I. Wstęp 3 I. Ramy prawne Programu 5



Pobieranie 0.7 Mb.
Strona7/14
Data08.05.2016
Rozmiar0.7 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   14

4.Zabytki nieruchome

a)Architektura sakralna


Wśród zabytków województwa lubelskiego dominująca rola, zarówno w aspekcie ilościowym jak i jakościowym, przypada budowlom sakralnym. Świątynie rzymskokatolickie, greckokatolickie, prawosławne i synagogi są materialnymi oznakami wielokulturowości tego regionu. Ze względu na szczególny charakter ich funkcjonowania w ścisłym powiązaniu z miejscową ludnością, a zarazem ze względu na ukształtowaną w ciągu wieków specyficzną formę, budowle te zachowały w znacznym stopniu swe cechy, i to pomimo stosunkowo częstych przebudów lub zmiany konfesji, reprezentując niemal wszystkie epoki i style historyczne od wczesnego gotyku po okres międzywojenny. Wobec istotnych zmian demograficznych, jakie dotknęły w czasie ostatniej wojny i w okresie powojennym populację regionu, zabytki te stanowią niekiedy jedyne świadectwo wielokulturowości i wielowyznaniowości dawnych mieszkańców Lubelszczyzny, w szczególności jej wschodniej części.

Kościoły rzymskokatolickie


Kościoły murowane: Wśród świątyń katolickich Lubelszczyzny nie odnotowuje się zabytków romańskich. Architektura murowana zawitała na teren Lubelszczyzny dość późno, bo dopiero pod k. XIII w. Stosunkowo niewielką grupę reprezentują obecnie kościoły gotyckie, spośród których wymienić należy kaplicę zamkową w Lublinie (ok. poł. XIV w.), kościoły w Janowcu (poł. XIV w., rozbudowany w 1 poł. XVI w.), prezbiterium dawnego kościoła w Wąwolnicy (II poł. XIV w., obecnie Kaplica MB Kębelskiej), brygidek w Lublinie (1 poł. XV w.), Stężycy (1434), Potoku Wielkim (4 ćw. XV w.), Kraśniku (ok. poł. XV w, 1526 – 41), kościół parafialny i kaplica św. Stanisława w Piotrawinie n. Wisłą (1440 – 41), kościół parafialny w Bobrownikach (XV/XVI w.) oraz gotycko – renesansowy kościół w Chodlu (1541 – 84). Do grupy kościołów wzniesionych w okresie gotyku należy także znaczna ilość obiektów dziś zaliczanych do późniejszych formacji stylowych – głównie tzw. „renesansu lubelskiego”. Zjawisko to jest owocem niezwykle silnego ruchu budowlanego, jaki miał miejsce na tym terenie w 1 poł. XVII w., obejmującego swym zasięgiem większą część gotyckich świątyń zarówno w samym Lublinie, jak i na prowincji. W okresie tym przebudowano zarówno większe dwu – i trójnawowe lubelskie kościoły klasztorne (brygidek – z 1 poł. XV w., dominikanów – z k. XIII w., i bernardynów – 1473– 96), jak i parafialny kościół w Końskowoli (ok. 1560). Przeważały jednak modernizacje kościołów jednonawowych, z których jedną z pierwszych była dwuetapowa przebudowa fary w Kazimierzu Dolnym (1586 – 89 i 1610 – 13). Nowa forma fary o charakterystycznej bezwieżowej fasadzie stała się prototypem szeregu świątyń wznoszonych w 1 poł. XVII w., konstytuując swoisty „typ lubelski”, zwany również „lubelskim renesansem”. Do tej grupy należą m.in. (przebudowany z gotyckiego) kościółek św. Mikołaja na Czwartku, nowe kościoły szpitalne w Markuszowie (1610), Końskowoli (1613), św. Wojciecha w Lublinie (1610 – 35) oraz klasztorny kościół karmelitanek bosych (obecnie karmelitów bosych) w Lublinie (1635-1644). Bardziej rozwinięty typ z parą kaplic „transeptowych” reprezentuje kościół w Radzyniu Podlaskim, a w wersji z wieżami – inne kościoły wiązane z J. Wolffem: w Czemiernikach, Łęcznej, Turobinie, Uchaniach (1 poł. XVII w.) oraz manierystyczny kościół w Gołębiu (bez kaplic). Wybitniejszymi przykładami tej fazy architektury są również dwa dzieła: kościół św. Anny w Kodniu i kopułowa kaplica Tyszkiewiczów w zamknięciu prezbiterium kościoła dominikańskiego w Lublinie oraz budowany niemal do końca wieku augustiański kościół na Kalinowszczyźnie (1646 – 93). Jednakże najwybitniejszymi i zarazem prekursorskimi świątyniami tego okresu są wielkie bazyliki trójnawowe: renesansowo – manierystyczna kolegiata w Zamościu (1587 –1 600) i budowany w tym samym czasie kościół jezuitów w Lublinie (1586 – 1604, 1609 – 15), noszący już cechy wczesnobarokowe. Ze względu na całkowitą dominację lokalnej odmiany renesansu w pełni barokowe kościoły pojawiły się dopiero w drugiej połowie i pod koniec wieku XVII. Wczesną fazę reprezentuje m.in. (restytuowany obecnie) trójnawowy kościół franciszkanów w Zamościu (od 1638 – J. Jaroszewicz), drugi kościół karmelitanek bosych w Lublinie (zacz. w 1645 r., ukończ. w pocz. XVIII w.), dwa pokrewne kościoły parafialne w Markuszowie i w Opolu, fazę rozwiniętą – grupa kościołów związanych z architektem zamojskim J. M. Linkiem: reformatów i klarysek w Zamościu (z l. 1660 – 96), dominikanów w Krasnobrodzie – Podklasztorze (1690 – 98), bernardynów w Radecznicy (1684 – 95), dominikanów w Janowie Lubelskim (od 1694 – ukończ. 1720) i par. w Wojsławicach (przed 1684) oraz najbardziej ambitna ówczesna realizacja – kościół jezuitów w Krasnymstawie (1697 – 1715 – Jan Delamars). Pierwszy rzut architektury późnobarokowej tworzą kościoły w Biskupicach (1712 – 27), Janowie Podlaskim (1714 – 35), Włostowicach –Puławach (1725 – 28), kapucynów w Lublinie (1725 – 33), paulinów w Leśnej Podlaskiej (1731 – 1752), bernardynów w Józefowie n. Wisłą, wizytek w Lublinie (obecnie Centrum Kultury). Do wybitniejszych przykładów kościołów zbudowanych ok. połowy wieku XVIII należą także: kościół popijarski w Łukowie (1733 – 62), podominikański w Horodle (1739 – 58), karmelitów trzewiczkowych w Woli Gułowskiej oraz kościoły parafialne w Tarnogrodzie (1750 – 77), Urzędowie (1777 – 80) i Sernikach (1759 – 70). Najważniejszą grupę późnobarokowych świątyń tworzą kościoły tzw. Grupy Fontanowskiej (Paweł A. Fontana), budowane w l. 1733 – 80; (Lubartów – farny, Lublin – karmelitów trzewiczkowych, Włodawa – paulinów, Chełm – pijarów, ob. fara), stanowiące unikatowe zjawisko w sakralnej architekturze tego regionu. Do dzieł Fontany zalicza się ponadto kościoły w Chełmie (reformatów), Lubartowie (kapucynów), Ostrowie Lubelskim i Jeleńcu. Zwartą stylistycznie grupę tworzą również kościoły Józefa Horsza (Puchaczów, Baranów, Ulan – Majorat i kaplica w Stróży k. Kraśnika – na rzucie trójkąta!). Osobną kategorię stanowią kościoły starsze, przebudowane w poł. XVIII w. Zalicza się do nich m.in.: kościół jezuitów w Lublinie (katedra) i fara w Międzyrzecu Podlaskim (z XVI w.). Formy przejściowe reprezentuje kościół w Fajsławicach (1791 – 95), Sosnowicy (1797 – 1804) i dwa kościoły ewangelickie w Piaskach (ruina) i Lublinie, zaś klasycyzm – powstające od k. XVIII kościoły we Wrzelowcu (oktogonalny – 1777 – 84), Kocku, Niedrzwicy Kościelnej, oraz kościoły Chr. Piotra Aignera: w Puławach i Żyrzynie (proj. pierwotny), Opolu Podedwórzu (filialny), – dwa pierwsze oraz późniejsza kaplica w Polanówce i w Romanowie to rotundy z portykami. Do tej formacji zaliczyć należy kościoły w Adamowie (1796 – 1858), Łańcuchowie (1812 – 17), Surhowie (1820 – 24), Kumowie Plebańskim (1821 – 26), Wohyniu (1837 – 40), Pratulinie (1838), Gródku (1840 – 46), Karczmiskach (1842 – 48), Tyszowcach (proj. 1850), Zakrzówku (1851 – 53), Grabowcu (1854 – 55), Milanowie (1856 – 61), kaplicę dworską w Komarnie – Kolonii (1858) oraz kościoły w Dubience (1863 – 66?), Tyszowcach (1865 – 70).

Znaczącą grupę tworzą kościoły neogotyckie, które niemal zdominowały architekturę sakralną tych terenów po koniec XIX w. i w pierwszej dekadzie wieku następnego. Do najstarszych świątyń tego typu zaliczyć należy kaplicę Podczaszyńskiego przy kościele oo. kapucynów w Lublinie (1857 – 60), kościoły w Wielączy (1822 – 29), Siennicy Różanej (1840 – 44, cz. przebud. 1910), Kryłowie (1852 – 60), kaplice grobowe w Neplach (oktogonalna, 1829), Malicach (1841), Sernikach (1855), Kamionce (1890 – 93). Najokazalszymi kościołami w owym czasie były kościoły we Frampolu (1873 – 78), Kamieniu (d. ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki 1881), Sobieszynie (1883 – 86) i Wojcieszkowie (1897 – 99). Szczytowy okres budowy tych kościołów przypadł jednak na lata 1906 – 14, tj. tuż po ukazie tolerancyjnym (1905). Wznoszono wówczas kościoły duże: trójnawowe, bazylikowe lub halowe, z jedną lub dwiema wieżami. Najbardziej wziętym ich projektantem był Józef P. Dziekoński, autor kościołów w Konstantynowie, Malowej Górze, Wysokiem, Ratoszynie (najskromniejszy), Świerżach, Mokrymlipiu, Garbowie, Łopienniku, Stoczku Łukowskim i Rykach. Równolegle wznoszono podobne świątynie innych architektów: w Dorohusku i Pawłowie – S. Diehla, w Mełgwi, Gościeradowie i Wąwolnicy – K. D. Drozdowskiego, w Bobach i Klementowicach – W. Łaszkiewicza, w Wisznicach, Komarówce, Jabłoniu i Gęsi – J. Olearskiego, w Parczewie i Łomazach – W. Wołłodki, w Rejowcu i Trzeszczanach – St. Szyllera. Znaczniejsze realizacje powstały również w Dołhobyczowie, Różance, Kolanie, Zemborzycach, Opolu – Podedwórzu, Komarowie – Osadzie i Niemcach. Intensywny wysiłek budowlany, konieczność odbudowy gospodarczej regionu po zniszczeniach wojennych oraz wykorzystanie na kościoły nieczynnych już lub kasowanych cerkwi prawosławnych spowodowały ograniczenie ilości budowy nowych kościołów w okresie międzywojennym. Wzniesiono wówczas kościoły w Biłgoraju – Puszczy Solskiej (1921 – 28), Ostrówku – Kolonii (1921), Lublinie (akademicki KUL, 1921 – 1930 – M. Lalewicz), Orłowie Murowanym (1923 – 29), Rudzie – Hucie (d. ewangelicko – augsburski, obecnie polskokatolicki, 1923), Zagłobie (1928 – 38), Majdanie Leśniowskim (polskokatolicki, 1928), Grabówce (1928), Polichnie Trzeciej (1929 – 31), Lublinie (św. Michała, 1930 – 38), Starościnie (1930 – 38), Starej Wsi Drugiej (1934), Brzeźnicy Książęcej (1935 – 40), Tomaszowie Lubelskim (1935 – 49), Annopolu (1936 – 38), Zamościu (św. Krzyża, 1938 – 40), Lubieniu (1938), Huszczy (1938 – 49). Mimo zróżnicowania rzutów i brył, reprezentują tradycyjne formy w zmodernizowanej wersji.



Kościoły drewniane: Będące obecnie w mniejszości kościoły drewniane stanowiły do połowy XVI w. niemal wyłączny rodzaj budownictwa sakralnego poza nielicznymi wówczas miastami. Dopiero „akcja” urbanizacyjna na Lubelszczyźnie, której apogeum przypada na przełom XVI i XVII w., zapoczątkowała trwałe zmiany w obrazie budownictwa sakralnego tego obszaru.

Najstarsze zachowane kościoły (XVII – XIX w.) o prostej, jednonawowej strukturze stanowią wśród świątyń drewnianych grupę dominującą. Wywodzą się jeszcze z typu murowanych średniowiecznych kościołów jednonawowych, wznoszonych głównie na prowincji. Podobnie jak tamte, są najczęściej bezwieżowe, jednonawowe z węższym i niższym prezbiterium. Należą do nich kościoły (w tym kościoły przekształcone w kaplice cmentarne) w: Tarnogrodzie (k. fil., ok. 1600), Borowie (ok. 1660), Bukowinie (1674 – 75), Stoczku Łukowskim (obecnie w Jedlance, 1724), Wojciechowie (1725), Annopolu (1740), kościoły tzw. grupy kraśnickiej: w Księżomierzy (1783), Rzeczycy Ziemiańskiej (1722), Dzierzkowicach (1730 – 48), Rzeczycy Księżej (1742), Żabiance (1745), a także w Staninie (1756), Czułczycach (1764), Trzebieszowie (2 poł. XVIII w.), Dubie (1778 – 79) i Zagórzu (k. XVIII w). Typ ten w różnych wersjach kontynuowany jest także w XIX i w XX w. przez budowniczych świątyń w Ulanie Majoracie (1810), Turobinie (1832), Łomazach (1 poł. XIX w.), Łukowie (1838), Zofiborze (1854), Czernięcinie (1858), Kołczynie (poł. XIX w.), Huszczy (1856), Nieliszu (1859), Zabłociu (2 poł. XIX w.), Hannie (kaplica cmentarna 1880), Firleju (1879 – 80), Piszczacu (k. XIX w), Malowej Górze (k. XIX w.), Czeberakach (k. XIX w.), Żeliźnie (pocz. XX), Nałęczowie (kapl.– styl zakopiański, 1917), Hutkowie (1923), Woli Gałęzowskiej (1926), Janowie Podlaskim - Zaborku – przeniesiony z Choroszczynki (1923 – 26), Dobryniu Dużym (1924 – 25), Kłodnicy Dolnej (1926), Gilowie (1929 – 32), Maciejowie Starym (pol.kat., 1932), Jastkowie (1933), Aleksandrowie (1934), Bondyrzu („neozakopiański” – 1949), Podhorcach (1953), Honiatyczach (1956), Wirkowicach (1972).



Bardziej zróżnicowane formy reprezentują kościoły drewniane doby baroku, z których najwybitniejsze naśladują architekturę murowaną, zarówno w bryle jak i w rozwiązaniach wnętrz (sklepienia pozorne) np. dwuwieżowy, trójnawowy halowy kościół z rzędami bocznych nisz kaplicznych w Tomaszowie Lubelskim (1727), dwuwieżowy kościół w Ostrówkach (1743), trójnawowy, halowy kościół w Chłaniowie (1742 – 48), jednowieżowy, pseudobazylikowy w Targowisku (1746 – 48) i Górecku Kościelnym (1768 – franciszkański). Uproszczoną wersję ze stropami reprezentują kościoły w Wereszczynie (1631 – 34 i 1783), Olchowcu (1788 – 91), Płonce (1793). Typ ten kontynuują również kościoły z XIX i XX w., m.in. w Bożej Woli (1834), Kawęczynie (1907 –0 8), Rossoszu (1908), Sworach (1907 – 08), Kraczewicach (1920), Krynicach (1920), Polubiczach (1922), Wólce Dobryńskiej (1932 – 33), Tworyczowie, (1933), Chrzanowie (1932), Kolembrodach (1935), Pilaszkowicach (1933, przeniesiony z Lublina w 1985), Bukowej (1957), Tuczępach (1959), Różańcu (1961). Unikatowy typ centralny na rzucie krzyżowo – ośmiobocznym prezentuje klasycystyczny kościół w Borowicy (1797 – 99) lub skromniejszy, „neogotycki” kościół w Moniatyczach (1870), zaś współcześnie – pseudocentralny: współczesny kościół w Żernikach (1981 – filialny).
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   14


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna