Geneza „Quo vadis”



Pobieranie 69 Kb.
Data10.05.2016
Rozmiar69 Kb.


Geneza „Quo vadis”
W 1894 roku Henryk Sienkiewicz postanowił ponownie sięgnąć do tematyki historycznej i rozpoczął przygotowania do Quo vadis. W odróżnieniu od Trylogii, opisującej wydarzenia związane z historią Polski, pisarz osadził akcję dzieła w Rzymie za czasów panowania Nerona. Pracę nad powieścią rozpoczął na po-czątku 1895 roku w Warszawie, a zakończył 18.02.1896 roku w Nicei. Od 26.03.1895 do 29.02.1896 roku Quo vadis ukazywało się w odcinkach w Gazecie Polskiej oraz w dziennikach krakowskim i poznańskim. Kilka miesięcy później pojawiło się trzytomowe wydanie książkowe. W dużej mierze na powstanie Quo vadis wpłynęły zainteresowania Sienkiewicza tematyką starożytności. Autor w listach do przyjaciół wielokrotnie wspominał o lekturze twórczości starożytnych historyków i pisarzy. Szczególne miejsce wśród utworów antycznych zajmowały Roczniki Tacyta. Rzymski historyk przedstawił w nich w sposób obiektywny panowa-nie cesarzy, począwszy od Tyberiusza na Neronie kończąc. Obok Tacyta ważne były również dzieła: Swetoniusza Żywoty cezarów i Greka Diona Cassiusa. Jak wykazały wnikliwe badania i analizy literackie Quo vadis nawiązuje do licznych utworów, które powstały w czasach Sienkiewicza. Jednym z pisarzy europejskich był E. Renan, autor Antychrysta. Ten francuski filozof i historyk, jeden ze znakomitych pozytywistycznych badaczy starożytnego chrześcijaństwa, dostarczył pisarzowi wyczerpującego opisu postaci Nerona, a także jeden z głównych motywów utworu – prześladowanie chrześcijan. W XIX wieku zaczęły pojawiać się w pełni naukowe i niezwykle skrupulatne analizy historyczne starożytności. W wyniku licznych badań archeologicznych otrzymano informacje o życiu w pierwszych wiekach naszej ery. Wykorzystując tematykę starożytnego świata, w momencie, gdy nadchodził jego kres i rodziła się era chrześcijańska, pisarz stworzył utwór wartościowy literacko i doceniony przez czytelników, również w XXI wieku.
Plan wydarzeń
1) Wizyta Marka Winicjusza u Petroniusza.
2) Miłość Marka do Ligii – Kalliny.
3) Odwiedziny w domu Plaucjuszów.
4) Plan zabrania zakładniczki.
5) Rozmowa Petroniusza z Neronem.
6) Neron wydaje rozkaz zabrania Ligii.
7) Aulus próbuje ratować Ligię.
8) Uczta u Nerona.
9) Marek Winicjusz wyznaje Ligii miłość.
10) Ursus wynosi Ligię z uczty.
11) Ligia postanawia uciec.
12) Spotkanie Ligii i Poppei.
13) Winicjusz oczekuje na ukochaną.
14) Odbicie Ligii przez Ursusa.
15) Winicjusz rozpoczyna poszukiwania.
16) Choroba małej Augusty.
17) Akte wyznaje Markowi, że Ligia go pokochała.
18) Pomponia przebacza Winicjuszowi.

19) Petroniusz postanawia podarować Eunice siostrzeńcowi.


20) Eunice zostaje ukarana, lecz pozostaje w domu Petroniusza.
21) Chilon Chilonides podejmuje się odnalezienia Ligii.
22) Poppea oskarża Ligię o czary.
23) Śmierć małej Augusty.
24) Chilon odkrywa, że Ligia jest chrześcijanką.
25) Petroniusz wyjeżdża z Rzymu razem z dworem Nerona.
26) Rozterki Marka Winicjusza i jego przemiana.
27) Chilon spotyka Glaukusa.
28) Wiadomość o przybyciu do Rzymu Apostoła Piotra.
29) Chilon przekonuje Ursusa do zamordowania Glauka.
30) List Petroniusza do Marka.
31) Zgromadzenie chrześcijan w Ostrianum.
32) Winicjusz słucha nauk Piotra.
33) Odnalezienie Ligii.
34) Ursus zabija Krotona.
35) Próba porwania Ligii.
36) Winicjusz zostaje ranny.
37) Chrześcijanie opiekują się Markiem.
38) Miłość Ligii do Winicjusza.
39) Glaukus przebacza Chilonowi.
40) Wyznanie Marka.
41) Niepokój Ligii i jej decyzja o odejściu z domu Miriam.
42) Kryspus potępia miłość Ligii do patrycjusza.
43) Zniknięcie dziewczyny.
44) Powrót Marka do domu.
45) Rozmowy Winicjusza z Pawłem z Tarsu o nauce chrześcijan.
46) Przemiana Marka.
47) Winicjusz pragnie zapomnieć o Ligii.
48) Powrót Petroniusza i Nerona.
49) Miłość Petroniusza i Eunice.
50) Uczta w ogrodach Agrypiny.
51) Poppea chce zdobyć Winicjusza.
52) Petroniusz postanawia pomóc Markowi.
53) Chilon pojawia się u Winicjusza.
54) Marek rozkazuje wychłostać Greka.
55) Wizyta Winicjusza w domu Miriam.
56) Piotr błogosławi miłość Marka i Ligii.
57) Spotkanie Winicjusza i Ligii.
58) Marek wyzwala niewolników.
59) Wyjazd Winicjusza i Petroniusza z Neronem.
60) List Marka do Ligii.
61) Neron marzy o podpaleniu miasta.
62) Wizyta Winicjusza u Ligii.
63) Przeczucia dziewczyny.
64) Petroniusz staje się ulubieńcem Nerona.
65) Elegant uzyskuje pozwolenie cezara na ślub Marka i Ligii.
66) Wiadomość o pożarze Rzymu.
67) Droga Marka do miasta.
68) Poszukiwania Ligii.
69) Chilon przekazuje dobre wieści Markowi.
70) Modlitwy chrześcijan w podziemiach.
71) Próby ocalenia miasta.
72) Wzburzenie ludu i pogłoski, oskarżające Nerona.
73) Powrót Nerona do Rzymu.
74) Apostoł Piotr prowadzi Marka do Ligii.
75) Chrzest Winicjusza.
76) Narada w domu Tygellina.
77) Neron szuka winnych podpalenia Rzymu.
78) Tygellin oskarża chrześcijan.
79) Chilon zdradza chrześcijan.
80) Pojmanie Ligii.
81) Marek dostaje się do więzienia.
82) Próby ocalenia dziewczyny.
83) Prześladowania i pojmanie chrześcijan.
84) Wyrok Nerona na małego Rufiusa.

85) Winicjusz spotyka Chilona.


86) choroba Ligii.
87) Petroniusz przekonuje Poppeę do pomocy.
88) Śmierć Rufiusa.
89) Rozpoczęcie igrzysk.
90) Śmierć chrześcijan rozszarpanych przez zwierzęta.
91) Plan wydobycia Ligii z więzienia.
92) Ukrzyżowanie chrześcijan.
93) Ligia czeka na śmierć.
94) Płonące pochodnie w ogrodzie Nerona.
95) Glaukus wybacza Chilonowi.
96) Śmierć lekarza.
97) Chilon oskarża Nerona o podpalenie Rzymu.
98) Nawrócenie i chrzest Chilonidesa.
99) Śmierć Chilona.
100) Petroniusz traci łaski Nerona.
101) Walka Ursusa z turem.
102) Ocalenie Ligii.
103) Rzymianie ułaskawiają Ligię i Ursusa.
104) Winicjusz przekonuje Piotra do opuszczenia Rzymu.
105) Apostoł Piotr widzi Chrystusa i wraca do miasta.
106) Ukrzyżowanie Piotra i Pawła.
107) Zamieszki w Rzymie i bunt Pizona.
108) Wyjazd Ligii i Winicjusza na Sycylię.
109) Wyrok śmierci na Petroniusza.
110) Pożegnalna uczta w domu Petroniusza.
111) Samobójstwo Petroniusza i Eunice.
112) Bunt przeciwko Neronowi.
113) Śmierć Nerona.
Czas i miejsce akcji
Czas akcji powieści nie został w toku narracji ściśle określony – wiadomo jedynie, że wydarzenia rozgrywają się w drugiej połowie I wieku naszej ery za panowania Nerona (54 – 68). Ustalenie czasu jest możliwe, dzięki wykorzystaniu przez Sienkiewicza kilku faktów historycznych:
-Wojna w Armenii z Partami, z której powraca Winicjusz (63 r.)

-Śmierć małej Augusty, córki Nerona (63 r.)
-Pożar Rzymu (64 r.)
-Spisek Pizona (65 r.)
-Śmierć Petroniusza (66 r.)
-Bunt Windeksa przeciwko Neronowi (68 r.)

Epilog Quo vadis obejmuje wydarzenia z roku 68 zakończone śmiercią Nerona 19 czerwca tegoż roku. Tak więc akcja powieści rozgrywa się w latach 63 – 68 n.e.. Pewne zdarzenia można również uściślić. Wyjazd Winicjusza wraz z dworem Nerona do Ancjum miał miejsce w maju 64 roku, zaś pożar Rzymu rozpoczął się w lipcu. Fabuła dzieła obejmuje wydarzenia wcześniejsze – z czasów ukrzyżowania Chrystusa i Jego zmartwychwstania. Akcja powieści rozgrywa się przede wszystkim w Rzymie (Palatyn, domy Winicjusza i Petroniusza oraz Zatybrze – dzielnica biedoty i chrześcijan) a także w Ancjum.
Główne i poboczne wątki utworu
Wątek główny

Miłość Ligii i Winicjusza
Miłość Marka Winicjusza i Ligii stanowi główny wątek powieści, przedstawiony na tle upadku Rzymu i naro-dzin chrześcijańskiego świata. Zakochany rzymski patrycjusz postanawia za wszelką cenę zdobyć chrześci-jankę - ligijską zakładniczkę. Dziewczyna, nie chcąc złamać zasad swojej wiary, nie zgadza się zostać jego nałożnicą i ucieka, znajdując schronienie wśród współwyznawców. Młodzieniec rozpoczyna długotrwałe poszukiwania i poznaje nową naukę, która stopniowo zmienia jego naturę i przyzwyczajenia. Kierowany miłością, stara się zrozumieć istotę wiary chrześcijan, z czasem staje się wyznawcą i przyjmuje chrzest. W międzyczasie dochodzi do prześladowań chrześcijan i pojmania Ligii. W momencie kulminacyjnym dziewczyna zostaje ocalona i ułaskawiona przez Rzymian. Zostaje żoną Marka i razem opuszczają miasto, aby zamieszkać na Sycylii i tam żyć zgodnie ze swoim wyznaniem.

Wątki poboczne

Narodziny chrześcijaństwa
W zaułkach Zatybrza, dzielnicy ubogich, z dala od pełnego przepychu i rozpusty Palatynu, rozwijała się nauka chrześcijan, stopniowo obejmując coraz więcej wyznawców, nawet wśród szanowanych i znanych rzymskich obywateli. Chrześcijanie postrzegani byli jako nieprzyjaciele rodu ludzkiego, zatruwacze fontann i studni, czciciele oślej głowy, którzy mordowali dzieci. W rzeczywistości głosili miłosierdzie, pokorę, skromne życie i odpłacanie dobrem za wyrządzone krzywdy. W Rzymie pojawił się Apostoł Piotr, jeden z uczniów Chrystusa, aby z nakazu swojego Mistrza zbudować podwaliny przyszłego Kościoła. W obliczu męczeńskiej śmierci chrześcijan, niewinnie oskarżonych o podpalenie miasta, Piotr postanowił opuścić Rzym, by znaleźć inne miejsce dla kształtującego się wyznania. W drodze spotkał jednak Chrystusa i zadał mu pytanie: „Quo vadis, Domine?”, po czym wrócił, aby ponownie nauczać i chrzcić. Od tamtej pory przychodził do Ostrianum codziennie, nauczając coraz większe tłumy chrześcijan. Przychodzili, aby słuchać opowieści o Bogu, który z miłości do ludzi dał się ukrzyżować, aby odkupić ich winy. Wyznawcy Chrystusa odnajdywali miłość do Boga oraz szczęście płynące z tej miłości, a apostoł zrozumiał, że nikt i nic nie zniszczy głoszonej przez niego nauki. Znalazł również odpowiedź, dlaczego Jezus zawrócił go z drogi.

Przemiana Chilona Chilonidesa


Chilon Chilonides – zakłamany oszust i przebiegły Grek – filozof, postanawia zemścić się na Winicjuszu za wymierzoną mu chłostę i w porozumieniu z gminą żydowską, wydaje Neronowi oraz Tygellinowi chrześcijan. Ten ubogi starzec, który potrafił dla zysku zdradzić bezbronnego człowieka i sprzedać jego rodzinę handla-rzom niewolników, załamuje się, patrząc na męczeńską śmierć swych „ofiar”. Słysząc przebaczenie z ust płonącego Glaukusa, którego skrzywdził, oskarża Nerona o podpalenie Rzymu. Pomaga mu apostoł Paweł, który przekonuje Chilona, że Bóg również przebaczy mu wszystkie winy, jeśli da świadectwo prawdzie. Starzec błaga Chrystusa o wybaczenie, a Paweł z Tarsu chrzci go. Chilon ginie jako męczennik i chrześcijanin, żegnany przez apostoła okrzykiem: „Pokój męczennikom!”.

Upadek Nerona
Rzym za panowania Nerona to miasto przepychu, intryg, zbrodni i rozpusty. Cezar, skupiony wyłącznie na swoich zamiłowaniach do pisania wierszy, teatru i gry na lirze, pozbawiony jakichkolwiek skrupułów, żyje w dobrobycie, usuwając ludzi, którzy stają mu się nieprzychylni. Marzy o tym, by patrzeć na płonące miasto, co pozwoliłoby mu stworzyć dzieło większe niż Homer. Wkrótce jego pragnienie zostaje spełnione i oddany Tygellin podpala Rzym. Ostatecznym upadkiem cezara jest moment, kiedy nie wykazuje zainteresowania buntem legii, licząc na to, że zdoła przekonać do siebie poddanych pięknym śpiewem. Nie potrafi popełnić samobójstwa, rozpaczając nad sobą. Ginie z ręki swojego wyzwoleńca.
Miłość Petroniusza i Eunice
Zakochana początkowo bez wzajemności niewolnica Petroniusza, Eunice, zostaje jego kochanką. Uczucie to odmienia eleganta i staje się dla niego najważniejsze. Wyzwala on dziewczynę, chociaż Eunice woli pozo-stać jego niewolnicą. Umierają razem po tym, jak Petroniusz dowiaduje się o wyroku śmierci, który wydał na niego Neron.
Motywy literackie
Motyw miasta – w powieści Quo Vadis Rzym ukazany został w momencie upadku starego świata i narodzin wiary chrześci-jańskiej. Rzym jest miastem przepychu i rozpusty, rządzonym przez szalonego Nerona. To miejsce, w którym zderzają się dwa światy: pogańskich Rzymian oraz cichych i pokornych chrześcijan. Dzięki Apostołowi Piotrowi staje się również miejscem, z którego na świat wypłynie wiara, trwająca aż do dziś.

Motyw żony – Poppea Sabina, żona Nerona, to kobieta bezwzględna i okrutna, zimna i wyrachowana. Została małżonką cezara, nakłaniając go do zamordowania żony i matki. Od tamtej pory żyła w obawie, że pewnego dnia inna kobieta zajmie u boku władcy jej miejsce. Przez wiele lat miała nieograniczony wpływ na Miedzianobrodego. Jej przeciwieństwem jest Pomponia Grecyna, żona Plaucjusza, żyjąca w nieustannym smutku, ze świadomością, że Aulus nadal wyznaje wiarę pogańską i po śmierci nie będzie mógł połączyć się z nią w życiu wiecznym. Pomimo tej różnicy, Pomponia jest żoną wierną, troskliwą i oddaną. Wychowuje syna zgodnie z nakazami męża.

Motyw artysty – artystą – wyłącznie we własnej świadomości, jest Neron. Ten zakochany w sobie władca szuka natchnienia we wszystkim. Pisze wiersze, układa do nich muzykę i marzy o publicznych występach. Uwielbia oklaski i okrzyki zachwytu rozszalałego tłumu, choć w rzeczywistości jest marnym artystą i karyka-turalnym aktorem. Przed wjazdem do płonącego Rzymu, ćwiczy odpowiednie pozy, a później wygłasza swój poemat Troika, dzięki któremu chciał zyskać sławę większą niż Homer.

Motyw Boga – Bóg chrześcijan w powieści ukazany został jako miłosierny i sprawiedliwy. Jest to przede wszystkim Bóg – człowiek, który z miłości do ludzi dał się ukrzyżować, aby odkupić ich winy. Staje się kimś bliskim chrześcijanom, dzięki Piotrowi, który był uczniem Chrystusa, widział jego męczeńską śmierć, a po wielu latach pojawił się w Rzymie, aby zbudować Kościół wyznawców jedynego Boga. Bóg chrześcijan uczy swoich wyznawców życia w miłości do bliźniego, cnocie i pokorze. Jest „wszechmiłością, wszechdobrem i wszechprawdą”. Za dobro i cnotę obiecuje nieśmiertelność.
Motyw dziecka – córka Nerona i Poppei, mała Augusta, była ukochanym dzieckiem cezara, lecz jej śmierć stała się dla niego jedynie okazją do teatralnego okazywania bólu.
Motyw miłości i śmierci – Eunice, niewolnica Petroniusza, zakochana w nim ukrywa swoje uczucia. Za wszelką cenę pragnie być przy ukochanym i sprzeciwia się rozkazowi mężczyzny, który nakazuje jej, by została kochanką Winicjusza. Z czasem elegant dostrzega piękną dziewczynę i zakochuje się w niej. Miłość odmienia jego życie tak bardzo, że zaczyna nawet lubić zapach fiołków, ponieważ są ulubionymi kwiatami ukochanej kobiety. Petroniusz pragnie wyzwolić Eunice, lecz dziewczyna odrzuca jego propozycję, chcąc być jego niewolnicą. Ich szczęście przerywa wiadomość, że Neron wydał rozkaz śmierci na arbitra elegancji. Eunice postanawia umrzeć razem z ukochanym.

Motyw miłości spełnionej – miłość Winicjusza i Ligii po wielu trudnościach znajduje spełnienie. Ich uczucie błogosławi najwyższy apostoł chrześcijan, Piotr. Miłość Marka

do dziewczyny ulega głębokiej przemianie. Najpierw przede wszystkim pożąda ukochanej, zwracając uwagę na jej piękno. Później zaczyna dostrzegać różnicę między chrześcijanką a rzymskimi kobietami. Zauroczony jej łagodnością i delikatnością, jest gotów zostać chrześcijaninem tylko dlatego, by móc ją poślubić. Zrozumienie nauki chrześcijan i wiara w pomoc Chrystusa w chwili, kiedy Ursus ratuje zakładniczkę na arenie amfiteatru, sprawia, że miłość Marka dojrzewa i zmienia się w szczere uczucie. Zaczyna kochać wnętrze dziewczyny. W końcu odnajdują spokój i szczęście z dala od świata Rzymian, na Sycylii, gdzie zostają małżeństwem.



Motyw miłości nieszczęśliwej – Akte, kochanka Nerona, została porzucona przez cezara dla Poppei. Żyła przez wiele lat, rozpamiętując minione szczęście, nadal kochając władcę. Jako jedyna dostrzegała w nim człowieka dobrego, usprawiedliwiając jego postępowanie i winy wpływem innych osób. Pozostała mu wierna do jego śmierci.

Motyw śmierci – męczeńska śmierć chrześcijan podczas igrzysk urządzonych przez Nerona jest czymś zaskakującym i niezrozumiałym dla mieszkańców Rzymu. Wyznawcy Chrystusa umierają cicho i pokornie, bez strachu, z uśmiechem na twarzach, widząc w śmierci możliwość wiecznego szczęścia. Śmierć Chilona Chilonidesa jest dopełnieniem jego przemiany, która nastąpiła po tym, jak ujrzał płonącego Glauka, a ten wybaczył mu po raz kolejny krzywdę. W powieści pojawia się również wspomnienie śmierci Chrystusa, który dał się ukrzyżować dla zbawienia ludzkości.
Motyw cierpienia – cierpienie Marka Winicjusza wynika głównie z jego tęsknoty za Ligią i prób odnalezienia dziewczyny. W czasie prześladowań chrześcijan i po pojmaniu ukochanej, młodzieniec nie potrafi pogodzić się ze świadomością, że zakładniczka może zginąć na arenie amfiteatru. Ligia cierpi, ponieważ jej miłość do rzymskiego patrycjusza i poganina jest niezgodna z wyznawaną przez nią wiarą. Cierpienie Akte, dawnej kochanki Nerona, ma swoje źródło w świadomości, że ukochany mężczyzna porzucił ją dla innej kobiety i nigdy do niej nie wróci. Pomponia Grecyna żyje u boku męża, który nie wyznaje wiary chrześcijan i nadal czci rzymskich bogów, co jest głównym powodem jej cierpienia. Apostoł Piotr cierpi, widząc męczeństwo wyznawców Chrystusa.

Motyw władzy i władcy – Neron, władca imperium rzymskiego, jest okrutnym i szalonym cezarem. Nie interesuje się państwem, skupiając się wyłącznie na rozkoszy i rozwijaniu swoich artystycznych talentów. Jego władza, oparta przede wszystkim na zaspokajaniu własnych potrzeb, jest oparta na zbrodni i zemście na ludziach, którzy w jakiś sposób stają się mu nieprzychylni. Każe zamordować niewinne dziecko, które zasnęło podczas odczytywania przez niego wierszy. Jego pragnieniem jest ujrzenie płonącego miasta tylko po to, aby mógł dokończyć pisane dzieło i przewyższyć sławą Homera. Później, bez skrupułów, oskarża niewinnych chrześcijan o podpalenie Rzymu, żeby odsunąć od siebie wszelkie podejrzenia. Ze śmierci wyznawców Chrystusa czyni dla poddanych widowisko. Neron jest jednocześnie karykaturalnym obrazem władcy, wierzącego w swoje zdolności, dane przez bogów.
Motyw kobiety – Ligia, dobra i troskliwa chrześcijanka, odróżnia się od innych rzymskich kobiet. Jej serce, wypełnione miłosierdziem i wyznawanymi zasadami, nie zna nienawiści. Pomponia Grecyna jest kobietą wierną i łagodną, a fakt, że mąż nie jest wyznawcą Chrystusa, jest powodem jej smutku. Eunice, piękna niewolnica, bezgranicznie kocha swojego pana Petroniusza. Sprzeciwia się jego rozkazowi i z radością przyjmuje karę chłosty, ponieważ może zostać w domu Petroniusza. Największym dowodem jej miłości jest śmierć u boku ukochanego mężczyzny, ponieważ bez niego nie potrafiłaby żyć. Akte przez wiele lat żyje wspomnieniami szczęścia, które zaznała u boku Nerona i zaślepiona miłością, nie dostrzega jego okrutnego charakteru, usprawiedliwiając każdy jego postępek. Poppea Sabina, żona Nerona, jest kobietą bezwzględną i okrutną, znienawidzoną przez poddanych. Namówiła cezara do zamordowania matki i żony. Zazdrosna o urodę Ligii, pragnie zemścić się na dziewczynie, w obawie, że pewnego dnia Neron może ją dostrzec. Szczerym uczuciem darzyła jedynie swojego synka, Rufiusa, którego za wszelką cenę chciała uchronić przed wyrokiem, wydanym przez władcę.

Motyw ogrodu – ogrody przy stawach Agryppy stanowią swoisty obraz przepychu i rozpustnego życia Rzymian. Dla Marka Winicjusza udział w uczcie zakończył się odrzuceniem dawnego życia – odczuł wstręt do grzechu oraz zbrodni i zapragnął poznać naukę chrześcijan. W ogrodzie Nerona odbyło się widowisko, podczas którego na płonących palach ginęli wyznawcy Chrystusa. Tu właśnie Chilon Chilonides zrozumiał, jak bardzo skrzywdził Glaukusa i poprosił go o przebaczenie. Później przyjął w ogrodzie chrzest i stał się chrześcijaninem.

Motyw buntu – natura Marka Winicjusza buntuje się przeciwko nauce chrześcijan, która wydała mu się zaprzeczeniem wszystkich wyznawanych przez niego wartości. Ligia buntuje się przeciwko sposobowi, w jaki chce zdobyć ją młody patrycjusz i ucieka przed nim. Wyrazem buntu, który jest jednocześnie zwycięstwem nad Neronem, jest samobójstwo Petroniusza, który chciał umrzeć pięknie, uprzedzając wydany na niego wyrok. Niewolnica Eunice sprzeciwia się rozkazowi swego pana, co w Rzymie było niespotykane.
Motyw nadziei – nadzieja towarzyszyła nieustannie Winicjuszowi po pojmaniu Ligii przez Nerona. Również nauka chrześcijan dawała wyznawcom nadzieję na życie wieczne, obiecywane przez Chrystusa.

Motyw nieśmiertelności – nieśmiertelność obiecywał Chrystus swym wyznawcom, jeśli będą żyli zgodnie z cnotą, kierując się miłością do bliźniego. Prawda, głoszona przez apostoła Piotra w Ostrianum, zaskoczyła Winicjusza, który zrozumiał jak bardzo Bóg chrześcijan różni się od rzymskich bogów.

Motyw pokory wobec Boga – chrześcijanie z pokorą przyjmowali męczeńską śmierć na arenie amfiteatru. Umierali z nadzieją na życie wieczne, z uśmiechem na twarzach, w religijnym uniesieniu, dostrzegając w chwili śmierci możliwość połączenia się ze Zbawicielem. Również dumny Winicjusz nauczył się pokory wobec Chrystusa.

Motyw przemiany – przemiana wewnętrzna zachodzi w duszy Marka Winicjusza, rzymskiego patrycjusza, egoistycznego i dumnego. Młodzieniec, zakochany w chrześcijance, pod wpływem miłości początkowo zmienia swoje postępowanie, a później odkrywa prawdy głoszone przez chrześcijan. Z człowieka skupione-go wyłącznie na własnych pragnieniach staje się chrześcijaninem, zdolnym do miłości bliźniego. W sercu Chilona Chilonidesa, donosiciela i oszusta, nastawionego na łatwy zarobek, zachodzi przemiana w obliczu męczeńskiej śmierci wyznawców Chrystusa, których wydał Neronowi. Udręczony wyrzutami sumienia, patrząc na umierającego Glaukusa, który przebacza wyrządzone mu przez Greka krzywdy, oskarża publicznie cezara o podpalenie miasta. Nawrócony przez Pawła z Tarsu, przyjmuje chrzest i umiera śmiercią męczeńską na krzyżu. Przemianie ulega również świat Rzymian, opętany szaleństwem zbrodni i rozpusty. Następuje jego schyłek, a na gruzach imperium powstaje zalążek cywilizacji chrześcijańskiej, która w odróżnieniu od antycznego świata, przetrwała wieki.
Motyw przyjaźni – prawdziwym przyjacielem Marka Winicjusza jest Petroniusz. Od pierwszej chwili stara się pomóc młodzieńcowi w zdobyciu Ligii, służy mu radą i stara się uchronić go przed wszelkimi niebezpieczeń-stwami. Kierowany przywiązaniem i litością dla zakochanego siostrzeńca, chce uwolnić Ligię z rąk Nerona.

Motyw samobójstwa – samobójstwo popełniają Petroniusz i Eunice. Elegant, pragnący umrzeć pięknie i godnie, podejmuje decyzję o ostatecznym kroku w chwili, kiedy dowiaduje się, że Neron wydał na niego wyrok śmierci. Mężczyzna nie obawia się śmierci, przeczuwając od jakiegoś czasu jej nadejście. Urządza ucztę, na którą zaprasza augustianów i rozkazuje lekarzowi, aby otworzył mu żyły. Zakochania w Petroniu-szu Eunice, wiedząc, że nie będzie potrafiła żyć bez swojego pana, decyduje się umrzeć razem z nim. Wraz z ich śmiercią zginęło w Rzymie to, co pozostało jeszcze światu – piękno i poezja.

Motyw szaleństwa – szalonym jest Neron, władca imperium. Rozmiłowany w rozkoszach życia, rozpuście i własnym talencie, marzy o sławie i uwielbieniu poddanych. Nikt nie potrafi przewidzieć jego decyzji i rozpo-rządzeń. Opętany pragnieniem napisania Troiki, wydaje rozkaz podpalenia Rzymu, aby ujrzeć płonące miasto i znaleźć odpowiednie natchnienie.

Motyw szczęścia – Marek Winicjusz, początkowo odrzucający naukę chrześcijan, odnajduje prawdziwe szczęście, stając się wyznawcą Chrystusa. Zostaje mężem ukochanej kobiety i zaznaje spokoju, wierząc, że czuwa nad nimi Zbawiciel. Szczęściem dla chrześcijan jest sama wiara, głosząca miłość i oddanie Bogu.

Motyw ucznia i mistrza – uczniem i mistrzem w Quo vadis są Marek Winicjusz – bogaty patrycjusz, poganin i Paweł z Tarsu – apostoł chrześcijan. Młodzieniec, starający się zrozumieć naukę wyznawców Chrystusa, odbywa wiele rozmów z Pawłem, po których zaczyna zastanawiać się nad życiem na dworze Nerona oraz staje się stopniowo chrześcijaninem.

Motyw zbrodni – zbrodnia była podstawowym sposobem sprawowania władzy przez Nerona. Cezar najpierw zamordował matkę, brata i żonę, a następnie przez wiele lat wydawał wyroki śmierci na ludzi, którzy stawali się dla niego nieprzychylni. Rządy Nerona to czas niepewności dla jego poddanych. Zbrodnia stała się dla nich czymś powszechnym i normalnym.

Prawda historyczna w utworze
W Quo vadis Henryk Sienkiewicz wykorzystał kilka faktów z dziejów Imperium Rzymskiego potwier-dzonych źródłami i badaniami historycznymi. Akcja powieści została usytuowana w antycznym Rzymie, za czasów panowania Nerona. Pisarz skupił się przede wszystkim na dwóch najważniejszych wydarzeniach: pożarze Rzymu w roku 64 oraz prześladowaniach chrześcijan, wynikających z oskarżenia ich o podpalenie miasta. Obok tych znaczących zdarzeń, stanowiących trzon utworu, autor przedstawił jeszcze kilka epizodów z historii, które mają charakter wyłącznie informacyjny. Na wstępie powieści czytelnik dowiaduje się o wojnie z Partami, z której powraca Marek Winicjusz. Ligia i Ursus przybywają do Rzymu jako zakładnicy w czasie wojny w Germanii. W końcowych rozdziałach dzieła Sienkiewicz pokrótce wspomina o spisku Pizona przeciwko Neronowi oraz o buncie legii galijskich pod wodzą Windeksa i hiszpańskich, na czele których stanął Galba, okrzyknięty cezarem przez pretorów. Wszystkie te zdarzenia nie wpłynęły zasadniczo na ideologiczny sens Quo vadis. Równie wiernie, za przekazami historycznymi Tacyta i Swetoniusza, pisarz przedstawił szereg postaci historycznych, na czele z ówczesnym cezarem, Neronem. Miedzianobrody panował w latach 54 – 68. Z powieści dowiadujemy się o niektórych faktach z jego życia, jak zamordowanie przez niego żony Oktawii, matki Agrypiny i brata Brytannika (teksty źródłowe podają, że przyrodniego brata cezara otruła Agrypina, obawiając się, że jako prawowity następca Klaudiusza będzie zagrażał Neronowi). Wychowaniem młodego władcy zajmował się filozof, Seneka. Po odsunięciu Oktawii i długotrwałym roman-sie z wyzwolenicą Akte, Neron związał się z Poppeą Sabiną, z którą miał córkę Klaudię Augustę. Dziecko zmarło jednak w 63 roku. Wśród postaci historycznych należy wymienić również: Petroniusza (Caiusa Petroniusa Arbitra), prokonsula Bitynii i jednego z nielicznych powierników władcy; Tygellina (Sofoniusa Tygellinusa, współzawodniczącego o względy Nerona z Petroniuszem); Lukana (poetę i bratanka Seneki); Pomponię Grecynę, Aulusa Plaucjusza, Westynusa, Marka Winicjusza – ojca, Wespazjana, Greka Pitagora-sa. Sienkiewicz wprowadził również do powieści dwie znaczące postaci z dziejów chrześcijaństwa: apostoła Piotra – rybaka i jednego z uczniów Chrystusa oraz Pawła z Tarsu. Pisarz krótko również wspomniał o losach Jezusa z Nazaretu – opowieść Piotra o pojmaniu, ukrzyżowaniu i zmartwychwstaniu Zbawiciela. Z legendy autor zaczerpnął scenę spotkania Piotra, opuszczającego Rzym, z Jezusem oraz historię kapliczki Quo vadis, Domine? stotnym elementem historii w powieści jest ukazanie życia Rzymian w pełni zgodnie ze źródłami historycznymi. Henryk Sienkiewicz doskonale otworzył atmosferę antycznego miasta, którym rządziło hasło „chleba i igrzysk”. Wykorzystał przekazy o ucztach w pałacu Nerona, zabawach urządzanych w ogrodach oraz przepychu ówczesnego świata. Z mistrzowską precyzją opisał krwawe igrzyska, które w tamtych latach stanowiły rozrywkę mieszkańców Rzymu. Bogactwo elementów historycznych i rysów obyczajowych, charakterystycznych dla antycznego Rzymu, stanowiło wartościowe tło dla ukazania głównego wątku powieści – miłości Marka Winicjusza i Ligii.
Obraz dwóch światów- chrześcijańskiego i rzymskiego
Henryk Sienkiewicz w powieści Quo vadis zestawił ze sobą dwa kontrastowe światy: pogański i chrześcijański. Wynikało to przede wszystkim z podstawowych założeń autora, które wyznaczył w momen-cie rozpoczęcia pracy nad dziełem. Chciał on ukazać starożytny Rzym w chwili, gdy nadchodził kres jego potęgi oraz odtworzyć początki chrześcijaństwa, kiedy wyznawcy Chrystusa zbierali się potajemnie na starych cmentarzach, aby wysłuchać nauk głównego apostoła, Piotra.
Na pierwszy plan zdecydowanie wysuwa się obraz antycznego Rzymu. Czasy rządów Nerona to początek upadku potężnego imperium i odejścia w zapomnienie tego, co reprezentowało w poprzednich wiekach. Cesarstwo opiera się już jedynie na sile militarnej, spiskach, intrygach i zbrodniach. Mieszkańcy wiecznego miasta pozbawieni są moralności, żyją wedle zasady „
chleba i igrzysk”. Bogaci patrycjusze skupiają się wyłącznie na hedonistycznych przyjemnościach, zaspokajając kaprysy cezara. Niewiele pozo-stało z rzymskiego dorobku kulturowego, bogatej myśli filozoficznej i spuścizny historycznej. Z obrazu ginącego świata wyłania się postać Nerona, wszechwładnego błazna, marzącego o wielkiej sławie i zniena-widzonego przez poddanych. Nie interesuje się sprawami państwa, żyje w rozkoszy, skupiając się na własnym talencie. Zaślepiony swoją boskością, usuwa niewygodnych ludzi. Nie powstrzymuje się nawet przed zamordowaniem własnego syna, matki, czy pasierba. Pragnąc ukończyć swoją Troikę, rozkazuje podpalić Rzym, aby w widoku płonącego miasta znaleźć odpowiednie natchnienie. Obok niego na tronie siedzi Poppea, wyrachowana i zdolna do każdej zbrodni kobieta, za namową której cezar kazał zabić swoją matkę i żonę. Nerona otaczają zabiegający o jego względy augustianie, z zachwytem wysłuchujący jego wierszy, w rzeczywistości pogardzający władcą. Autor z niezwykłą dokładnością odtwarza wnętrza rzymskich domów, pałac Nerona, budowle, pojazdy, ulice, tłumy rozleniwionych Rzymian, zbierających się na Forum Romanum. Uczta na Palatynie zmieniająca się w rozpustną i pijacką orgię, podczas której na biesiadników spadają z sufitu tysiące róż, jest pełna dynamicznych scen. Autor szczegółowo opisuje leniwe życie Petroniusza, otoczonego rzeszą niewolników, którzy wyręczają go w prawie każdej czynności. Bogaty w szczegóły i plastyczny jest obraz biesiady na stawach Agryppy, oddający przepych dworu cezara oraz scena wyjazdu Nerona z miasta. W tych tętniących życiem opisach można dostrzec jeszcze jedną cechę rzymskiego życia. To krwawe i bezduszne czasy, w których nikogo nie dziwią zwłoki wyławiane rankiem z Tybru. Z takiego obrazu pogańskiego Rzymu nie wyłania się żadna wartościowa idea.

W cieniu wspaniałych pałaców stopniowo zaczyna rozrastać się świat pierwszych chrześcijan, kryją-cych się w zaułkach Zatybrza i podążających nocami na zgromadzenia w domach modlitw. Wyznawcy Chrystusa, żyjący w biedniejszej części miasta, z dala od przepychu i rozpusty, głoszący życie w cnocie i miłości do bliźniego, poddani zostali przez Sienkiewicza swoistej poetyckiej metaforze. Ich głównym obserwatorem staje się Winicjusz, który w poszukiwaniu Ligii trafia na spotkanie chrześcijan w Ostrianum, gdzie wysłuchuje kazania apostoła Piotra. Chrześcijanie ukazani są jako ludzie opanowani niezwykłym uniesieniem religijnym, skupieni wyłącznie na zawartych w ich wierze prawdach, żyjący skromnie i w pokorze. To właśnie wartości duchowe są bogactwem wyznawców Chrystusa. Ukryci w zakamarkach i katakumbach ludzie kierują się jasnymi i wzniosłymi zasadami. W powieści reprezentują to, co według Sienkiewicza wartościowe – miłość i wiarę.


Te dwa światy zazębiają się w chwili, kiedy Neron nakazuje prześladować chrześcijan, oskarżonych o podpalenie miasta. W opisach igrzysk, pełnych elementów grozy, wyraźnie zarysowuje się kontrast pomiędzy moralnością wyznawców Chrystusa a Rzymianami. Tłumy, żądne krwi i walki, z niepokojem obserwują pełną egzaltacji śmierć ofiar, konających z uśmiechem na ustach, w oczekiwaniu na wieczne szczęście. Świat pierwszych chrześcijan wydaje się ubogi i szary w porównaniu ze wspaniałymi obrazami z życia pogan. Krytycy literaccy wielokrotnie zarzucali tę dysproporcję autorowi powieści. Wynikała ona w dużej mierze z dostępnych pisarzowi materiałów źródłowych i historycznych, które niewiele mówiły o początkach życia wspólnoty wyznawców Chrystusa. To jednak nie przesłoniło ideologicznych założeń Quo vadis – zwycięstwa chrześcijańskiego ducha nad materialną potęgą Rzymu.
Charakterystyka Marka Winicjusza
Marek Winicjusz to żołnierz i bogaty patrycjusz, posiadający ogromny majątek. W hipodromie należał do stowarzyszenia Zielonych. Był synem starszej siostry Petroniusza i męża konsularnego, Marka Winicju-sza. Służył pod dowództwem Korbulona i brał udział w wojnie przeciw Partom. Był młodzieńcem niezwykle przystojnym, potrafiącym – jak mawiał Petroniusz – zachować estetyczny umiar w zepsuciu: „Ramiona miał nagie, ozdobione obyczajem wschodnim dwoma szerokimi złotymi naramiennikami upiętymi powyżej łokci, niżej starannie oczyszczone z włosów, gładkie, lecz zbyt muskularne, prawdziwe ramiona żołnierza, stwo-rzone do miecza i tarczy. Na głowie nosił wieniec z róż. Ze swymi zrośniętymi nad nosem brwiami, z przepysznymi oczyma i smagłą cerą był jakby uosobieniem młodości i siły.”
Winicjusza czytelnik poznaje jako człowieka gwałtownego i egoistycznego, który zawsze musiał zaspokoić swoje pragnienia. Od najmłodszych lat osiągał z łatwością to, co postanowił i dopiero żołnierskie życie ukróciło jego samowolę. Rozmiłowany w rozkoszy i dobrobycie, żył w rozpuście i z łatwością zdobywał kobiety, od których wymagał ślepego oddania. Nie szanował innych ludzi i skupiał się wyłącznie na swoich potrzebach. O jego porywczym charakterze może świadczyć fakt, że bez zastanowienia w porywie gniewu zabił starego niewolnika, który go wychował. Stopniowa przemiana Marka rozpoczyna się od poznania Ligii. Zauroczony urodą dziewczyny, od pierwszego spotkania postanowił zdobyć ją za wszelką cenę. Początkowo jego zamiary wobec zakładniczki były dobre. Pragnął ją poślubić zgodnie z rzymskim obyczajem, lecz uległ radom Petroniusza. Jego upór i determinacja ujawniły się w trakcie poszukiwań dziewczyny. Targany rozterkami, ogromną tęsknotą i pożądaniem chciał odnaleźć Ligię, choć tak naprawdę miewał chwile wątpliwości i zastanawiał się, czy rzeczywiście ją kocha. W tych trudnych dniach kierował się również pragnieniem ukarania dziewczyny, która w jego przekonaniu odrzuciła miłość i dostatek. Zaślepiony uczuciem i goryczą stał się człowiekiem bezwzględnym i okrutnym dla swoich niewolników.

Pierwsza przemiana Winicjusza dokonuje się po pobycie w domu Miriam, gdzie zaznał troskliwości chrześcijan. Zaczął poznawać naukę wyznawców Chrystusa, lecz najpierw odrzucał ją, uważając, że była sprzeczna z jego naturą i przyzwyczajeniami. Odkrył, że tak naprawdę nie kochał Ligii, lecz jej pożądał. Dostrzegł, jak bardzo dziewczyna różniła się od kobiet, które znał i pokochał ją za jej piękną duszę i troskliwość. Początkowo: „zmienił się tylko dla niej, lecz poza tym jednym uczuciem pozostało mu w piersi dawne surowe i samolubne, prawdziwie rzymskie i zarazem wilcze serce, niezdolne nie tylko do uczucia słodkiej nauki chrześcijańskiej, ale nawet i wdzięczności”. Z czasem nauczył się również hamować swój gniew i przestał być egoistą: „jedną z najgłębszych zmian w jego naturze stanowiło to, iż dawniej mierzył ludzi i rzeczy tylko przez własny egoizm, obecnie zaś z wolna przyuczał się do myśli, że inne oczy mogą inaczej patrzeć, inne serce inaczej czuć i że słuszność nie zawsze toż samo znaczy, co osobista korzyść”. Po powrocie do domu zmienił się i zaczął lepiej traktować niewolników, dostrzegając w nich przede wszystkim ludzi. Stał się również dobrym dla klientów. Nabrał obrzydzenia do życia w rozpuście i do Nerona, czując swoją bezsilność wobec szalonego cezara. Stopniowo również przekonywał się do wiary w Chrystusa, a jego największym zwycięstwem nad własnym charakterem był moment, kiedy zwrócił się do Apostoła Piotra, aby pobłogosławił jego miłość i pomógł mu zrozumieć naukę chrześcijan.
W obliczu kolejnego nieszczęścia, jakim było pojmanie ukochanej i prześladowanie wyznawców Chrystusa, Winicjusz stał się człowiekiem pokornym, kierującym się wyłącznie dobrem dziewczyny. Zniżył się nawet do tego, że o pomoc błagał niewolników i chciał poświęcić cały swój majątek, aby uwolnić Ligię. W dniach rozpaczy umocniła się jego wiara i stał się gorliwym chrześcijaninem, wierzącym w potęgę Boga. Marek z porywczego i okrutnego człowieka, kierującego się wyłącznie egoizmem, stał się dobrym chrześcijaninem, który odnalazł sens swojego życia i poślubił ukochaną kobietę. Dzięki miłości i nauce wyznawców Chrystusa znalazł odpowiedź na pytanie, które często zadawał sobie w chwilach wątpliwości: „
Czym było moje życie? Cierpieniem niezaspokojonej żądzy i zadawaniem sobie cichych pytań bez odpowiedzi”.

Charakterystyka Ligii
Ligia to córka króla i wodza Ligów, ukochana marka Winicjusza. Przed laty, w czasie wojny, zwabieni obietnicą ogromnych łupów do Rzymu przybyli Ligowie. Cezar Klaudiusz zaczął obawiać się o bezpieczeń-stwo państwa. Ligowie obiecali, że nie przekroczą granicy i dali zakładników, między którymi znajdowały się żona i córka ich wodza. Po jakimś czasie wycofali się, lecz zakładniczki zostały w rękach Histera. Matka Ligii zmarła, a dziewczynkę Hister odesłał do Pomponiusza. Po zakończonej wojnie Ligia szła za wozem zwycięzcy , a potem Pomponiusz oddał ją siostrze, Pomponii Grecynie. Właściwie miała na imię Kallina, lecz z czasem zmieniono jej „barbarzyńskie” imię na Ligia. Z pochodzenia była Słowianką – źródła historyczne wskazują, że Ligowie to plemię zamieszkujące tereny między Odrą i Wisłą w I w. n.e.
Była śliczną, młodą dziewczyną, „zaledwie dzieckiem”: „[…] na pierwszy rzut oka nie uczyniła wielkiego na Petroniuszu wrażenia. Wydała mu się nazbyt szczupła. Lecz od chwili gdy w triclinium spojrzał na nią bliżej, pomyślał sobie, że tak jednak mogłaby wyglądać jutrzenka – i jako znawca zrozumiał, że jest w niej coś niezwykłego. Wszystko zauważył i wszystko ocenił: więc i twarz różową i przezroczą, i świeże usta, jakby do pocałunku złożone, i niebieskie jak lazur mórz oczy, i alabastrową białość czoła, i bujność ciemnych włosów przeświecających na skrętach odblaskiem bursztynu albo korynckiej miedzi, i lekką szyję, i „boską” spadzistość ramion, i całą postać giętką, smukłą, młodą młodością maju i świeżo rozkwitłych kwiatów.”Po prześladowaniach chrześcijan zmieniła się zewnętrznie: „Jakoś więzienie i choroba zgasiły w części jej urodę. […] teraz twarz jej stała się niemal przezroczysta, ręce wychudły, ciało wyszczuplało przez chorobę, usta pobladły i oczy nawet zdawały się być mniej błękitne niż przedtem.”
Ligia była dziewczyną wykształconą, o czym świadczyła jej odpowiedź na powitanie Petroniusza, któremu odparła fragmentem z dzieła o Odyseuszu. Wychowana została w wierze chrześcijańskiej przez Pomponię Grecynę, którą pojmowała dosłownie, z dziecięcą szczerością i naiwnością: „
mając jednak duszę młodą, nieobytą z zepsuciem, i wyznając wysoką naukę wszczepioną jej przez przybraną matkę, przyrzekła bronić się od owej zguby: matce, sobie i zarazem temu Boskiemu nauczycielowi, w którego nie tylko wierzyła, ale którego pokochała swym wpółdziecinnym sercem za słodycz nauki, za gorycz śmierci i za chwałę zmartwychwstania.”. To właśnie nauka Chrystusa kierowała wszelkimi jej działaniami. Niewinna i cnotliwa, uległa urokowi Marka Winicjusza, którego uważała za „przepysznego i pięknego jak pogańskiego boga”. Jednak natarczywość młodzieńca i strach przed zostaniem jego nałożnicą zmusiły ją do ucieczki i schronienia się między chrześcijanami. Ten krok świadczył o dojrzałości i odwadze dziewczyny, która wolała wybrać nędzę niż zostać kochanką i złamać przez to zasady wyznawane przez chrześcijan. Kiedy zrozumiała, że zaczęła odwzajemniać miłość patrycjusza, zdecydowała się ponownie ukryć, wyrzekając się grzesznych według niej uczuć.
Ligia była osobą niezwykle oddaną wierze chrześcijańskiej. Nie czuła do nikogo nienawiści, była troskliwa i litościwa nawet dla Marka, który chciał uczynić ją swoją kochanką. W jej sercu nie było miejsca na niegodne i niemoralne uczucia.





©absta.pl 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna