I. Wstęp 3 I. Ramy prawne Programu 5



Pobieranie 0.7 Mb.
Strona9/14
Data08.05.2016
Rozmiar0.7 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14

b)Cmentarze


Niemal do końca XVIII w. cmentarze funkcjonowały w powiązaniu z kościołami parafialnymi ulokowanymi w centrach miast i wsi, co niewątpliwie sprzyjało częstym wybuchom groźnych epidemii. Dopiero w ustawach z k. XVIII w. (władze austriackie i rosyjskie) wprowadzono nakazy likwidacji cmentarzy przykościelnych i lokowania nowych, już poza obrębem zabudowy. Najszybciej zarządzenia weszły w życie na terenie dużych miast Lubelszczyzny (Chełm 1780, Lublin 1794, Zamość 1812), natomiast w małych parafiach niejednokrotnie nowe cmentarze powstawały dopiero pod koniec 1 połowy XIX w.

Lubelszczyzna była swoistym tyglem kultur i religii, co znalazło swój wyraz w zakładaniu cmentarzy wyznaniowych, powstających w miarę osiedlania się tu wyznawców różnych konfesji. Stąd na terenie województwa lubelskiego występują cmentarze: rzymskokatolickie, greckokatolickie, prawosławne, ewangelickie, żydowskie, tatarskie, polskokatolickie. W zasadzie cmentarze te funkcjonowały oddzielnie, jednak w większych miastach (np. Lublin, Zamość, Chełm) cmentarze chrześcijańskie były położone w jednym miejscu, rozdzielone jedynie murem. Wielkość i formy rzymskokatolickich nekropolii są zróżnicowane. Zdecydowana większość to obiekty zajmujące powierzchnię 1–2 ha, podzielone na kwatery, z wytyczonymi alejkami. Niektóre, jak wcześniej wspomniane cmentarze w Lublinie czy Zamościu, zajmują powierzchnię kilkunastu hektarów, ze znaczną ilością kwater, alejkami i obiektami sakralnymi typu – kościoły bądź kaplice cmentarne. Na przeciwległym biegunie znajdują się cmentarze mniejszości religijnych, zazwyczaj niewielkie, z nieczytelnymi kwaterami, pozbawione alejek.

Poza cmentarzami wyznaniowymi, na terenie województwa lubelskiego mamy także nielicznie zachowane cmentarze epidemiczne, wspólne dla wszystkich wyznań, gdzie jak sama nazwa wskazuje grzebano ofiary licznych epidemii. Z czasem powstała jeszcze jedna kategoria cmentarzy – wojenne, zlokalizowane na terenach na których toczone były działania frontowe. Cmentarze te posiadają zróżnicowaną postać, gdyż występują jako samodzielnie funkcjonujące, jak też w postaci pojedynczych mogił (zazwyczaj zbiorowych) oraz kwater tzw. wojennych na cmentarzach wyznaniowych.

Stan zachowania: Na terenie województwa lubelskiego znajduje się ok. 1500 cmentarzy, w tym ok. 800. rzymskokatolickich, ok. 160. greckokatolickich, ok. 140. prawosławnych, ok. 70. ewangelickich, ok. 100. żydowskich i ok. 230. wojennych. Wśród nich 259. jest w rejestrze zabytków, natomiast w ewidencji – 1181.

Ogólny stan zachowania cmentarzy rzymskokatolickich nie budzi zastrzeżeń, jakkolwiek znajdujące się na ich terenie najstarsze nagrobki niejednokrotnie wymagają zabiegów konserwatorskich. Do nielicznych przykładów cmentarzy wymagających szybkiego podjęcia prac rewaloryzacyjnych należy zaliczyć obiekty znajdujące się w: Dubience, Łukowej, Dzierążni, Wielączy i Turobinie.

W znacznie gorszym stanie znajdują się cmentarze innych wyznań, szczególnie dotyczy to cmentarzy żydowskich, wśród których tylko na połowie zachowały się macewy bądź tablice upamiętniające miejsce ich istnienia. Brak właściwej opieki powoduje, iż większości z nich grozi całkowite unieczytelnienie w terenie, m.in. ten los może spotkać cmentarze w Bychawie, Kraśniczynie, Piaskach czy Świerżach. W tym miejscu należy podkreślić, iż sporadycznie podejmowane lokalne inicjatywy mające na celu uporządkowanie cmentarzy żydowskich nie rozwiązują problemu.

Korzystniejsza sytuacja ma miejsce w odniesieniu do cmentarzy greckokatolickich, co zazwyczaj wynika z przejmowania ich przez parafie rzymskokatolickie. Działania tego typu niosą jednak pewne niebezpieczeństwo, gdyż wobec wysiedleń w 1947 r. (akcja Wisła) ludności ukraińskiej m.in. grekokatolików, widoczny jest brak opieki nad opuszczonymi, zabytkowymi nagrobkami tego wyznania. Niekiedy lukę tę wypełniają lokalne społeczności lub regionaliści. Pomimo to należy odnotować kilka przykładów cmentarzy tego wyznania, które znajdują w szczególnie złym stanie, m.in.: Machnów Stary i Tarnoszyn.

Osobny rozdział stanowią cmentarze wojenne, które w zasadzie utrzymane są w dobrym stanie.

c)Zabytki ruchome


Zabytki ruchome chronione są w dwojaki sposób: poprzez wpis do rejestru zabytków prowadzonego przez wojewódzkiego konserwatora zabytków oraz poprzez wpis do inwentarza muzealiów. Wpisy te nie dublują się. Według aktualnych danych LWKZ na terenie województwa lubelskiego wpisanych do rejestru zabytków zostało ok. 20.000 obiektów ruchomych.

Zgromadzone w zbiorach muzealnych


Muzea stanowią najważniejszą formę organizacyjną ochrony zabytków ruchomych. Do głównych zadań muzeów należy gromadzenie, przechowywanie, zabezpieczanie i konserwacja dóbr kultury, urządzanie wystaw, udostępnianie zbiorów do celów naukowych i edukacyjnych, katalogowanie i naukowe opracowywanie muzealiów, a także prowadzenie działalności edukacyjnej i wydawniczej oraz prac badawczych i naukowych.

Na terenie województwa lubelskiego działa obecnie 18 muzeów, niektóre wielodziałowe, podległych Ministrowi Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz władzom samorządowym różnego szczebla. Poniżej zestawienie:



  1. Państwowe Muzeum na Majdanku, Droga Męczenników Majdanka 67, 20 – 325 Lublin,

    1. Oddział Muzeum –Miejsce Pamięci w Bełżcu, ul. Ofiar Obozu 4, 22 – 670 Bełżec,

  2. Muzeum Lubelskie w Lubinie, ul. Zamkowa 9, 20 – 117 Lublin,

    1. Oddział Historii Miasta Lublina, pl. Łokietka 3, 20 – 109 Lublin,

    2. Oddział Martyrologii “Pod Zegarem”, ul. Uniwersytecka 1, 20 – 029 Lublin,

    3. Oddział Literacki im. Józefa Czechowicza, ul. Złota 3, 20 – 012 Lublin,

    4. Oddział – Dworek Wincentego Pola, ul. Kalinowszczyzna 13, 20 – 129 Lublin,

    5. Muzeum Regionalne w Kraśniku, ul. Piłsudskiego 7, 23 – 200 Kraśnik,

    6. Muzeum Historii 24 Pułku Ułanów w Kraśniku,

    7. Muzeum Regionalne w Łęcznej, ul. Bóżnicza 17, 21 – 010 Łęczna,

    8. Muzeum Regionalne w Lubartowie, ul. Kościuszki 28, 21 – 100 Lubartów,

    9. Muzeum Stefana Żeromskiego w Nałęczowie, ul. Żeromskiego 2, 24 – 140 Nałęczów,

    10. Muzeum Bolesława Prusa w Nałęczowie, al. Małachowskiego 2, 24 – 140 Nałęczów,

  3. Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie, al. Warszawska 96, 20 – 824 Lublin,

  4. Muzeum Nadwiślańskie w Kazimierzu Dolnym, ul. Podzamcze 20, 24 – 120 Kazimierz Dolny,

    1. Kamienica Celejowska, ul. Senatorska 11/13, 24 – 120 Kazimierz Dolny,

    2. Muzeum Sztuki Złotniczej, ul. Zamkowa 2, 24 – 120 Kazimierz Dolny,

    3. Muzeum Przyrodnicze, ul. Puławska 54a, 24 – 120 Kazimierz Dolny,

    4. Muzeum – Zamek w Janowcu, ul. Lubelska 20, 24 – 123 Janowiec,

    5. Dom Marii i Jerzego Kuncewiczów, ul. Małachowskiego 19, 24 – 120 Kazimierz Dolny,

    6. Muzeum Czartoryskich w Puławach, ul. Czartoryskich 8, 24 – 100 Puławy,

    7. Grodzisko Żmijowisko w Żmijowiskach,

  5. Muzeum Zamoyskich w Kozłówce, 21 – 132 Kamionka,

  6. Muzeum Południowego Podlasia w Białej Podlaskiej, ul. Warszawska 12, 21 – 500 Biała Podlaska,

    1. Oddział Martyrologiczno – Historyczny, ul. Łomaska 21, 21 – 500 Biała Podlaska,

  7. Muzeum Ziemi Chełmskiej, im. Wiktora Ambroziewicza w Chełmie, ul. Lubelska 55, 22 – 100 Chełm,

  8. Muzeum Zamojskie w Zamościu, ul. Ormiańska 30, 22 – 400 Zamość,

    1. Oddział Barwy i Oręża „Arsenał”, ul. Zamkowa 2, 22 – 400 Zamość,

  9. Muzeum Regionalne w Janowie Lubelskim, ul. Jana Pawła II 3, 23 – 300 Janów Lubelski,

  10. Muzeum im. Stanisława Staszica w Hrubieszowie, ul. 3 Maja 11, 22 – 500 Hrubieszów,

  11. Muzeum Regionalne im. dr Janusza Petera w Tomaszowie Lubelskim, ul. Zamojska 2, 22 – 600 Tomaszów Lubelski,

  12. Muzeum Pojezierza Łęczyńsko – Włodawskiego, ul. Czerwonego Krzyża 7, 22 – 200 Włodawa,

    1. Oddział Muzeum byłego Obozu Zagłady w Sobiborze, 22 – 200 Włodawa,

  13. Muzeum Regionalne w Krasnymstawie, ul. Piłsudskiego 5a, 22 – 300 Krasnystaw,

  14. Muzeum Józefa Ignacego Kraszewskiego w Romanowie, 21 – 518 Sosnówka,

  15. Muzeum Regionalne w Łukowie, ul. Piłsudskiego 19, 21 – 400 Łuków,

  16. Muzeum Henryka Sienkiewicza w Woli Okrzejskiej, 21 – 480 Okrzeja,

  17. Muzeum Ziemi Biłgorajskiej, Pl. Wolności 16, 23 – 400 Biłgoraj,

  18. Muzeum Regionalne w Kluczkowicach, 24 – 300 Opole Lubelskie,

Do najważniejszych prywatnych muzeów należą:

  1. Muzeum Archidiecezjalne Sztuki Religijnej w Lublinie, ul. Filaretów 7, 20 – 609 Lublin,

    1. Muzeum 200–lecia Diecezji Lubelskiej, ul. Prymasa Wyszyńskiego 2, Lublin

  2. Muzeum Diecezjalne w Zamościu, ul. Hetmana Zamoyskiego 1, 22 – 400 Zamość,

  3. Przedsiębiorstwo Zaopatrzenia Farmaceutycznego „Cefarm” – Lublin S.A. Apteka – Muzeum, ul. Grodzka 5a, 20 – 112 Lublin.

Na terenie województwa ma siedzibę 1 muzeum państwowe. Wśród muzeów samorządowych najwięcej prowadzonych jest przez samorząd województwa, bo 4 instytucje kultury. Powiaty grodzkie są organizatorem – 3 muzeów, powiatowy grodzkie – 10.

Do Państwowego Rejestru Muzeów w Polsce, prowadzonego przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, z terenu województwa wpisane zostały następujące muzea wraz z oddziałami: Muzeum Zamoyskich w Kozłówce, Państwowe Muzeum na Majdanku, Muzeum Nadwiślańskie w Kazimierzu Dolnym, Muzeum Chełmskie w Chełmie, Muzeum Lubelskie w Lublinie, Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie oraz Muzeum Południowego Podlasia w Białej Podlaskiej. Wymienione placówki wyróżnione zostały za wysoki poziom ich merytorycznej działalności oraz znaczenie zbiorów. W myśl Ustawy z dnia 21 listopada 1996 r. o muzeach, Art. 13, p. 4, 5, uprawnione są do używania nazwy „muzeum rejestrowane” oraz korzystania ze szczególnej pomocy finansowej państwa.

W województwie lubelskim działają również muzea prywatne.

Pod względem profilu zbiorów ww. muzea można podzielić na: artystyczne (2), biograficzne (7), historyczne (4), martyrologiczne (4), przyrodnicze (1), regionalne (14), rezydencje (1), sakralne (3), specjalistyczne (1), skansen etnograficzny (1), wielodziałowe (1).

Zgromadzone przez muzea województwa lubelskiego muzealia obejmują przedmioty o trwałej wartości kulturowej (historycznej, naukowej, poznawczej, estetycznej), politycznej lub społecznej, podlegające ochronie prawnej i objęte inwentarzem zabytków w muzeum.

Na terenie województwa funkcjonuje ok. 30 placówek posiadających wyodrębnione ekspozycje o charakterze muzealnym. Funkcjonują m.in. w ramach uczelni, szkół, ośrodków edukacyjnych, izb pamięci. Zasoby o wartości muzealnej zgromadzone są także w kościołach i klasztorach.

Lubelszczyzna jest miejscem powstania pierwszego muzeum na ziemiach polskich. Stworzone zostało w 1801 r. przez ks. Izabelę Czartoryską w Świątyni Sybilli w Puławach. Obecnie funkcjonuje jako Oddział Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym.

Największą instytucją muzealną na terenie województwa oraz obszaru wschodniej Polski jest wielooddziałowe Muzeum Lubelskie w Lublinie. Główna jego siedzibą jest Zamek Lubelski w Lublinie. Funkcję organizatora dla Muzeum pełni Urząd Marszałkowski Województwa Lubelskiego oraz Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Instytucja kultury posiada 4 oddziały w Lublinie i 5 oddziałów terenowych. Zbiory Muzeum Lubelskiego, w liczbie ok. 132.000 eksponatów, podzielone zostały w ramach działów sztuka, numizmatyka, archeologia, etnografia, militaria. Na szczególną uwagę zasługują: Galeria Malarstwa Polskiego XVII – XIX w., Galeria Malarstwa Polskiego XX w., Galeria Sztuki Zdobniczej, wystawa „Monety i medale na ziemiach polskich X – XX w.”.

Drugą co do wielkości placówką muzealną na terenie Lubelszczyzny jest Muzeum Nadwiślańskie w Kazimierzu Dolnym, podzielone na 7 oddziałów:

Oddział Kamienica Celejowska, w którym gromadzone są eksponaty z dziedziny malarstwa, rysunku, grafiki, rzemiosła artystycznego, archeologii i historii. Zbiory związane są głównie z kulturą mieszczańską i tradycjami artystycznymi miasta, w szczególności malarstwa z lat 1923 – 1939, powstałego w kręgu artystycznym prof. Tadeusza Pruszkowskiego.

Oddział Muzeum Sztuki Złotniczej, który jako jedyna placówka w Polsce zajmuje się wyłącznie złotnictwem. Podstawę zbiorów stanowi kolekcja dawnych sreber, przekazanych w darze przez Jędrzeja Jaworskiego w 1978 r. Znajdują się tu srebra kultowe wyznań chrześcijańskich i judaika z XV – XX w., srebra stołowe polskich i zagranicznych ośrodków złotniczych oraz kolekcja polskiego złotnictwa współczesnego. Oddział pozyskał cenną kolekcję narzędzi i maszyn stanowiących unikatowe, niemal kompletne wyposażenie XIX –wiecznego warsztatu złotniczego.

Oddział Muzeum Przyrodnicze, które gromadzi zbiory z dziedziny geologii, paleontologii, botaniki i zoologii, pochodzące z terenu Kazimierskiego Parku Krajobrazowego. Posiada bardzo cenną kolekcję paleontologiczną z ważnymi dla nauki okazami z profili stratygraficznych przełomu kredy i trzeciorzędu.

Oddział Muzeum Zamek w Janowcu posiada liczne zabytki archeologiczne z prac prowadzonych na zamku. W sąsiedztwie zamku w XVIII – wiecznym dworze prezentowane jest wyposażenie typowej siedziby ziemiańskiej, na które składają się obiekty z dziedziny malarstwa i rzemiosła artystycznego. W budynkach gospodarczych pokazywana jest wystawa etnograficzna i zabytkowe pojazdy konne. Kolekcja etnograficzna w zbiorach oddziału obejmuje głównie przedmioty związane z rybołówstwem, tkactwem, garbarstwem i garncarstwem pozyskane z terenu powiatu puławskiego. Szczególnie cenne są: zbiory tkanin z ośrodka tkactwa w Żyrzynie, Baranowie i Żerdzi oraz kolekcja ceramiki baranowskiej.

Muzeum Czartoryskich w Puławach posiada eksponaty z zakresu archeologii, etnografii, numizmatyki, sztuki, historii, techniki oraz bogaty księgozbiór – przechowywane w Świątyni Sybilli, Domu Gotyckim i Szpitalu św. Karola Boromeusza (obiekty powstałe w końcu XVIII i na pocz. XIX w.).

Sumując – w posiadaniu Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym jest 15 obiektów zabytkowych mieszczących zarówno ekspozycje muzealne, jak też spełniających funkcje pomocnicze i administracyjne.

Wyjątkową pozycję zarówno ze względu na siedzibę, jak i ekspozycję historycznych wnętrz zajmuje Muzeum Zamoyskich w Kozłówce. Jest to jedyne muzeum – rezydencja na terenie województwa lubelskiego. Mieści się w dawnym zespole pałacowo – parkowym od 1799 roku należącym do Zamoyskich. Główną ekspozycją muzeum są wnętrza, urządzone w stylu II Cesarstwa, z zachowaniem autentycznego wystroju z przełomu XIX i XX wieku w znacznej części, autentycznego wyposażenia, zgromadzonego przez Konstantego Zamoyskiego od lat 70. XIX w. do 1 ćw. XX w. Osobną ekspozycją jest Galeria Socrealizmu, prezentująca sztukę z lat 1948 – 1956 w odpowiedniej scenograficznej i muzycznej oprawie. Ponadto w jednym z budynków zespołu pałacowego mieści się Powozownia, w innym – sala wystaw czasowych.

Bogactwo kultury ludowej oraz dziedzictwo historii kultury materialnej regionu – wsi, miasteczek, miast, obiektów handlowych i usługowych oraz instytucji życia publicznego prezentuje Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie, jako czołowa placówka tego typu na Lubelszczyźnie. Szczególną uwagę przykuwają ekspozycje – sektor Wyżyna Lubelska i Roztocze, odtwarzające historyczne układy wsi i zagród, z reprezentatywnymi dla tych regionów obiektami architektury drewnianej, ekspozycja średniozamożnego dworu ziemiańskiego w 1939 r. (dwór z Żyrzyna) wraz z ogrodem dworskim, cerkiew z Tarnoszyna oraz kościół z Matczyna (obiekty pełniące jednocześnie funkcje muzealne i sakralne).

Z uwagi na walory architektoniczne zajmowanych przez muzea budynków wymienić należy: Muzeum Regionalne w Łęcznej (synagoga z poł. XVII w.), Muzeum Pojezierza Łęczyńsko – Włodawskiego we Włodawie (3 budynki d. zespołu synagogalnego z XVIII i XIX w.), Muzeum Regionalne w Krasnymstawie (budynek kolegium pojezuickiego z lat 1695 – ok. 1740), Muzeum Regionalne w Łukowie (konwikt z 1730 r. fundacji biskupa Konstantego Felicjana Szaniawskiego), Muzeum im. ks. St. Staszica w Hrubieszowie (dworek barokowo – klasycystyczny zw. Du Château z 1791 r.).

Muzeum Zamojskie w Zamościu zlokalizowane jest w zespole kamienic przy ul. Ormiańskiej pochodzących z drugiej i trzeciej ćwierci XVII w., które stanowią niepowtarzalny w skali kraju zabytek o silnie zaakcentowanym orientalnym charakterze. Zasoby Muzeum Zamojskiego stanowi ok. 33.000 muzealiów zinwentaryzowanych w ośmiu działach tematycznych: sztuki, archeologii, etnografii, historii, militariów, numizmatyki, techniki i przyrody. Do najcenniejszych zaliczyć można XVIII – wieczne rzeźby drewniane o treści sakralnej wykonane we Lwowie, kolekcję malarstwa portretowego z pałacu Zamoyskich w Klemensowie oraz obrazy Maksymiliana Gierymskiego, Olgi Poznańskiej, Józefa Mehoffera, Józefa Brandta, unikalną komodę „certosina” z ok. 1700 r., czy zespół obiektów pozyskanych podczas badań cmentarzysk w Masłomęczu, skarb ozdób brązowych z Leszkowic. Muzeum posiada także zbiór zabytkowej broni, oporządzenia i umundurowania wojskowego od czasów średniowiecza po II wojnę światową.

Muzeum Barwy i Oręża „Arsenał” będący oddziałem Muzeum Zamojskiego w Zamościu mieści się w budynku arsenału, którego początki sięgają lat 80. XVI w. Muzeum gromadzi militaria i archiwalia związane z historią wojskowości, a w szczególności z wojennymi i wojskowymi losami miasta i Zamojszczyzny.

Muzeum Chełmskie w Chełmie posiada ok. 19.000 eksponatów podzielonych na 6 kategorii: archeologia, etnografia, historia, numizmatyka, przyroda, sztuka. Najciekawsze zbytki historyczne prezentowane są na wystawie stałej „Dzieje Chełma i regionu w latach 1392 – 1944”. Zasoby muzeum rozmieszczone są w czterech budynkach zabytkowych: d. Kolegium Pijarów z 1 poł. XVII w., d. drukarni „Zwierciadło” z XX w., kamienicy mieszczańskiej z 2 poł. XIX w., d. kościele unickim pw. św. Mikołaja z pocz. XVIII w.

Na uwagę zasługuje także największy na Lubelszczyźnie zbiór ikon liczący ponad 1300 obiektów (najstarsza ikona „Ścięcie św. Jana” datowana na XVII w.) oraz tematyczna kolekcja malarstwa polskiego dawnego i współczesnego „Konie, jeźdźcy, zaprzęgi” – zgromadzone w Muzeum Południowego Podlasia w Białej Podlaskiej.

Dawne tradycje rzemieślnicze upamiętnia także zabytkowa zagroda mieszczańska tzw. Zagroda Sitarska, pełniąca rolę stałej ekspozycji (fili) Muzeum Ziemi Biłgorajskiej w Biłgoraju (o profilu regionalnym).

Kolejna ważną grupę stanowią muzea sakralne – Muzeum Archidiecezjalne Sztuki Religijnej w Lublinie oraz Muzeum Diecezjalne w Zamościu.

Placówka lubelska posiada ponad 1.200 eksponatów podzielone w ramach działów: rzeźba, malarstwo, rzemiosło artystyczne oraz pamiątki historyczne.

Warto dodać, że Muzeum posiada 3 filie: Skarbiec w Archikatedrze w Lublinie, Muzeum Parafialne przy Sanktuarium św. Anny w Lubartowie oraz Muzeum przy parafii rzymskokatolickiej pw. św. Tomasza Ap. i św. Stanisława B.M. w Piotrawinie.

W listopadzie 2006 roku otwarto placówkę, która stanowi oddział Muzeum Archidiecezjalnego – Muzeum 200–lecia Diecezji Lubelskiej w Pałacu Konsystorskim, w obrębie zabudowań Kurii Metropolitalnej w Lublinie. W ramach 4 działów (malarstwo, rzeźba, rzemiosło artystyczne, pamiątki jubileuszu) wystawiono ok. 100 eksponatów pochodzących w większości z kościołów i kaplic z terenu archidiecezji oraz magazynów i skarbców kościelnych.

Muzeum Diecezjalne w Zamościu posiada ok. 1.100 eksponatów (malarstwo, rzeźba i rzemiosło artystyczne – sztuka dawna rzymskokatolicka, greckokatolicka i prawosławna oraz współczesna), z których ok. 300 prezentowanych jest na ekspozycji stałej. Eksponaty pochodzą głównie z wyposażenia kościołów, kaplic i cerkwi oraz od dwóch osób prywatnych. Muzeum ma siedzibę w Domu Diecezjalnym (obiekt współczesny).

Szczególny charakter posiadają muzea biograficzne (7): Muzeum – Dworek Wincentego Pola w Lublinie, Muzeum Stefana Żeromskiego oraz Muzeum Bolesława Prusa w Nałęczowie. Wymienione placówki stanowią Oddziały Muzeum Lubelskiego w Lublinie. Do omawianej grupy należą także: Muzeum Henryka Sienkiewicza w Woli Okrzejskiej oraz Muzeum Józefa Ignacego Kraszewskiego w Romanowie. Ta ostatnia placówka posiada profil biograficzny i literacki. Gromadzi pamiątki związane z życiem i twórczością J. I. Kraszewskiego oraz jego rodziny. Szczególne miejsce zajmują obrazy, rysunki i grafika. Autorem znacznej części jest sam Kraszewski. Muzeum posiada także zbiór listów pisarza i jego rodziny, rękopis powieści „Starosta warszawski”, dziennik podróży do Odessy ze szkicownikiem. Do stałej ekspozycji należy wystawa zatytułowana „Życie i twórczość Józefa Ignacego Kraszewskiego”. Eksponaty prezentowane są we wnętrzach dworu z lat 1806 – 1812, położonego w zabytkowym parku.

„Chata” Stefana Żeromskiego w Nałęczowie jest oryginalną pracownią pisarza, zbudowaną w stylu zakopiańskim w 1905 r. według projektu Jana Koszczyc – Witkiewicza. Stanowi jedno z najstarszych muzeów literackich w Polsce. Kolekcja jest zbiorem pamiątek artystyczno – historycznych zgromadzonych przez autora.

Dom Marii i Jerzego Kuncewiczów – Oddział Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym, to biograficzne muzeum związane z trojgiem pisarzy: Marią i Jerzym Kuncewiczami oraz Janem Józefem Szczepańskim. W willi „Pod Wiewiórką” przy ul. Małachowskiego 19 w Kazimierzu Dolnym prezentowane jest wyposażenie i wygląd poszczególnych pomieszczeń z czasu, gdy mieszkali tu Kuncewiczowie.

Do omawianej grupy muzeów zalicza się także Muzeum Literackie im. Józefa Czechowicza oddział Muzeum Lubelskiego w Lublinie. W swoich zbiorach przechowuje m.in. różnorodne dokumenty, notatki, korespondencję poety, fotografie rodzinne i zdjęcia jego autorstwa. Zebrane zostały także portrety pisarzy lubelskich i archiwalia literackie m.in. Konrada Bielskiego, Wacława Iwaniuka, Kazimierza Jaworskiego. Na uwagę zasługuje wystawa „Historia miejsca. Dzieje kamienicy i rodziny Riabininów”, w którym to obiekcie muzeum ma swoją siedzibę od 2003 r. Ponadto w muzeum jest księgozbiór składający się z ok. 10.000 pozycji, bogaty zbiór czasopism, plakatów, nagrań magnetofonowych, wycinków prasowych, druków okolicznościowych i innych materiałów dokumentujących życie literackie miasta i regionu.

Grupę muzeów martyrologicznych (4) otwiera Państwowe Muzeum na Majdanku w Lublinie. Zajmuje teren byłego obozu koncentracyjnego na Majdanku wraz z 70. zabudowaniami poobozowymi, Pomnik Walki i Męczeństwa oraz Mauzoleum (wpisane do rejestru zabytków dnia 22.03.1991 r. pod nr A/1029). Zgromadzone zbiory stanowią zabytki związane z funkcjonowaniem obozu koncentracyjnego na Majdanku oraz przedmioty artystyczne wytwarzane przez więźniów (rysunki, pierścionki, papierośnice, popielniczki), dzieła sztuki współczesnej, głównie o tematyce antywojennej.

Muzeum posiada swój oddział w Bełżcu, gdzie większość muzealiów stanowią rzeczy znalezione w wyniku badań archeologicznych, prowadzonych na terenie byłego obozu zagłady.

Do grupy muzeów martyrologicznych należy Oddział Martyrologii „Pod Zegarem” Muzeum Lubelskiego w Lublinie.

Ponadto Muzeum Pojezierza Łęczyńsko – Włodawskiego posiada oddział – Muzeum byłego Hitlerowskiego Obozu Zagłady w Sobiborze.

Grupę muzeów specjalistycznych reprezentuje na Lubelszczyźnie Apteka – Muzeum przy Przedsiębiorstwie Zaopatrzenia Farmaceutycznego „Cefarm – Lublin” S.A., mająca swoją siedzibę w zabytkowej kamienicy przy ul. Grodzkiej 5a w Lublinie. Utworzone zostało w celu ochrony dóbr kultury z dziedziny farmacji w 1984 r. Zgromadzone eksponaty w liczbie 1.210, stanowią wyposażenie apteki. Na dziewiętnastowiecznych meblach prezentowane są m.in. naczynia i opakowania, sprzęt aptekarski, dokumentacja oraz księgozbiór liczący 2035 pozycji. Do wyróżniających się eksponatów należą naczynia kryształowe, naczynia ze szkła mlecznego i kolorowego oraz fajansowe wazoniki, puszki i czarka z baranimi główkami. Znajdują się tu także: saturator, inhalatory oraz aptekarskie wagi wiedeńskie. Apteka – Muzeum jest jedyną tego typu placówką w naszym regionie. W Zamościu istnieje Izba Pamięci przy aptece Rektorskiej. Posiada identyczny profil, lecz skromniejsze zbiory, pochodzące z Zamościa i okolic.

Zgromadzone poza zbiorami muzealnymi


Najwięcej ruchomych obiektów zabytkowych spoza zbiorów muzealnych znajduje się we wnętrzach sakralnych, w szczególności w kościołach i klasztorach. Najczęściej tworzą one zharmonizowane z wnętrzem zespoły, służąc określonym celom liturgicznym i kultowym. Składają się nań przede wszystkim: ołtarz główny i ołtarze boczne, organy, chrzcielnica, ambona, ławki, stalle, konfesjonały, obrazy, epitafia, a także malowidła ścienne, witraże itd.

Ulokowany tak wystrój stale zmieniał się i ewoluował, stąd w większości przypadków składają się nań (uzupełniając się i przenikając we wnętrzu) warstwy wielu artystyczno – historycznych cech od gotyku po XX wiek.

Wyjątkowo cenne wyposażenie i wystrój posiadają świątynie w typie renesansu lubelskiego, stanowiąc element charakterystyczny dla naszego województwa. Należą do nich m.in.: kościoły parafialne w Czemiernikach, Kraśniku, Uchaniach i Turobinie oraz kościół rektoralny św. Ducha i kościół parafialny pw. Nawrócenia św. Pawła w Lublinie, kościół farny w Kazimierzu Dolnym i kościół katedralny w Zamościu.

Na wyróżnienie zasługują także zabytki ruchome stanowiące bogaty wystrój i wyposażenie w następujących obiektach barokowych. Są to m.in. kościoły parafialne w: Opolu Lubelskim, Janowie Lubelskim, Janowie Podlaskim, Lubartowie, Rachaniach, Urzędowie.

Czołowe miejsce wśród kościołów o cennym wystroju i wyposażeniu zajmują świątynie lubelskie – Archikatedra pw. św. św. Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty, Kaplica pw. Trójcy Świętej oraz kościół poreformacki w Białej Podlaskiej, kościół Rozesłania Świętych Apostołów w Chełmie, kościół pw. św. Anny w Kodniu, kościół św. Franciszka Ksawerego w Krasnymstawie, kościół pw. Niepokalanego Poczęcia NMP w Ostrowie Lubelskim, kościół św. Mikołaja w Międzyrzeczu Podlaskim, kościół pw. św. Ludwika we Włodawie.

Duże nasycenie zabytków ruchomych występuje w obiatach klasztornych, m.in.: zespół klasztorny oo. karmelitów w Woli Gułowskiej, zespół klasztorny oo. dominikanów w Lublinie, czy zespół klasztorny oo. karmelitów bosych w Lublinie.

Ważne miejsce zajmuje także budownictwo drewniane zarówno cerkiewne, jak i rzymskokatolickie, np.: kościół par. w Rzeczycy Księżej, kościół par. w Tomaszowie Lubelskim, kościół filialny w Chłopiatynie (d. cerkiew), cerkiew w Hrebennem /gm. Lubycza Królewska/, cerkiew prawosławna w Horostycie, cerkiew św. Onufrego w Jabłecznej.

Zabytki ruchome wpisane do rejestru w przypadku województwa lubelskiego w 99% zgromadzone są w obiektach sakralnych. Zasoby związane z budowlami o charakterze świeckim są niewielkie. Taki stan rzeczy wynika przede wszystkim z uwarunkowań historycznych, tj. wydarzeń wojennych, małej stabilności własności (podzielność majątku, nacjonalizacja, częste zmiany własnościowe itp.), a nade wszystko ze spowodowanego owymi wydarzeniami braku ciągłości w posiadaniu majątku i sprawowaniu nad nim opieki. W szczególności uwagi te odnoszą się do zabytków znajdujących się w ręku prywatnym, w pałacach, dworach, kamienicach itd.

Cenne zabytki zgromadzone są w budynkach zlokalizowanych w zdegradowanych centrach staromiejskich, wymagających rewaloryzacji oraz na obszarach, które wpisują się w szlaki turystyczne i krajobrazowe województwa.

Nieznana jest jednak dokładna liczba tych obiektów, ponieważ nie są objęte żadną ewidencją. Stan rozpoznania tej grupy zależy wyłącznie od dobrej woli lub zainteresowania ich upublicznieniem ze strony samych właścicieli. W większości przypadków mamy tu do czynienia z elementami związanymi bezpośrednio z architekturą samych budynków (elementy wystroju architektonicznego) i z ich użytkowaniem (np. kominki, piece itp.), a także z tymi elementami dawnego wystroju, które z uwagi na swą konstrukcję lub gabaryt trudne były do usunięcia lub zniszczenia (głównie elementy stolarskie).


d)Zabytki archeologiczne


Zabytek archeologiczny (w rozumieniu ustawy o zabytkach – art. 3) to „zabytek nieruchomy, będący powierzchniową, podziemną lub podwodną pozostałością egzystencji i działalności człowieka, złożoną z nawarstwień kulturowych i znajdujących się w nich wytworów bądź ich śladów albo zabytek ruchomy, będący tym wytworem”. Ta szeroka definicja określa jednocześnie potencjalnie duży zasób zabytków archeologicznych, na które składają się zarówno tzw. stanowiska archeologiczne (obiekty i warstwy zlokalizowane w terenie), jak i ruchome zabytki (przedmioty) z nich pochodzące. Zabytki archeologiczne są częścią dziedzictwa kulturowego. Europejska konwencja o ochronie archeologicznego dziedzictwa kulturowego uznaje je za źródło „zbiorowej pamięci europejskiej i instrument dla badań historycznych i naukowych”. Tym samym mamy wskazane dwa wymiary jego ochrony – poznawczy (naukowy) i zachowawczy. Tendencje te od dawna ścierają się zarówno w teorii, jak i praktyce ochrony archeologicznego dziedzictwa kulturowego. Są to jednocześnie dwa podstawowe kierunki w konserwatorstwie określające odpowiednio:

I – badania wykopaliskowe, dokumentacyjne i inne, prowadzące do poznania poszczególnych stanowisk, zabytków czy problemów związanych z szeroko rozumianą przeszłością, w tym zwłaszcza w sytuacjach zagrożenia zniszczeniem lub uszkodzeniem substancji zabytkowej (nawarstwień, obiektów, materiałów i ich kontekstów),

II – działania zmierzające do zachowania dla przyszłych pokoleń jak największej części archeologicznego dziedzictwa kulturowego w niezmienionej formie (także nienaruszonego i nie przekształconego w wyniku badań).

W przypadku stanowisk i zabytków archeologicznych istotnym pytaniem jest zawsze kwestia chronologii. Do niedawna za elementy składowe archeologicznego dziedzictwa kulturowego uznawano jedynie pozostałości po kulturach i ludach pradziejowych (do V/VI w.) oraz społeczeństwie wczesnośredniowiecznym (na ogół do połowy XIII wieku). Z takimi właśnie stanowiskami mamy w większości do czynienia w zasobie ewidencji konserwatorskiej. W ostatnich latach nastąpił jednak wyraźny przełom i zmiana w rozumieniu archeologii. Wykształciła się cała odrębna specjalizacja, określana jako archeologia staropolska (lub nowożytna). W kręgu jej zainteresowań pozostają obiekty i nawarstwienia związane z historyczną przeszłością. Nie można zatem poprowadzić istotnej granicy między archeologią a innymi dyscyplinami. W odniesieniu do czasów historycznych nie jest to więc czas, a raczej sposób pozyskiwania (wykopaliska) i charakter źródeł (szeroko pojęta kultura materialna). Wyjaśnienie to jest bardzo istotne, bowiem szeroko rozumiana archeologia obejmuje w rzeczywistości znacznie większy zakres rzeczowy i przestrzenny niż wynika to choćby z ewidencji konserwatorskiej. Nie zawsze za stanowiska archeologiczne są bowiem uznane historyczne miasta (i miasteczka) czy też otoczenia obiektów architektury (dworów, zamków, kościołów itd.), które same w sobie stanowią istotną wartość w ochronie zabytków.

W zakres ochrony zabytków archeologicznych wchodzą także zagadnienia związane z przechowywaniem i udostępnianiem materiałów ruchomych, gromadzonych jako efekt badań terenowych. Specyfika źródeł archeologicznych, wynikająca z ich masowości (w trakcie badań odkrywane są bardzo liczne zespoły ceramiki, krzemieni, kafli itp.) i różnorodności oraz permanentnego powiększania zasobów po każdym sezonie wykopaliskowym, stawia przed archeologami specjalne zadania.

Archeologiczne dziedzictwo kulturowe w systemie ochrony zabytków


Aktualnie prowadzona polityka konserwatorska zakłada tzw. zintegrowaną ochronę dziedzictwa kulturowego, co w praktyce oznacza równoprawny, wieloelementowy system, w którym niepoślednią rolę odgrywają stanowiska i zabytki archeologiczne, które stanowią ok. 30% wszystkich nieruchomych dóbr kultury i są ich najliczniejszą kategorią (województwo lubelskie jest pod tym względem jednym z najbogatszych w Polsce). Jest to szczególny rodzaj zabytków, bowiem ich istnienie rzadko ukazują szczątki nadziemne, natomiast znakomita większość z nich jest obecna pod ziemią i ujawnia się najczęściej dopiero w momencie ich niszczenia. Mimo tych trudności wiadomości o nich są coraz pełniejsze, a stan taki zawdzięczamy głównie prowadzonej od 1978 roku ogólnopolskiej akcji Archeologicznego Zdjęcia Polski. Niemała, ale też najpełniejsza część informacji pochodzi z wykopaliskowych badań archeologicznych, a także z odkryć przypadkowych.

Generalną zasadą w konserwatorstwie archeologicznym jest zachowanie w możliwie niezmienionej formie jak największej liczby stanowisk. Ich ochrona należy do obowiązków Państwa i reguluje ją Ustawa o zabytkach. Działania te dotyczą etapu bezpośredniej ochrony i polityki konserwatorskiej w ogóle, a więc problemów zarządzania dziedzictwem archeologicznym. Specyfika zabytków archeologicznych powoduje, że przedsięwzięcia te można uznać za końcowy element polityki konserwatorskiej. Ale prawidłowa polityka konserwatorska może odbywać się tylko pod warunkiem rzetelnego i całkowitego rozpoznania zasobów na danym terenie. Tym celom służy m.in. program badań AZP, realizowany jako program rządowy. Badania AZP, zakończone na terenie województwa lubelskiego w 2009 r., przyniosły stosunkowo dobre rozpoznanie śladów pradziejowego osadnictwa, jednak uzyskane informacje dają tylko przybliżony obraz osadnictwa, a dokładniejsze informacje uzyskujemy dopiero w połączeniu z badaniami weryfikacyjnymi i wykopaliskowymi.



Szczególna specyfika związana z rozpoznaniem zabytków ukierunkowuje działania konserwatorskie na następujące problemy:

  • optymalizację bazy danych o zasobach archeologicznych,

  • rejestrowanie wszelkich, także potencjalnych miejsc odkryć zabytków archeologicznych,

  • położenie szczególnego nacisku na badania wyprzedzające w miejscach wielkich inwestycji,

  • opracowanie wyników badań oraz wniosków konserwatorskich dotyczących dalszych losów stanowiska (zabytku).

  • od 2009 r. rozpoczęto digitalizację wojewódzkiej ewidencji zabytków archeologicznych, dla której podstawą są wykonane dotychczas badania AZP.

Skuteczna ochrona zabytków musi uwzględniać ciągłe działania, takie jak:

  • opiniowanie przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków projektów inwestycyjnych w miejscu istnienia stanowisk archeologicznych bądź potencjalnego ich występowania. Korzystną okolicznością jest fakt, że nowa ustawa o ochronie zabytków nakazuje inwestorowi sfinansowanie badań archeologicznych, o ile zachodzi konieczność ich przeprowadzenia;

  • szczególna dbałość o obiekty archeologiczne tworzące własną formę krajobrazową, np. grodziska, zamczyska, obwałowania, kurhany itp. Ochrona powinna polegać na uregulowaniu spraw własnościowych, dbałość o wygląd zewnętrzny (zakaz upraw lub przynajmniej wykonywanie płytkiej orki, wycinki drzew, itp.), a także na odpowiednim trwałym oznakowaniu takich obiektów;

  • podnoszenie świadomości społecznej, zwłaszcza młodzieży szkolnej. Uświadomienie gospodarzom terenu (mieszkańcom wsi czy gminy) o dużej randze obiektu (znaleziska) archeologicznego.

  • prowadzić systematyczne badania ratownicze na terenach zagrożonych wielkimi inwestycjami.

  • najważniejszym problemem jest zorganizowanie regionalnej składnicy zabytków archeologicznych, z uwagi na brak miejsca przechowywania, udostępniania i badania ich przez muzea. Problem ten wynika głównie z intensyfikacji inwestycyjnej w zakresie budowy dróg. Ma miejsce duży przyrost zabytkowych materiałów archeologicznych z badań szerokopłaszczyznowych.

Stan rozpoznania i zachowania archeologicznego dziedzictwa kulturowego na obszarze województwa


Najstarsze odnalezione ślady bytności człowieka na Lubelszczyźnie datowane są na interglacjał holsztyński (ok. 300 000 – 200 000 lat p. Chr.) i związane są z penetracją terenu przez preneandertalczyka posługującego się dolnopaleolitycznymi technikami krzemieniarskimi. Z tym okresem można łączyć stanowisko Suszno koło Włodawy. Ze środowego paleolitu znane są na Lubelszczyźnie stanowiska kultury oryniackiej (m.in. w Górze Puławskiej). Liczniejsze ślady pobytu człowieka pochodzą ze schyłkowego paleolitu tj. od około XI tysięcy lat p. Chr. Materiały związane ze schyłkowym paleolitem najliczniej wystąpiły w zachodniej części województwa lubelskiego – na piaszczystych wydmach i terasach Wisły i jej lewych dopływów (m.in. Świeciechów, Rachów, Piotrawin). Liczniejsze występowanie zabytków zaobserwowano także w dolinach rzek: Wieprz (Borowica, Piaski, Łęczna, Serniki, Nieciecz), Huczwy (Gródek Nadbużny, Masłomęcz, Wożuczyn, Ratyczów, Liski) oraz Bugu (Niszów, Rudka, Tarasiuki, Luta). Odkryte dotychczas na Lubelszczyźnie ślady działalności ludzkiej w schyłkowym paleolicie związane są z kulturą lyngbijską i świderską. Kultura lyngbijska znana jest z terenów niemal całej Lubelszczyzny z większym zagęszczeniem w jej zachodniej części (m.in. Trzciniec, Gościeradów, Księżomierz, Białka, Dąbrówka, Lipniak, Chełm–Nowiny, Gródek Nadbużny i Masłomęcz). Zabytki kultury świderskiej (8800–8300 lat p.Chr.) znane są głównie z terenów zachodniej i centralnej Lubelszczyzny (Włostowice, Bochotnica, Kleszczówa, Zemborzyce, Potoczek), ale również wystąpiły w części północnej Lubelszczyzny (Dobryń Mały, Hanna, Malowa Góra), na Grzędzie Sokalskiej (Liwcze, Wyżłów, Chłopiatyn) i na Roztoczu (Żurawce, Bliżów, Bondyrz, Wierzchowiska, Siedliska, Tarnawatka).

Około 8 300 lat p. Chr. w związku z dalszym ociepleniem się klimatu nastąpiły przeobrażenia w gospodarce ówczesnych społeczeństw, rozpoczynające okres mezolityczny. Na terenach dzisiejszej Lubelszczyzny zarejestrowano kilkadziesiąt stanowisk z materiałem mezolitycznym. Grupują się one przede wszystkim w dolinach większych rzek Lubelszczyzny: zachodniej (dolina Wisły i jej lewych dopływów), centralnej i wschodniej (doliny Wieprza i Bugu). Charakterystyczną cechą omawianego terenu jest całkowity brak stanowisk mezolitycznych na pd. – wsch. Lubelszczyźnie (w Kotlinie Hrubieszowskiej i na Grzędzie Sokalskiej). Wśród zabytków mezolitycznych wyróżniono materiały typowe dla kultur: komornickiej, janisławickiej i chojnicko – pieńkowskiej. Stanowiska kultury komornickiej (II poł. VIII tys. – pocz. VI tys. p. Chr.) wystąpiły, oprócz wspomnianych już terenów zachodniej, centralnej i wschodniej Lubelszczyzny, również w jej północnej części (Luta, Hanna, Ostrówki), w rejonie Puław (Górna Niwa) i na Roztoczu (Gorajec – Zastawie). Kultura janisławicka (II poł. VI tys. – IV tys. p. Chr.) znana jest przede wszystkim na podstawie materiałów zebranych na stanowiskach zachodniej i centralnej części Lubelszczyzny. Wystąpiła również w północnej Lubelszczyźnie (Osowa, Czemierniki, Rozłucie – Grabów, Hanna, Kępa, Kownatki, Chroszczynka) oraz na Roztoczu (Jeziornia, Bondyrz, Blinów). Kultura chojnicko – pieńkowska (VI – IV tysiąclecie p. Chr.) reprezentowana jest na Lubelszczyźnie sporadycznie, m.in. na stanowisku w Łęcznej.

Na początku VI tysiąclecia p. Chr. przybyłe z Półwyspu Bałkańskiego grupy ludności przyniosły ze sobą umiejętność hodowli zwierząt, uprawę roli, produkcji udoskonalonych narzędzi kamiennych oraz lepienia i wypalania naczyń z gliny. Tak ważne dla całej ludzkości wydarzenia (dokonane najpierw w X – IX tysiącleciu p. Chr. na Bliskim Wschodzie) noszą nazwę rewolucji neolitycznej. Już ok. poł. VI tysiąclecia p. Chr. osiągnięcia te dotarły na ziemie Polski za sprawą ludności kultury ceramiki wstęgowej rytej. Na Lubelszczyźnie kultura ceramiki wstęgowej rytej najliczniej reprezentowana jest w Kotlinie Hrubieszowskiej (Werbkowice – Kotorów, Podhorce, Hrubieszów – Podgórze, Gródek oraz Kol. Świerszczów), gdzie tworzą jedno z większych skupisk na terenie Polski. Mniej liczne są na Płaskowyżu Nałęczowskim (Puławy – Włostowice), brak jest natomiast osad tej kultury na Roztoczu (jedynie występują tu pojedyncze znaleziska: Bliżów, Lipsko, Gródki) i w północnej Lubelszczyźnie.

W drugiej połowie VI tysiąclecia p. Chr. na lessach podsandomierskich wykształciła się kultura malicka, jako wynik nałożenia się elementów kultury lendzielskiej, wstęgowej kłutej i nadcisańskiej. Wyżyna Lubelsko – Wołyńska jest obszarem peryferycznym kultury w całej perspektywie jej rozwoju, a stanowiska występujące na Lubelszczyźnie tworzą wschodnią granicę jej zasięgu. Działalność kultury malickiej widoczna jest w dwu skupiskach: jedno w Kotlinie Hrubieszowskiej i na Grzędzie Horodelskiej (Werbkowice, Kol. Świerszczów, Hrubieszów – Podgórze, Strzyżów, Majdan Nowy) i drugie skupisko na Płaskowyżu Nałęczowskim (Las Stocki, Klementowice Kolonia, Wąwolnica). Brak jest natomiast osad tej kultury w innych częściach Lubelszczyzny.

Około połowy IV tysiąclecia p. Chr. na lessach sandomierskich, Wyżynie Lubelskiej i Zachodniowołyńskiej powstała kultura wołyńsko – lubelskiej ceramiki malowanej. Związana jest ona, podobnie jak poprzednie, z kręgiem naddunajskim. Na omawianych terenach stanowiska kultury wołyńsko – lubelskiej ceramiki malowanej występują dość gęsto, najliczniej w Kotlinie Hrubieszowskiej i na Płaskowyżu Nałęczowskim. Prace wykopaliskowe na stanowiskach tej kultury prowadzono w Kotlinie Hrubieszowskiej (Gródek nad Bugiem, Strzyżów, Husynne, Hrubieszów – Podgórze, Nieledew, Stefankowice Kolonia, Łuszków, Rogalin, Świerszczów oraz Werbkowice – Kotorów) i na Płaskowyżu Nałęczowskim (Las Stocki). Z pozostałych terenów znane są mniej liczne stanowiska, przeważnie znaleziska pojedyncze.

W II połowie V tysiąclecia p. Chr. na pograniczu pasa Nizin i Wyżyn Polskich, wykształciła się na podłożu kultur mezolitycznych i neolitycznych kultura pucharów lejkowatych. Nieco później przywędrowała ona na nasze tereny. Cały teren Lubelszczyzny został zajęty przez małopolską grupę tej kultury. Z kulturą tą należy łączyć kilkaset stanowisk archeologicznych, odkrytych na omawianym terenie. Najliczniej występują one w Kotlinie Hrubieszowskiej (m.in. Gródek nad Bugiem, Trzeszczany, Turkowice, Werbkowice, Kolonia Husynne, Szychowice), na Grzędzie Sokalskiej (m.in. Łubcze, Podlodów, Dutrów, Hopkie, Kmiczyn), Płaskowyżu Nałęczowskim (Karmanowice, Chruszczów Kolonia, Las Stocki) i Równinie Bełżyckiej (m.in. Krężnica Jara). Mniej jest ich na słabo urodzajnych glebach Roztocza (skupisko nad górnym dorzeczem Wieprza: Bliżów, Hutki, Namule, Bondyrz), a szczególnie północnej Lubelszczyzny, gdzie dopiero z napływem ludności kultury pucharów lejkowatych można mówić o właściwej neolityzacji tych terenów. Wiele stanowisk kultury pucharów lejkowatych było badanych wykopaliskowo, a niektóre doczekały się badań wielosezonowych, m.in. Gródek nad Bugiem i Karmanowice.

Około połowy IV tysiąclecia p.Chr. na terenie Niżu Środkowopolskiego powstała kultura amfor kulistych, a więc na Lubelszczyźnie miała ona charakter napływowy. Dużą rolę w genezie tej kultury odegrały społeczeństwa późnomezolityczne oraz schyłkowa faza osadnictwa „pucharowego”. Na terenach Lubelszczyzny powstały dwa większe skupiska osadnicze tej kultury: w jej części pn.–zach. (Płaskowyż Nałęczowski) i na terenach nadbużańskich (Kotlina Hrubieszowska i Grzęda Horodelska). Łącznie z obszaru Lubelszczyzny znanych jest kilkaset stanowisk tej kultury. Osady, cmentarzyska i pojedyncze znaleziska wystąpiły: w Kotlinie Hrubieszowskiej (m.in. Świerszczów, Strzyżów, Kryłów, Obrowiec, Sahryń, Ślipcze), na Grzędzie Horodelskiej (Kol. Husynne, Miedniki, Kol. Stefankowice, Kułakowice), na Płaskowyżu Nałęczowskim (Las Stocki, Stok, Klementowice). Z innych terenów znane są przeważnie pojedyncze znaleziska siekier i dłut, m.in. z Roztocza (Majdanek, Bełżec, Jeziernia, Majdan Górny, Bliżów, Bondyrz, Trzepieciny, Gródki, Krzemień), północnej Lubelszczyzny (Rudno, Korczów, Wrzosów, Buczyce Stare).

W końcowym etapie swego istnienia kultura amfor kulistych współwystępuje z następną neolityczną kulturą ceramiki sznurowej (3500 – 2700 r. p. Chr.). Kultura ta powstała prawdopodobnie na stepach nadczarnomorskich i w krótkim czasie rozprzestrzeniła się na znaczne obszary Europy. Na Lubelszczyźnie zarejestrowano kilkaset stanowisk, w tym kilkadziesiąt przebadano wykopaliskowo: w Kotlinie Hrubieszowskiej (Werbkowice – Kotorów, Szychowice, Wronowice – Paprzyca), na Grzędzie Horodelskiej (Stefankowice), na Roztoczu (Guciów), na Grzędzie Sokalskiej (Łubcze, Wereszczyca, Hubinek). Najliczniej stanowiska kultury ceramiki sznurowej występują w południowej Lubelszczyźnie: na Grzędzie Sokalskiej i na Roztoczu (Ulów, skupisko w okolicach Guciowa i Bondyrza; skupisko w okolicach Gródek, Żurawia, Wólki Czernięcińskiej, Gorajca). Im dalej na północ Lubelszczyzny – stanowisk tej kultury ubywa. Nieliczne zarejestrowano w Kotlinie Hrubieszowskiej, 3 stanowiska na Płaskowyżu Nałęczowskim (Zbędowice, Lublin – Sławinek, Lublin – ul. Gliniana), śladowe znaleziska w północnej Lubelszczyźnie i zupełny ich brak na Pagórach Chełmskich.

Obok neolitycznych społeczeństw związanych z wymienionymi wcześniej kulturami archeologicznymi, istniały na terenach dzisiejszej Lubelszczyzny (w jej pn. – wsch. części) ugrupowania ludzkie kontynuujące tradycje mezolityczne. Kultura janisławicka przeżywała się tutaj do IV – III tys. p.Ch. Z tzw. mezolitem ceramicznym, nazywanym też neolitem leśnym związana jest kultura niemeńska. Znana jest ona na podstawie kilkunastu stanowisk (m.in. Hanna, Kochany).

Około 2200 roku p. Chr. na tereny Lubelszczyzny, za sprawą Kaukaskich i Bliskowschodnich ośrodków metalurgicznych, zaczęły stopniowo napływać nowe idee kulturowe, których nośnikiem był nowy metal – brąz. Pierwszą kulturą, która przejęła te idee była kultura mierzanowicka. Na terenie Lubelszczyzny odkryto kilkaset stanowisk tej kultury, a wyraźna ich koncentracja występuje w okolicach Lublina, Hrubieszowa i na Grzędzie Sokalskiej. Ważniejsze stanowiska odkryto w Lublinie, Hrubieszowie, Teptiukowie, Kol. Świerszczowie, Turkowicach, Czerniczynie, Łubczu i Stefankowicach.

Na obszarze pd. – wsch. Lubelszczyzny około 1750 r. p. Chr. powstała, nad górnym Bugiem, kultura strzyżowska. Stanowiska tej kultury najgęściej występują na Grzędzie Horodelskiej, rzadziej w Kotlinie Hrubieszowskiej i Zamojskiej oraz na Działach Grabowieckich. Największe cmentarzysko liczące przeszło czterdzieści grobów odkryto w Kol. Raciborowice, a nieco mniejsze w Hrubieszowie – Podgórzu. Badania wykopaliskowe związane z tą kulturą prowadzono w Gródku nad Bugiem, Hyżej, Hrebennem /gm. Lubycza Królewska/, Wieniawce, Jankach i Strzyżowie. Łącznie znanych jest ponad 200 stanowisk związanych z kulturą strzyżowską.

W XVII w. p. Chr. w dorzeczu górnej i środkowej Wisły oraz środkowej Warty wykształciła się kultura trzciniecka. Tereny Lubelszczyzny bogate są w stanowiska tej kultury a ich liczba sięga około pół tysiąca. W kilkunastu miejscowościach przeprowadzono badania wykopaliskowe (m.in. Trzciniec, Hrubieszów – Podgórze, Kosin, Tyszowce, Dominikanówka, Guciów, Lublin – Zemborzyce, Żurawce, Strzyżów).

Pod koniec XII w. p. Chr. omawiane tereny zasiedliła ludność kultury łużyckiej. Stanowiska tej kultury na terenie Lubelszczyzny występują licznie (ok. 1 tysiąca), a z badań wykopaliskowych znanych jest kilkanaście cmentarzysk (Gródek nad Bugiem, Wronowice – Paprzyca, Malice, Komarów, Pobołowice, Wołkowiany, Bielsko, Kosin, Łuszczów, Jakubowice, Krupe i Wojciechów) oraz kilka stanowisk osadowych (Werbkowice – Kotorów, Hrubieszów – Podgórze, Gródek nad Bugiem, Wronowice – Paprzyca, Teptiuków, Podlodów i Kosin).

Około poł. VII w. p. Chr. tereny naddunajskie wkroczyły w okres intensywnego rozwoju gospodarczego i kulturalnego. W tym też czasie dociera tam znajomość żelaza, szybko upowszechnionego przez kulturę halsztacką. Wpływy tych tradycji kulturowych sięgają na znaczne obszary Europy Środkowej, choć tylko w niewielkim stopniu dotyczy to kultury łużyckiej istniejącej jeszcze w początkach epoki żelaza. Od VI wieku p. Chr. tereny międzyrzecza Wisły i Bugu wchodzą w orbitę wpływów scytyjskich. Dowodem na to mogą być pojedyncze znaleziska zabytków scytyjskich: zausznice gwoździowate i grocik trójgraniasty z Gródka nad Bugiem, zawieszka w kształcie głowy ptaka z Przewodowa czy grocik z Hrebennego.

Około poł. VI wieku p. Chr. kultura łużycka została stopniowo wyparta przez kulturę pomorską (550 – 200 r. p. Chr.), powstałą na terenie Pomorza Gdańskiego. Z terenów Lubelszczyzny znanych jest ok. 70. stanowisk kultury pomorskiej, a kilkanaście z nich było badanych wykopaliskowo (Pawłowice, Gródek nad Bugiem, Dobre, Żuków, Borowa, Chełm – Czułczyce, Chomęciska Duże, Czerniejów – Natalin, Malinówka, Dobre, Opole Lubelskie, Kosiorów, Kosin, Gołąb, Ochoża Kolonia, Świeciechów Duży, Wólka Złojecka, Kopyłów, Świdniki, Łabuńki i Żuków).

W ostatnich dwu wiekach przed Chrystusem tereny Polski wchodzą w strefę wpływów celtyckich, a archeolodzy zwą go młodszym okresem przedrzymskim (200 r. p. Chr. – pocz. n.e.). Na omawianych terenach rozwinęły się wówczas trzy ugrupowania kulturowe: grupa czerniczyńska, kultura zarubiniecka i kultura przeworska. Materiały grupy czerniczyńskiej znane z kilkudziesięciu stanowisk w przeważającej mierze pochodzą z okolic Hrubieszowa. Badania wykopaliskowe przeprowadzono w Czerniczynie, Masłomęczu, Werbkowicach – Kotorowie i Kol. Łaszczowie.

Pod koniec II wieku p. Chr. na lesistych terenach zach. Ukrainy i Białorusi na podłożu miejscowych kultur, przy pewnych wpływach celtyckich, powstała kultura zarubiniecka. Z Lubelszczyzny znanych jest około 30. stanowisk tej kultury, a ważniejsze z nich to cmentarzysko ciałopalne z Kol. Husynne, gdzie odkryto dwa zniszczone groby z końca I w. p. Chr. i pocz. n.e oraz obiekty osadowe odkryte na Podlasiu (Turów, Biała Podlaska i Zampki).

Gdzieś na początku II w. p. Chr. na bazie kultury pomorskiej, w wyniku „latenizacji”, powstała kultura przeworska. Za jej kolebkę uważa się Śląsk, Wschodnią Wielkopolskę i Kujawy, skąd ekspandowała na niemal cały obszar Polski. Z Lubelszczyzny znamy kilkaset stanowisk tej kultury, w tej liczbie badane wykopalisko: w Masowie, Opoce, Drążgowie, Przewodowie, Zubowicach, Swaryczowie, Jaszczowie, Kraśniku, Nieszawie, Pikulach, Obrowcu, Podlodowie, Krynicach, Wronowicach, Dobrem, Szczekarkowie, Sobieszynie, Ciechankach Łańcuchowskich i Macoszynie Dużym. Z kulturą przeworską należy łączyć skarby srebrnych denarów rzymskich, m.in. z Ruszczyzny, Przewodowa, Hrubieszowa, Modryńca, Oleśnicy, Krzewicy, Goraja, Swaryczowa, Romanowa, Żulic, Kosynia, Krasnegostawu, Mienian, Ochoży i Walinny.

Pod koniec II lub na początku III w. na Lubelszczyźnie pojawiła się kultura wielbarska, powstała w 2 poł. I w. na Pomorzu wschodnim. Jej faza młodsza zwana cecelską obecna jest także w formie kilkudziesięciu stanowisk na Lubelszczyźnie. Prace wykopaliskowe przeprowadzono m.in. w Machnówku, Ulowie, Jaszczowie, Wieprzcu, Łęcznej, Kosinie, Husynnem, Basonii, Kopyłowie i Jarosławcu.

Na początku III wieku, w wyniku przemieszania się elementów kultury wielbarskiej i czerniachowskiej, w Kotlinie Hrubieszowskiej powstała grupa masłomęcka. Znanych jest blisko sto stanowisk tej kultury, a badaniami wykopaliskowymi objęto dotychczas kilka cmentarzysk: w Masłomęczu, Gródku, Hrubieszowie – Antonówce, Moroczynie i Werbkowicach – Kotorowie oraz osady w Gródku, Hrubieszowie – Podgórzu, Masłomęczu i Strzyżowie.

Z grupą masłomęcką należy zapewne łączyć także część znalezisk monet czy nawet skarbów, jak skarb złotych monet z Metelina oraz pojedynczy aureus Postumusa z Kosmowa.

W drugiej połowie IV wieku osadnictwo grupy masłomęckiej staje się znacznie rzadsze i zanika zupełnie w I poł. V wieku. Niewątpliwie ma to ścisły związek z wędrówkami ludów, w szczególności wędrówką Gotów nad Morze Czarne. W przeciwnym kierunku podążali natomiast Herulowie. Ten tajemniczy lud, który w III wieku wywędrował ze Skandynawii po ponad dwu wiekach trwającym pochodzie przez Europę Wschodnią na pocz. VI wieku wracał z powrotem. Trasa tego powrotu biegła przez Roztocze, czego dowodem jest cmentarzysko herulskie odkryte niedawno w Ulowie i drugie (już poza Lubelszczyzną) w Łukawicy.

Okres wędrówek ludów rozpoczęty w roku 375 przez najazd Hunów, spowodował kryzys osadniczy na dużych obszarach Europy. Kryzys ten nie ominął i omawianych przez nas terenów, co potwierdza niemal całkowity brak śladów osadnictwa datowanych na następny wiek.

Pod koniec V wieku na terenach Lubelszczyzny pojawiło się osadnictwo słowiańskie. Najstarsze osady słowiańskie z przełomu V i VI w. odkryto w Świerszczowie, Zubowicach i Husynnem.

Początkowo rzadkie osadnictwo od wieku VII zaczęło się intensywnie rozwijać, co zaowocowało przyrostem osad otwartych, przy których często powstały cmentarzyska kurhanowe, niekiedy znacznych rozmiarów. Wśród zabytków z tego okresu spotyka się ręcznie lepione gliniane garnki esowate typu praskiego, przęśliki gliniane, ostrogi żelazne oraz narzędzia kamienne.

W VIII – IX wieku związki rodowe zostają zastąpione przez wyższego rzędu organizację zwaną plemieniem. Na omawianym terenie osiadły plemiona: Dulebów, przez większość badaczy lokalizowanych w dorzeczu Huczwy, Lędzian – w widłach Wisły i Wieprza oraz Bużan – Wołynian – nad górnym Bugiem. Mniej więcej z tym okresem należy łączyć liczne cmentarzyska kurhanowe ze śladami ciałopalenia. . Do tej kategorii należy także badany wykopaliskowo dużych rozmiarów kurhan zwany „Księżycową Mogiłą” z Husynnego [Teptiukowa].

W VIII – IX wieku zaczęły powstawać na tych terenach pierwsze grody (Chodlik, Podgórz, Lublin, Śniatycze ?), kolejno uzupełniane przez następne (m.in. Leszczyna, Skibice, Majdan Górny, Kłodnica, Żmijowiska). W X wieku wybudowano potężne grody w Czerwieniu (Czermnie) oraz w Gródku nad Bugiem, z czasem otoczone podgrodziem i licznymi osadami przygrodowymi. Tereny międzyrzecza Wieprza i Bugu stały się areną walk polsko – ruskich i ostatecznie w 1031 roku weszły one na kilka wieków we władanie książąt ruskich.

Kolejny, znaczny rozwój osadnictwa zanotowano w XII – XIII wieku, co prawdopodobnie związane jest z rewolucją agrarną (wprowadzono dwupolówkę). Wraz z przyjęciem chrześcijaństwa zmienił się obrządek pogrzebowy z ciałopalnego na szkieletowy. Cmentarze sytuowano przy kościołach i kaplicach.

Dobrze rozwijające się w XII i na początku XIII w. osadnictwo, zostało gwałtownie przerwane wskutek najazdów tatarskich w poł. XIII wieku. Najbardziej tragicznym okazał się najazd w roku 1241, kiedy prawdopodobnie zniszczono gród w Gródku oraz pobliskie osady. Załamało się również osadnictwo w rejonie Czerwienia, co ma zapewne związek ze zniszczeniem grodu. Podobnie niszczycielskie najazdy dotknęły ziemię lubelską ze strony Jaćwingów i Rusinów. Te tragiczne wydarzenia wyznaczają końcową granicę wczesnego średniowiecza.

Dla późnego średniowiecza i czasów nowożytnych archeologia zmienia swoje podstawy źródłowe, a także swą metodologię. Staje się ona bardziej nauką pomagającą innym dyscyplinom (historia, urbanistyka) niż samodzielnie charakteryzującą procesy osadnicze, kulturę materialną itd. Badania nad tym okresem koncentrują się wokół miast historycznych (Lublin, Wąwolnica, Chełm, Hrubieszów), zamczysk (Kazimierz Dolny, Wąwolnica, Chełm, Horodło, Grabowiec) i fortalicji. Stosunkowo późno stanowiska z okresu nowożytnego zaczęto rejestrować podczas badań AZP. Dlatego liczba znanych stanowisk z tego czasu jest znacznie zaniżona. Wszystkie miejscowości o historycznej przeszłości są bowiem potencjalnymi stanowiskami, które najczęściej nie są ujęte w ewidencji konserwatorskiej. Dotyczy to także stanowisk płaskich, z materiałami nowożytnymi, nie zawsze rejestrowanymi w trakcie badań. Należy oczekiwać szerszego wykorzystywania archeologii do poznania historycznej przeszłości Lubelszczyzny (np. w zakresie różnych dziedzin wytwórczości i rzemiosł), a szczególnie do badań poszczególnych miejscowości.


Analiza zagrożeń archeologicznego dziedzictwa kulturowego na obszarze województwa lubelskiego


Zabytki archeologiczne na terenie województwa lubelskiego, podobnie jak w innych regionach, były i są ciągle narażone na uszkodzenie lub zniszczenie. Dzieje się tak przez działanie sił przyrody oraz wskutek przekształcania środowiska przez człowieka. Te pierwsze są od nas niezależne, ale też występują znacznie rzadziej. Czynniki zależne od człowieka występują zdecydowanie częściej i niosą ze sobą większe przekształcenia (zniszczenia). Często jest również i tak, że obydwa czynniki wzajemnie się uzupełniają i warunkują (np. sytuacja, gdy działalność człowieka uruchamia procesy naturalne). Obserwujemy także zmiany czynników ryzyka i ich nasilanie się, co powoduje, że tak ważne są systematyczne konserwatorskie inspekcje stanowisk.

Teren województwa lubelskiego nie wyróżnia się specyficznym rodzajem zagrożeń. Wielkie zmiany i przeobrażenia krajobrazu mogą mieć znaczenie jedynie na niewielkim obszarze okolic Bogdanki i związane są z kopalnią węgla kamiennego. Na pozostałym obszarze brak jest tego typu zagrożeń. Struktura własności rolnej ze zdecydowaną przewagą drobnych gospodarstw także jest czynnikiem sprzyjającym ochronie. Największym zagrożeniem są dzisiaj inwestycje gospodarcze, które często ingerują w substancję archeologiczną. Dotyczy to w równym stopniu wielkich inwestycji (np. program budowy autostrad z przebiegającą przez skrawek województwa (okolice Białej Podlaskiej) nitką autostrady A2, jak i mniejszych przedsięwzięć budowy dróg ekspresowych i obwodnic. Należy przy tym sądzić, że ten czynnik będzie odgrywał coraz większą rolę. Zdecydowanie wzrosło też znaczenie procesów erozyjnych gleby, którym sprzyja coraz głębsza orka i tzw. głęboszowanie. Erozja dotyka w tym przypadku całych stanowisk, które wymagają natychmiastowego działania konserwatorskiego. Podobnie można powiedzieć o stanowiskach zlokalizowanych na wydmach i piaszczystych wyniesieniach w północnej i pd. – zach. części województwa.

Najważniejsze obecnie potencjalne zagrożenia można sformułować następująco:


  • działania inwestycyjne, związane z budową i rozbudową wszelkiej współczesnej infrastruktury (rozbudowa miast, budowa autostrad i dróg, inwestycje przemysłowe itd.);

  • amatorskie poszukiwania zabytków archeologicznych (w tym przy pomocy wykrywaczy metali) i rozkopywanie stanowisk;

  • erozja i niszczenie stanowisk przez głęboką orkę na terenach rolniczych;

  • potencjalna eksploatacja surowców naturalnych (piasku, żwiru itp.).

Ocena wartości archeologicznego dziedzictwa kulturowego Lubelszczyzny


Tereny województwa lubelskiego należą do najbogatszych, pod względem zabytków archeologicznych, obszarów Polski. Szczególnie bogate w znaleziska pradziejowe są czarnoziemy Kotliny Hrubieszowskiej i lessy Płaskowyżu Nałęczowskiego. Na Lubelszczyźnie zinwentaryzowano dotychczas łącznie ok. 39 tys. stanowisk archeologicznych. Znaczna część (ok. 13 tys.) to nieokreślone, najczęściej także nieliczne ślady pobytu ludzi w różnych okresach pradziejów. Ich wartość poznawcza jest stosunkowo niewielka, a bliższych informacji na temat charakteru, chronologii i rzeczywistej wartości naukowej tych stanowisk mogą dostarczyć dopiero badania wykopaliskowe (na części z nich także ponowna weryfikacja w terenie). Pozostałe stanowiska to w zdecydowanej większości ślady osad otwartych i obozowisk zróżnicowanych chronologicznie: od paleolitu aż po czasy nowożytne XVI – XVIII w. (ok. 24,5 tys. stan.) i pozostałości po cmentarzyskach ciałopalnych i szkieletowych (ok. 1,2 tys. stan.).

Trzeba jednak wziąć pod uwagę fakt, że na niektórych rejonach (np. na obszarach pokrytych glebami lessowymi) cmentarzyska z naturalnych przyczyn ujawniają się trudniej i jest bardzo prawdopodobne, że wiele spośród odkrytych tam stanowisk, zinterpretowanych jako osady otwarte, to w rzeczywistości pozostałości po cmentarzyskach, zwłaszcza ciałopalnych.

Inną grupę tworzą stanowiska o własnej formie krajobrazowej: zaliczymy tu grodziska (108), pozostałości po fortyfikacjach ziemnych (42) oraz cmentarzyska kurhanowe, względnie pojedyncze kurhany (122). Do szczególnej grupy należą stanowiska będące śladami miast wczesnośredniowiecznych (5), wychodnie krzemienia (3).

Zabytki z terenów Lubelszczyzny, z wczesnej fazy neolitu, reprezentowane przez kulturę ceramiki wstęgowej rytej, znane z okolic Hrubieszowa (Gródek nad Bugiem, Hrubieszów – Podgórze, Werbkowice – Kotorów) i z Grzędy Sokalskiej (Tarnoszyn), stanowią niezwykle ważne źródło dla poznania tej kultury. Tutaj bowiem zanotowane zabytki z wczesnej fazy rozwojowej. Stosunkowo nieliczne ślady kultury malickiej reprezentują materiały z pd. – wsch. Lubelszczyzny oraz z terenu Płaskowyżu Nałęczowskiego. Centrum tej kultury znajduje się jednak poza omawianymi terenami. Południowa i środkowa Lubelszczyzna bogata jest także w zabytki kultury wołyńsko – lubelskiej ceramiki malowanej. Szczególnie liczne i cenne znaleziska znane są z okolic Hrubieszowa. Znaczna część terenów zamieszkałych przez ludność tej kultury znajduje się na wschód od Bugu, na Wołyniu. Licznie i na całym obszarze województwa występują natomiast stanowiska kultury pucharów lejkowatych. Dla badań nad tą kulturą kapitalne znaczenie ma stanowisko osadowe w Gródku nad Bugiem oraz szereg grobowców megalitycznych z Płaskowyżu Nałęczowskiego. Licznie reprezentowana na Lubelszczyźnie kultura amfor kulistych stanowi zespół przejściowy pomiędzy grupą północną i wschodnią. Najmłodsza kultura neolityczna – ceramiki sznurowej zajmowała cały obszar Lubelszczyzny. Szczególną wartość naukową posiada badane od końca lat 80 – tych XX wieku, liczące kilkadziesiąt kopców cmentarzysko kurhanowe na Grzędzie Sokalskiej. Wieloletnie badania doprowadziły do wydzielenie odrębnej grupy kulturowej zwanej sokalską.

Duże znaczenie dla pradziejów Polski posiadają materiały kultury strzyżowskiej, występujące jedynie w pd. – wsch. Lubelszczyźnie (i na Wołyniu). Spore znaczenie posiadają zabytki kultury trzcinieckiej, a ich specyfika pozwoliła wyodrębnić osobną grupę zwaną lubelską. Podobnie ma się rzecz z materiałami kultury łużyckiej i tutaj tworzą one odrębną grupę zwaną ulwówecką.

Sporo natomiast cennych, z punktu naukowego, zabytków z Lubelszczyzny związanych jest z młodszym okresem przedrzymskim i okresem rzymskim. Z tym pierwszym łączą się materiały grupy czerniczyńskiej, które wyróżniono w pd. – wsch. Lubelszczyźnie, a z okresem rzymskim materiały grupy masłomęckiej zajmujące Kotlinę Hrubieszowską. Ludność grupy masłomęckiej osiągnęła wysoki poziom cywilizacyjny uwieńczony utworzeniem protopaństwa. Ten wysoki poziom widoczny jest zwłaszcza w pozostawionej kulturze materialnej.

Swego rodzaju rewelacją są odkryte w ostatnich latach ślady pobytu Herulów na Roztoczu w miejscowościach Ulów i Łukawicy.

Dużą wartość naukową mają materiały z VI w. odkryte na Lubelszczyźnie, a dotyczące początków Słowian (Zubowice, Świerszczów, Husynne). Nie do przecenienia dla nauki są zabytki z okresu plemiennego i wczesnopaństwowego i są to kompleksy grodowe w Chodliku (gród, osada), Chełmie (gród, podgrodzie, osada przygrodowa, cmentarz grzebalny), Lublinie (trzy grody, zamek, osada miejska, cmentarz, osada), Sąsiadce (gród), Czermnie (gród, podgrodzie, trzy cmentarzyska, osada produkcyjna, osady otwarte) i Gródku nad Bugiem (gród, podgrodzie, osady przygrodowe, kurhan). Tereny Lubelszczyzny stanowiły obszar pogranicza Słowian Wschodnich i Zachodnich, a po powstaniu państw obszar rywalizacji Polski, Rusi, Litwy i Węgier. W międzyrzeczu Bugu i Wisły zanotowano także sporo śladów kontaktów z innymi ludami: Jaćwingami, Awarami, Madziarmi, Scytami czy Longobardami, a później z Arabami i Tatarami. Nie wszystkie te kontakty miały oczywiście pokojowy charakter, szczególnie łupieskie najazdy dotknęły te tereny od strony Tatarów i Jaćwingów.

Odrębna kategoria stanowisk dotyczy archeologii średniowiecznej, a w większości miast. Lista stanowisk byłaby tutaj nie na miejscu, bowiem należałoby wymienić wszystkie większe i mniejsze ośrodki miejskie. Wypada jedynie zwrócić uwagę na spore wartości poznawcze śladów dawnych układów urbanistycznych najstarszych miast: Lublina, Chełma, Wąwolnicy, Szczebrzeszyna, a także obiekty rezydencjonalne, obronne, sakralne i użyteczności publicznych ze środowiska wiejskiego.

Oceniając zasób archeologicznego dziedzictwa kulturowego na terenie województwa lubelskiego należy zwrócić uwagę na szczególne położenie tego regionu, które przekłada się także na specyfikę źródeł archeologicznych. Dotyczy to strefy kontaktowej z Południem i szczególnie ze Wschodem. Znajdujemy wiele śladów świadczących o intensywności tych kontaktów zarówno w pradziejach jak i we wczesnym średniowieczu. Niektóre ze stanowisk, jak choćby Gródek nad Bugiem, są pod tym względem unikatowe w skali ogólnopolskiej.


Zasoby chronionych zabytków archeologicznych


Na terenie województwa lubelskiego wpisano do rejestru 155 stanowisk, tj. zaledwie ok. 0,5% wszystkich znanych stanowisk. Najwięcej stanowisk wpisanych do rejestru znajduje się na terenie gmin dawnego województwa zamojskiego: Tomaszów Lubelski (16), Jarczów (11), Ulhówek (6) – wszystkie trzy w pow. Tomaszów Lub., Hrubieszów (5) oraz dawnego województwa chełmskiego: Chełm (8) i Rejowiec Fabryczny w powiecie Chełm (4). Stanowiska o własnej formie krajobrazowej można uznać za dobrze chronione wpisem do rejestru (aż 143 stanowiska na 155 wpisów), czego nie można powiedzieć o wielu stanowiskach płaskich z materiałami o najwyższych walorach poznawczych (m.in. osada rzymska w Ulowie w pow. Tomaszów Lub. stan. 9). Mimo dużej ochrony obiektów kurhanowych, wiele stanowisk nadal oczekuje na wpis do rejestru. Są to obiekty dość dobrze zachowane i niewątpliwie o dużych walorach poznawczych. Dramatycznie przedstawia się sytuacja wielu pojedynczych kurhanów i cmentarzysk kurhanowych wpisanych już do rejestru zabytków, sukcesywnie niszczonych przez orkę. Wymagają one natychmiastowych badań ratowniczych.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna