I. Wstęp 3 I. Ramy prawne Programu 5



Pobieranie 0.7 Mb.
Strona6/14
Data08.05.2016
Rozmiar0.7 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

3.Założenia urbanistyczne


Na terenie województwa lubelskiego zachowała się znaczna ilość zabytkowych układów urbanistycznych, będących zarówno funkcjonującymi organizmami miejskimi o charakterze śródmiejskich centrów historycznych jak też, w większości, reliktami dotkniętych regresem dawnych miast, które z czasem utraciły prawa miejskie. W obu tych przypadkach mamy do czynienia z niekorzystnymi zjawiskami zacierania lub zaburzania pierwotnych układów poprzez wymianę historycznej zabudowy oraz przesuwanie historycznych linii zabudowy i realizacje w formie rozluźnionej zabudowy przyrynkowej, nawet jeżeli historyczna zabudowa była pierzejowa. Po latach dążenia do forsownej modernizacji zabudowy, skutkującej m.in. wprowadzaniem w granice historycznych układów urbanistycznych modernistycznej zabudowy blokowej, głównie na przejętych przez Skarb Państwa lub gminy działkach pożydowskich, nastąpiło widoczne spowolnienie tych, niekorzystnych z punktu widzenia ochrony zabytków, procesów. Głównym czynnikiem hamującym było z jednej strony, przywrócenie pełni praw właścicielom działek, z drugiej zaś wzmocnienie roli lokalnych samorządów. To z ich woli podejmowano w wielu przypadkach próby porządkowania przestrzeni rynkowych, będących niekiedy jedynym materialnym świadectwem pierwotnej lokacji na prawie magdeburskim, a w przypadku miejscowości, które dawno już utraciły prawa miejskie – dobitnym znakiem ich niegdysiejszego znaczenia.

Początki większości miast i miasteczek Lubelszczyzny sięgają zaledwie XVI – XVII w. Do nielicznych starszych, zakładanych jeszcze w okresie średniowiecza miast królewskich należą: Lublin (pierwsza lokacja 2 poł. XIII w., prawo magdeburskie 1317), Stężyca (1330), Kazimierz Dolny (pierwsza lokacja ok. poł. XIV w., 1406 – prawo magdeburskie), Wąwolnica (1346, powt. 1448), Grabowiec (1366, powt. 1447), Opole (1368, powt. 1478), Chełm (1392), Krasnystaw (1394). W 1368 r. powstało także pierwsze na tych ziemiach miasto prywatne – Wysokie (zał. przez Górków), a w 1377 r. Kraśnik, założony przez Dymitra z Goraja i Goraj (1398). W znacznie większej liczbie powstawały ośrodki miejskie w następnym stuleciu, zakładane zarówno z woli króla, jak i coraz liczniejszych właścicieli prywatnych – świeckich i kościelnych. Do pierwszej grupy należą dawne miasta: Parczew (1401), Łuków (1403), Urzędów (1405), Tuchowicz (XV w.), Hrubieszów (1440), Wojsławice (ok. 1440), Horodło (1454), Tyszowce (1453), Radzyń Podlaski (1465), Dzierzkowice (1405), Bełżyce (1417), Turobin (1402), Międzyrzec (zał. po 1434 r.), Świerże (1443), Kamionka (1450), Szczebrzeszyn i Piaski (poł. XV w.), Kurów (1452), Łęczna (1467), Uchanie (1484), Rachanie (1496), Łysobyki (ob. Jeziorzany – 1498, powt. 1533), Rawa i Rossosz (k. XV w.), do drugiej zaś miasta biskupie – Pawłów (1419), Kock (1437), Sawin (1456), Janów Podlaski (1465). Szczytowy okres urbanizacji ziem obecnej Lubelszczyzny przypadł dopiero na wiek XVI. Powstawały wówczas liczne prywatne ośrodki miejskie, do których należały: Różanka (1506), Orchówek (1506), Kodeń (1511), Biała Podlaska (1514), Łańcuchów (1519), Kryłów (1523), Puchaczów (1527), Końskowola (1532), Włodawa (1534), Serokomla (1537), Lubartów (1543), Hanna (1546), Rejowiec (1547), Tarnogóra (1548), Baranów n. Wieprzem i Łaszczów (1549), Wisznice (ok. poł. XVI w.), Markuszów (1560), Tarnogród (1567), Biłgoraj (1578), Zamość (1580), Tomaszów (1590) i Zaklików (k. XVI w.). Natomiast nielicznymi miastami królewskimi, powstałymi w tym stuleciu były: Wohyń (1511), Piszczac (ok. 1530), Izbica (1540), Ostrów Lubelski i Gozdów (1548), Łomazy (1568). Nie wszystkie lokacje spełniły nadzieje założycieli; miastem – efemerydą okazał się np. Serock (1545) i Bełżec (1607), który był pierwszym miastem założonym w XVII w. Kolejnymi lokacjami miast, już nie tak licznymi jak w poprzednim stuleciu, były: Żółkiewka (pocz. XVII w.), Wrzelów (przed 1626), podlubelska Wieniawa (1 poł. XVII w.), Janów Lubelski (1640), Modliborzyce (1642), Komarówka (1672), Józefów n. Wisłą (1687), Gorzków (1689), Terespol (1697), Sosnowica (k. XVII w.). Nieudaną lokacją okazało się natomiast Prawno (1675) i Leśna Podlaska (1697, powt. 1723).

Podobnie nieliczne były przypadki lokowania nowych miast w XVIII w.: Józefów Ordyn. (1725), Boża Wola (1731), Frampol (1736), Lubartów – Nowe Miasto (1744), Konstantynów (1748), Głusk (2 poł. XVIII w.), Jarczów (1755), Lubycza Królewska (1759), Siedliszcze (ok. 1760), Annopol (1761), Ryki (1782), z których tylko nieliczne rozwinęły się w pełne organizmy miejskie, zaś trzy inne: Pratulin (1732), Krasienin (1779) i Garbów (1785) okazały się efemerydami pozbawionymi typowych cech historycznego układu urbanistycznego z rynkiem. Właśnie obecność placu rynkowego jest przeważnie jedynym świadectwem dawnego znaczenia miejscowości, bowiem w okresie XIX stulecia większość z tych ośrodków utraciła status miasta. Wśród przyczyn hamujących rozwój miasteczek Lubelszczyzny, prowadzących w konsekwencji do ich upadku wymienia się cykliczne zniszczenia wojenne (począwszy od tzw. potopu szwedzkiego) pożary oraz regres gospodarczy, spowodowany m.in. zmianami politycznymi i makroekonomicznymi. Następstwem tego już w latach 20. XIX w. były pierwsze decyzje ówczesnych władz Królestwa Polskiego odbierające prawa miejskie upadłym ośrodkom z braku pespektyw ich rozwoju, zaś po 18683 r. wiele miast przekształcono w osady z uwagi na ich zacofanie i zaniedbanie, rażąco niski poziom cywilizacyjny (sanitarny i komunikacyjny w pierwszej kolejności). Powszechny jest również pogląd, że władze carskie po 1864 r. jako restrykcje popowstaniowe przeprowadziły kompleksową akcję likwidacji miast prywatnych. Jedynie kilkanaście większych miast z ogólnej liczby 119 funkcjonujących wcześniej ośrodków miejskich uniknęło degradacji, stając się siedzibami nowej administracji państwowej (Biała Podlaska, Chełm, Hrubieszów, Kazimierz, Kraśnik, Lubartów, Janów Podlaski, Janów Lubelski, Krasnystaw, Łuków, Opole, Parczew, Radzyń, Włodawa, Szczebrzeszyn, Tomaszów, Zamość). Dwa z nich: Lublin (od 1867) i Chełm (od 1912) stały się stolicami guberni. W 1906 prawa miejskie otrzymały Puławy (Nowa Aleksandria), od 1867 będące już siedzibą powiatu.

Mimo to, niemal wszystkie dawne miasta zachowały do dziś charakter układów miejskich z prostokątnym (najczęściej zbliżonym do kwadratu) placem po rynku w centrum i powiązaną z nim podstawową osnową ulic, co stanowi o ich aktualnej wartości zarówno w wymiarze materialnym (przestrzennym), jak i niematerialnym (tradycji historycznej). Większość tych układów charakteryzuje niewielka skala z jednym rynkiem w centrum układu, jakkolwiek istniały też nieliczne większe założenia o kilku rynkach (Zamość) lub rozwinięte w drodze ewolucji z placami (rynkami) pomocniczymi (Nowe Miasto w Lubartowie, Radzyniu, Łęcznej, Opolu). Ewenementem w skali światowej jest Zamość. Wybitne wartości zabytkowe i krajobrazowe reprezentuje również Kazimierz Dolny oraz Lublin. Rejestr zabytków obejmuje ponadto kilkanaście innych wartościowych układów miejskich tj.: Biała Podlaska, Chełm, Czemierniki, Frampol, Hrubieszów, Janowiec, Janów Podlaski, Jeziorzany [d. Łysobyki], Kock, Krasnystaw, Kraśnik, Lubartów, cz. Lublina zw. Górą Białkowską, Łęczna, Międzyrzec Podlaski, Modliborzyce, Opole, cz. hist. Radzynia Podlaskiego, Szczebrzeszyn, Tomaszów Lubelski, Urzędów, Włodawa i Zwierzyniec. Ponadto do rejestru wpisano osiedle fabryczne w Wożuczynie, cz. cmentarza w Zwierzyńcu i dwa układy ruralistyczne: Pańków i cz. wsi Górecko Kościelne (osada przyklasztorna) oraz układ osadniczy Łuszków.

Oprócz miast historycznych o wyraźnie zdefiniowanej urbanistyce występują tu również dwie miejscowości (obecnie miasta), które rozwinęły się przy dominujących niegdyś ośrodkach dworskich – Puławy i Nałęczów, których rdzeniem są dawne założenia pałacowo – parkowe z alejami dojazdowymi, przy czym zabudowa Nałęczowa ma dodatkowo specyficzny dla uzdrowisk z k. XIX w. pensjonatowo – willowy charakter, ściśle powiązany z warunkami fizjograficznymi terenu, podobnie jak najstarsza zabudowa Puław została ukształtowana w powiązaniu z wysoką skarpą Wisły i przeprawą rzeczną. Historyczne części obu tych miast objęte są wpisem do rejestru zabytków.

Również wiek XX przyniósł kilka przykładów przedsięwzięć urbanistycznych o znacznej skali. Najwybitniejszymi były dwie próby rozbudowy Chełma; pierwsza, częściowo tylko zrealizowana budowa centrum administracyjnego nowo utworzonej guberni chełmskiej w Chełmie (od 1912 r. do 1914 r.) i druga – wzniesienie w l. 1928 – 1939 dzielnicy wschodniej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowej – DOKP (objęta wpisem do rej. zab.). Przed wojną też rozpoczęto wznoszenie osiedla robotniczego przy fabryce zbrojeniowej w Kraśniku Fabrycznym i Poniatowej (w ramach Centralnego Okręgu Przemysłowego – COP), ostatecznie ukończone i przekształcone w duchu socrealizmu w okresie powojennym, jednakże pozbawione większych walorów architektoniczno – urbanistycznych. Bardziej ambitną próbą było rozwiązanie urbanistyczne Placu Zamkowego w Lublinie w miejscu zniszczonej przez okupanta ulicy Szerokiej (wpisany w ramach zabytkowego układu śródmieścia Lublina). Do większych realizacji z l. 50. XX w. należy budowa I etapu miasteczka uniwersyteckiego UMCS w Lublinie.



Stan zachowania: Obecna liczba miast Lubelszczyzny (42) stanowi jedynie ok. 1/3 miast i miasteczek istniejących jeszcze w k. XVIII w. (120). Tak drastyczna redukcja ośrodków miejskich nastąpiła zaledwie w ciągu jednego stulecia i była zarówno skutkiem ewidentnego niedorozwoju znacznej ich części, jak również spowodowana restrykcyjnymi, uwarunkowanymi politycznie decyzjami carskiej administracji. Niezależnie jednak od ich obecnego statusu, większość historycznych ośrodków miejskich zachowała podstawowe cechy historycznego układu, które – ciągle jeszcze czytelne w specyficznej zabudowie przyrynkowej - świadczą o ich tożsamości, tradycji i historii, stanowiąc o ich aktualnej wartości zarówno w wymiarze materialnym (przestrzennym), jak i niematerialnym (tradycji historycznej).

Nielicznymi przykładami całkowitego zaniku rozwiniętego układu miasteczka są Dokudów i Wieniawa, zaś całkowity lub częściowy brak takich cech obserwuje się m.in. w dzisiejszych wsiach: Bełżcu, Czułczycach, Drążgowie, Garbowie, Krasieninie, Leśnej Podlaskiej, Łańcuchowie, Łyniewie, Pawłowie, Potokach, Pratulinie, Prawnie i Rawie oraz w nowych miastach powstałych w XX w. Paradoksalnie bieda i niedorozwój w większości przypadków stały się czynnikami sprzyjającymi zachowaniu zasięgu i skali zabudowy, wewnętrznych dominant i związków z krajobrazem, natomiast zachowane relacje z okolicznymi wsiami sprawiły, iż w znacznej części stały się one również siedzibami władz gminnych. Obecny kształt większości dawnych miasteczek jest wypadkową dość chaotycznej powojennej zabudowy, nałożonej na czytelny jeszcze historyczny układ przestrzenny rynku i przyległych doń uliczek. Szczególnie szkodliwe okazały się próby podkreślenia awansu tych miejscowości w l. 1960 – 80 poprzez wznoszenie przeskalowanych obiektów handlowych w okolicach rynku (m.in. Baranów, Janowiec, Janów Lubelski, Kock, Kurów, Lubartów, Markuszów, Ryki), częściowa zabudowa płyty rynku (Kraśniczyn, Modliborzyce), przekształcanie samej płyty w skwer bądź wyodrębnianie z niej osobnej jezdni dla tranzytowych dróg.


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna