu do barwienia

  • Osad moczu uzyskuje się przy zastosowaniu cytowirówek (dodatek surowicy ludzkiej pozwala na dobre przyleganie elementów komórkowych do powierzchni szkiełka mikroskopowego

  • Wysuszone preparaty należy barwić

- hematoksyliną i eozyną lub

- metodą May-Grűnwalda-Giemsy

- komórki ocenić pod immersją

CYTODIAGNOSTYKA MOCZU
znaczenie badania

Istotne korzyści w rozpoznawaniu chorób nerek, szczególnie o etiologii nowotworowej



  1. Barwione preparaty pozwalają na dokładny opis morfologii komórek nabłonkowych
    i fragmentów tkanek pochodzących ze zmian nowotworowych układu moczowego

  2. Zwiększenie wykrywalności nowotworów pęcherza moczowego we wczesnym stadium rozwoju – uniknięcie inwazyjnych badań takich jak urografia czy biopsja


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna