Ikonografia proroków rzędu prorockiego ikonostasów z terenów południowo-wschodniej polski



Pobieranie 45.29 Kb.
Data04.05.2016
Rozmiar45.29 Kb.
IKONOGRAFIA PROROKÓW RZĘDU PROROCKIEGO
IKONOSTASÓW Z TERENÓW POŁUDNIOWO-WSCHODNIEJ POLSKI

Przedstawienia Proroków starotestamentowych spotykamy w sztuce chrześcijańskiej właściwie od samych jej początków. Trzeba przede wszystkim wspomnieć o Katakumbach Rzymskich, gdzie występuje często przedstawienie proroka Jonasza, czy proroka Daniela1. Rozbudowany cykl prorocki widzimy w Kościele San Apollinare Nuovo w Rawennie (ok. 500 r.)2. Zaś w Tesalonikach w Kościele Hosios David w konsze absydy obok Chrystusa w majestacie z czworgiem zwierząt przedstawiono proroka Ezechiela po lewej i najprawdopodobniej proroka Habakuka po prawej stronie (koniec V w.)3. Mojżesz i prorok Eliasz widnieją na mozaikach Kościoła San Apollinare in Classe w Rawennie (I poł. VI w.)4 i kościele Klasztoru św. Katarzyny na Synaju (II poł. VI w)5 w scenach Przemienienia Pańskiego. Przedstawienia proroków stanowiły nieodłączny element programu ikonograficznego świątyń bizantyjskich. Proroków ukazywano zazwyczaj w tamburach kopuł niemal wszystkich dużych świątyń w wieku XI-XII. Wachlarz proroków począwszy od tych ukazanych w medalionach po ujęcia całopostaciowe, prezentują m.in. mozaiki z 1042-1056 r., klasztoru Nea Moni w Chios6; mozaiki z XI w, klasztoru Hosios Lukas Grecji7; mozaiki z XI w. klasztoru Dafni w Chaidari8; mozaiki z 1290 r, Paregoretissa w Arcie9. Te i wiele innych przykładów pokazuje jak był to ważny temat w sztuce chrześcijańskiej. Prorocy są znakiem ciągłości Historii Zbawienia, którą sztuka chrześcijańska i liturgia chciały wyrażać.

Gdy kształtuje się w świątyniach Ikonostas, który przejmuje część przedstawień z absyd i ścian świątyń, czymś naturalnym stało się, że znalazł się w nim również Rząd Proroków. Takie ikonostasy powstawały także na terenach Rzeczpospolitej od XVII wieku.



Rząd Prorocki najwcześniej bo w XV wieku został włączony do wielkich ikonostasów na Rusi10. Zanim do tego doszło przegroda ołtarzowa przeszła długą drogę ewolucji. Zaczynając od przegrody oddzielającej otoczenie ołtarza od części przeznaczonej dla wiernych. Istnienie takich balustrad (łac. cancenelli) w świątyniach chrześcijańskich poświadcza Euzebiusz z Cezarei w opisie katedry w Tyrze11: Przegroda ołtarzowa (templon) została następnie zwieńczona rzędem kolumn z architrawem, na którym to z czasem zaczęto wykorzystywać do zawieszania ikon. Najwcześniejszy opis takiej praktyki, która stała się powszechna w IX i X w. zawdzięczamy Pawłowi Silencjariuszowi, który w opisie Hagii Sophii w Konstantynopolu (563 r.) wspomina o wielofiguratywnej kompozycji Deesis na templonie12. W X w. pojawiają się pierwsze ikony cyklu świątecznego w wiekach XI-XII ikonostas otrzymywał kolejne ikony świętych m.in. związane z wezwaniem świątyni. Na obszarze Rusi Moskiewskiej na przełomie XIV i XV w. kształtuje się koncepcja wysokiego ikonostasu wzbogacona o kolejne rzędy ikon w tym także o ikony proroków Starego Testamentu. Wysokie ikonostasy w XV i XVI wieku pojawiają się również na Bałkanach. Prawdopodobnie powstały one niezależnie od ikonostasów wielkoruskich czerpiąc inspirację z tej samej tradycji pielęgnowanej na Athosie13. W granicach dawnej Rzeczypospolitej forma ikonostasu kształtuje się w XVI w. prawdopodobnie pod ich wpływem14. Jednak kompletne ikonostasy z XVI w. na ziemiach Polski południowo-wschodniej nie zachowały się. Zabytki sztuki cerkiewnej terenów dawnej Rzeczypospolitej w dużej części uległy rozproszeniu. Dlatego też trudno jest przedstawić wczesne etapy kształtowania się przegrody ołtarzowej na dawnych terenach Rzeczypospolitej. O ich wyglądzie i programie ideowym możemy sądzić jedynie analizując zachowane elementy składowe (pojedyncze ikony) oraz konstrukcję ścian ikonostasowych starych cerkwi. Rząd prorocki prawdopodobnie pojawia się w strukturze ikonostasów dawnych terenów Rzeczypospolitej w II poł. XVI w. Jednak najwcześniejsze zachowane ikony z rzędu prorockiego ze zbiorów polskich pochodzą z XVII w. Rząd prorocki na terenach dawnej Rzeczpospolitej usytuowany był w ikonostasie nad rzędem Deesis. Poniżej Deesis umieszczano rząd ikon świątecznych. Rząd stanowił skrót Starego Testamentu, a jego umieszczenie nad rzędem Deesis wskazuje na wzajemnie dopełnianie się obu Przymierzy, Starego i Nowego. Czasami w centrum dodawano ikonę Bogurodzicy jako symbol spełniania wszystkich proroctw. Prorocy występują najczęściej w ujęciu półpostaciowym lub popiersiowych. Często posiadają indywidualne atrybuty. Kartusze, w jakie ujmowano ikony proroków przyjmują różnorodne formy, owalne prostokątne, w kształcie serc. Są to bogate barokowe lub manierystyczne obramienia. Znane są także przykłady rzędów prorockich malowanych na ścianach15.

Proroków w rzędzie było najczęściej dwunastu. Wśród nich znajdziemy autorów ksiąg biblijnych: czterech proroków większych oraz dwunastu mniejszych. Do tego grona tradycja cerkiewna dołączyła innych proroków znanych ze Starego Testamentu: Eliasza, Elizeusza i Barucha oraz inne postacie biblijne: Abrahama, Melchizedeka, Jakuba, Mojżesza, Aarona, Balaama, Gedeona, Dawida, Salomona. Odnośnie wyglądu poszczególnych proroków zauważalna jest pewna tendencja, postacie pierwszych ksiąg Starego Testamentu przedstawia się jako starców. Typ ten reprezentowali najczęściej pierwsi kapłani - Aaron i Melchizedek, również Jeremiasz Ezechiel i Izajasz. Do typu młodzieńczego zaliczali się Salomon, Dawid, Habakuk. W średnim wieku przedstawiano Mojżesza. Najczęściej w zestawieniach proroków spotkamy tych posiadających charakterystyczne atrybuty. Do tych proroków należy niewątpliwie Mojżesz. Najpopularniejszy jego atrybut to krzew gorejący - ujrzał go prorok u stóp góry Horeb. Pojawia się ona na ikonach z ikonostasów z Pielgrzymki, Ulucza czy Sanoczka. Krzew gorejący został zinterpretowany jako obraz Bogurodzicy, która w nieskalany sposób niczym krzew płonący ogniem, a nie spalający się, poczęła i porodziła Syna Bożego16. Tekst jaki prezentuje Mojżesz na swoim zwoju odnosi się również do krzewu płonącego i pochodzi z Księgi Wyjścia (Wj 3,2). Na ikonach z Babic i Równi Mojżesz trzyma w ręku kamień lub skałę, z której wydobywają się trzy płomienie, co może być nawiązaniem do teofanii synajskiej. Góra jest atrybutem na medalionie z Grąziowej. Wśród atrybutów Mojżesza spotkamy również tablice z dziesięcioma przykazaniami, najczęściej pojawiają się one na ikonach z XIX wieku. Na wielu ikonach z rzędów prorockich m.in. z Owczar, Sanoczka Mojżesz posiada rogi. Charakterystyczny element malowany w wyniku błędu powstałego w tłumaczeniu Pisma Świętego17. Wśród ikon rzędu prorockiego z omawianego obszaru dominuje wizerunek Mojżesza – mężczyzny w sile wieku o ciemnych włosach i średniej długości brodzie sporadycznie zdarzają się też przedstawienia Mojżesza, jako starca. Mojżesza najczęściej ukazywano na jednym medalionie z Aaronem. Aaron na ikonach rzędu prorockiego przedstawiany był w typie starca w stroju najwyższego kapłana często odpowiadającemu pierwotnemu opisowi szat kapłańskich z kart Starego Testamentu (Wj 39). Strój ten składał się z pektorału zdobionego szlachetnymi kamieniami symbolizującymi dwanaście pokoleń Izraela, efodu podtrzymującego naramiennik, sukni, tuniki plecionej, diademu oraz mitry. W tym typie wyobrażano również proroków Amosa i Zachariasza. Kwitnąca różdżka, wyłączny atrybut Aarona odnosiła się do wydarzenia, kiedy to spośród lasek dwunastu lasek wodzów izraelskich zakwitła tylko laska Aarona stając się znakiem przeznaczenia proroka do służby kapłańskiej (Lb 17,16-25). Ojcowie Kościoła w tym cudzie widzą symbol Zmartwychwstania. Także tłumaczą ten wybór w odniesieniu do wyboru Maryi, która niczym różdżka Aaronowa została wybrana spośród dziewic swego narodu, by porodzić Mesjasza. Kwitnąca różdżka będąca najpopularniejszym atrybutem proroka pojawia się na licznych wizerunkach z rzędów prorockich jak na medalionie z Pielgrzymki, Owczar czy Płazowa. Kolejny atrybut Aarona kadzielnica spotkana jest również w przedstawianiach innych proroków - kapłanów Melchizedeka, Zachariasza. Aaron w ikonostasach pojawia się także z siedmioramiennym świecznikiem w dłoni będącym również atrybutem Zachariasza oraz Amosa.

Liczne w rzędach prorockich są wizerunki królów Dawida i Salomona. Od VII w. w sztuce bizantyjskiej, postać Dawida wraz z Salomonem pojawia się na ikonach Zstąpienia do Otchłani18. Wśród przedstawień Dawida wyraźnie dominuje wizerunek króla jako człowieka starszego o kędzierzawych włosach i okrągłej niezbyt długiej brodzie. Natomiast jego syn Salomon ukazywany jest jako młody mężczyzna o ciemnych krótkich włosach bez zarostu. Najbardziej charakterystycznym atrybutem króla Dawida jest Arka Przymierza (Wj 25,10-22). Arka jako typ Nowego Testamentu odczytywana jest jako symbol wcielonego Syna Bożego, a także Maryji. Dla Izraelitów Arka była największą świętością, w niej przechowywano dowody obecności Boga – tablice przykazań, laskę Aarona, naczynie z manną (Hbr 9,4). Natomiast Maryja w swoim łonie nosiła największą świętość – Syna Bożego. W Akatyście nazywamy Maryję arką złoconą przez Ducha Świętego. Z czasem wśród atrybutów proroka pojawia się również harfa lub lutnia. Natomiast najczęstszym atrybutem Salomona była świątynia, interpretowano jako figurę Maryi – stała się ona bowiem mieszkaniem samego Boga. Proklus z Konstantynopola mówi o Matce Bożej: O świątynio, w której Bóg stał się kapłanem!19. Z modelem świątyni król przedstawiony jest m. in. na ikonach w Rzędach Prorockich w Owczarach, czy w Szczawniku.

Prorok Daniel najczęściej malowany był w towarzystwie proroka Habakuka ukazywano w typie młodzieńca. Strój proroka Daniela i Habakuka na ikonach, wyróżniał się nakryciem głowy – czyli czapeczką prorocką20, lub orientalnymi szatami. Poza strojem łączy go z prorokiem Habakukiem również atrybut – obu ukazywano z kamieniem lub górą. W przypadku Daniela wiąże się on z tłumaczeniem snu Nabuchodonozora (Dn 2,34) interpretowanym jako zapowiedź Wcielenia Syna Bożego. Skała odrywa się od góry bez ludzkiej ingerencji (Dn 2,45). Figurą Chrystusa jest skała, a góra stanowi figurę Marii21. W hymnie na cześć Matki Bożej Prorocy z wysokości trzymający górę Daniel mówi: Czysta dziewico matko, jam Cię pierwszy nazwał/ Górą Duchową, z której odpadł głaz22. Kamień jako atrybut Daniela nawiązuje także do symboliki kamienia węgielnego, jako figury Chrystusa (Iz 28, 16), Chrystus był żywym kamieniem, przez Boga wybranym i drogocennym (l P 2,4; por. Ps 118(117),22; Łk 20,17; Mt 21,42-44; Dz 4,11). Natomiast góra atrybut Habakuka ma związek z proroctwem związanym z górą Teman. Ojcowie Kościoła interpretowali Teman jako Betlejem, zaś górę Paran jako przodków Chrystusa23. Istotna zdaje się tu być interpretacja sensu Pieśni Habakuka przez Teofilakta z Ochrydy, który widząc w Habakuku proroka Zwiastowania odniósł górę zacienioną do Mocy Boga Najwyższego nawiedzającego Marię24. W obrazowaniu hymnu na cześć Matki Bożej Prorocy z wysokości Habakuk trzymający zalesioną górę, mówi ze zwoju: Jako górę Cię ujrzałem lesistą i mroczną,/przynoszącą duszy dar opacznościowy25.

Gedeon sędzia Izraela, którego równie często rozpoznamy w rzędzie prorockim należał do proroków malowanych w typie starca z łysiną i zaokrągloną brodą26. Tak też ukazano go na ikonach pochodzących z rzędu prorockiego z Borchowa z Płazowa, Czarnej, Krościenka. Atrybutem identyfikowanym wyłącznie z Gedeonem, było owcze runo (Sdz 6,36-40). Zroszone i suche dzięki ingerencji Bożej runo było znakiem wyboru Gedeona na wybawiciela Izraela. Widziano w nim figurę Marii. W hymnie na cześć Matki Bożej Prorocy z wysokości Gedeon z runem w dłoni mówi ze zwoju: Ja najpierw Panno Przeczysta, nazwałem Cię runem,/ bom w runie cud narodzin z Ciebie ujrzał 27.

Prorocy Izajasz i Ezechiel w ikonach rzędu prorockiego ukazywani w typie starców o siwej, długiej brodzie. Atrybutem przypisywanym wyłącznie Ezechielowi była zamknięta brama wiążąca się z jego wizją Niebiańskiej Jerozolimy. Zamknięta brama skierowana na wschód była interpretowana jako figura Marii, co podkreślał stale związany z Ezechielem napis na jego zwoju (Ez 44,1-2). Na ikonach atrybut zamkniętej bramy najczęściej przybierał formę carskich wrót jak na ikonie z Pielgrzymki, Banicy czy Powroźnika. Proroka Izajasza ukazywano natomiast z kleszczami z rozżarzonym węglem. Atrybutem odnoszącym się bezpośrednio do historii o powołaniu Izajasza: Wówczas przyleciał do mnie jeden z serafinów, trzymając w ręce węgiel, który kleszczami wziął z ołtarza. Dotknął nim ust moich i rzekł: «Oto dotknęło to twoich warg: twoja wina jest zmazana, zgładzony twój grzech». (Iz 6,6-7). Węgielek z ołtarza, którym posłużył się serafin, aby oczyścić proroka, w literaturze patrystycznej był interpretowany jako symbol Chrystusa, natomiast szczypce jako symbol Maryi28. Atrybut ten pojawia się w dłoniach proroka na ikonach z Grąziowej, Banicy, Szczawnika.

Prorok Jakub równie często pojawiająca się postać w rzędach prorockich. W ikonografii wschodniej przedstawiano go jako starego człowieka z rozdwojoną brodą i długimi włosami. Wyjątkowo wyobrażano Jakuba jako młodzieńca w przedstawieniu Drabina Jakubowa29. W przypadku ikon z rzędu prorockiego wygląd Jakuba nie był aż tak oczywisty. Pojawia się cały wachlarz typów jego wizerunku. Prorok ten posiadał jednak charakterystyczny atrybut drabinę pojawiającą się w jego śnie (Rdz 28,12-14). Według Ojców Kościoła stanowiła ona figurę krzyża Chrystusa. Sztuka późnobizantyjska drabinę Jakuba interpretowała jako symbol maryjny. Fulgencjusz z Ruspe mówił iż: Maryja stała się drabiną niebieską, ponieważ przez nią Bóg zstąpił na ziemię, aby przez Nią ludzie zasłużyli sobie na wejście do nieba30.

Ikony proroków ostatniego rzędu ikonostasów niosły istotne przesłanie teologiczne. Były obrazowym streszczeniem Starego Testamentu, który zapowiadał dzieło Chrystusa i prowadził do Niego. Zgodnie zaś z alegoryczną interpretacji Biblii, proponowaną przez niektórych Ojców Kościoła i przejętą przez teksty liturgiczne, Stary Testament, reprezentowany przez swoich wielkich bohaterów, był figurą Chrystusa rozumianą nie tylko jako Jego zapowiedź, ale już jako miejsce Jego obecności. Praca ujawniła wielkie bogactwo atrybutów, które w symboliczny sposób obrazowały wydarzenia z życia proroków i ich dzieła często będąc również odniesieniem do Bogurodzicy - symbolu spełniania wszystkich proroctw. Często w bardzo prosty sposób atrybuty te stawały się syntezą przesłania Biblii i życia duchowego chrześcijan, którego odzwierciedleniem jest liturgia Kościoła.

Wybrana bibliografia:

Cormack R., Byzantine Art, Oxford 2000.

Dionizjusz z Furny, Hermeneia czyli objawienie sztuki malarskiej, tł. I. Kania, Kraków 2003.

Filarska B., Początki sztuki chrześcijańskiej, Lublin 1986.

Fiocchi Nicolai V., Bisconti F., Mazzoleni D., The Christian Catacombs of Rome. History,Decoration, Inscriptions, Regensburg 2009.

Giemza J., Malowidła ścienne jako element wystroju drewnianych cerkwi w XVII w., w: Sztuka cerkiewna w diecezji przemyskiej, Łańcut 1999, s. 32-54.

Giemza J., O sztuce sakralnej przemyskiej Eparchii. Słowem i obrazem, Łańcut 2006.

Janocha M., Ukraińskie i białoruskie ikony świąteczne w dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 2001.

Jarema W., Pierwotne ikonostasy w drewnianych cerkwiach na Podkarpaciu, w: Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, t. XVI, Sanok 1972, s. 22-33.

Jazykowa I. Świat ikony, tł. H. Paprocki, Warszawa 1998.

Kłosińska J., Sztuka bizantyńska, Warszawa 1975.

Kruk M.P., Zachodnioruskie ikony Matki Boskiej z dzieciątkiem w wieku XV i XVI, Kraków 2000.

Лазaрев B.H., История Bизантийской Жиивописи Таблицы, Москва 1986.

Poeschke J., Italian Mosaics 300-1300, New York 2010.

Pokorzyna E., Słownik terminologiczny wyposażenia świątyń obrządku wschodniego z przydatkiem ikon maryjnych, Warszawa 2001.

Szanter Z., Rola wzorców zachodnich w ukształtowaniu ikonostasu w XVII wieku na południowo- wschodnim obszarze Rzeczypospolitej, w: Teka Konserwatorska. Polska południowo –wschodnia, Rzeszów 1985.

Wronikowska B., Picturae Sacrae. Motywy ikonograficzne malowideł przedkonstantyńskich w chrześcijańskich katakumbach Rzymu, Lublin 1990.


Rzędy Prorockie wspominane w tekście:

Rząd prorocki z Babic k. Przemyśla, XVIII w., Przemyśl, Muzeum Narodowe.

Rząd prorocki w Banicy, w dawnej cerkwi grekokatolickiej p.w. Św. Kosmy i Damiana, 1787 r.,

Rząd prorocki z Borchowa z cerkwi p.w. Niepokalanego Poczęcia NMP, k. XVIII w., Łańcut, Muzeum-Zamek.

Rząd prorocki w Czarnej k/Uścia Gorlickiego w cerkwi pw. św. Dymitra, k. XVIII w.

Rząd prorocki z Grąziowej z cerkwi p.w. Narodzenia Matki Boskiej, 1. poł. XVIII w. (ok. 1735 r.), Sanok, Muzeum Budownictwa Ludowego.

Rząd prorocki z Krościenka z dawnej cerkwi grekokatolickiej p.w. Narodzenia Matki Bożej XIX/XX w., Łańcut, Muzeum-Zamek.

Rząd prorocki w Owczarach w cerkwi p.w. Opieki Bogurodzicy (Pokrow), 1657r.

Rząd prorocki z cerkwi p.w. Archanioła Michała w Pielgrzymce, Ioan Hyrowski, 1660 r., Łańcut, Muzeum-Zamek.

Rząd prorocki z Płazowa z cerkwi grekokatolickiej p.w. Zaśnięcia Matki Bożej k. XVIII w., Łańcut, Muzeum-Zamek.

Rząd prorocki w Powroźniku w dawnej cerkwi grekokatolickiej p.w. św. Jakuba Młodszego, poł XVIII w.

Rząd prorocki z Równi z dawnej cerkwi grekokatolickiej p.w. Przenajświętszej Bogurodzicy (Pokrow), 2 poł. XVIII w., Łańcut, Muzeum-Zamek.

Ikona rzędu prorockiego z Sanoczka z cerkwi p.w. Narodzenia Matki Boskiej, 2. poł. XVII, tempera na desce, Sanok, Muzeum Historyczne.

Rząd prorocki ze Szczawnika z cerkwi grekokatolickiej p.w. św. Dymitra Sołuńskiego, 1 poł. XVIII w., Nowy Sącz, Muzeum Okręgowe.



Rząd prorocki z Ulucza z cerkwi p.w. Wniebowstąpienia, Stefan Dzengałowicz, malarz z Sądowej Wiszni, 1682 r., Sanok, Muzeum Budownictwa Ludowego.

1 B. Wronikowska, Picturae Sacrae. Motywy ikonograficzne malowideł przedkonstantyńskich w chrześcijańskich katakumbach Rzymu, Lublin 1990, s. 96-103.128-130; B. Filarska, Początki sztuki chrześcijańskiej, Lublin 1986; V. Fiocchi Nicolai, F. Bisconti, D. Mazzoleni, The Christian Catacombs of Rome. History, Decoration, Inscriptions, Regensburg 2009, s. 99.

2 J. Poeschke, Italian Mosaics 300-1300, New York 2010, s. 144-147; J. Kłosińska, Sztuka bizantyńska, Warszawa 1975, s. 96.

3 J. Kłosińska, Sztuka bizantyńska, Warszawa 1975, s. 88; T. F. Mathews, The Clash of Gods. A reinterpretation of Early Christian Art, Oxford 2003, s.118-121.

4 J. Poeschke, dz. cyt. s.178-181; J. Kłosińska, dz. cyt., s.101n.

5 Por. R. Cormack, Byzantine Art, Oxford 2000, s. 49n; B. Н. Лазaрев, История Bизантийской Жиивописи Таблицы, Москва, 1986, s. 48-51.

6 N. Chatzidakis, Greek art, byzantine mosaics, Athens 1994, s. 22, il. 85.

7 N. Chatzidakis, dz. cyt., il. 53, 71, 72.

8 Tamże, il. 119 i 121.

9 Tamże, il. 157-161.

10 E. Pokorzyna, Słownik terminologiczny wyposażenia świątyń obrządku wschodniego z przydatkiem ikon maryjnych, Warszawa 2001, s. 17.

11 Przedwszystkiem zaś w pośrodku wzniósł Świętych Święte, ołtarz, i otoczył go, by go uczynić niedostępnym dla pospólstwa, kratą z drzewa, rzeźbioną w górnej swej części tak skończenie piękną sztuką, że widok jej podziw budzi u wszystkich, którzy na nią spoglądają (pisownia oryginalna; Ezebiusz z Cezarei, HE X, 4, 44n).

12 C. Mango, The Art of Byzantine Empire 312-1453, s. 87; por. A. Rożycka-Bryzek, dz. cyt.

13 M. Janocha, Ukraińskie i białoruskie ikony świąteczne w dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 2001, s. 120.

14 Najwięcej świadectw zachowanych na obszarze Rusi Czerwonej potwierdza dominujące wpływy bałkańskie i szczególne bliskie związki z obszarem Bukowiny i Maramuresz. Z. Szanter, Rola wzorców zachodnich w ukształtowaniu ikonostasu w XVII wieku na południowo- wschodnim obszarze Rzeczypospolitej, w: Teka Konserwatorska. Polska południowo –wschodnia, Rzeszów 1985, s. 103.

15 Cerkiew św. Paraskewy w Radrużu z 1648 r.; cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej w Nowosielicy z 1679 r.; cerkiew św. Mikołaja w Kołomyjach z 1. poł. XVIII w.; J. Giemza, Malowidła ścienne jako element wystroju drewnianych cerkwi w XVII w., w: Sztuka cerkiewna w diecezji przemyskiej, Łańcut 1999, s. 32-54.

16 Określenie „Krzak Gorejący” nadano cudownej ikonie Bogurodzicy, namalowanej z atrybutami odnoszącymi się do najważniejszych praobrazów Wcielenia Chrystusa: górą z proroctwa Daniela, drabiną Jakuba, bramą Ezechiela. Bogurodzica w typie Hodegetrii ukazana jest na ośmioramiennej gwieździe utworzonej z dwóch kwadratów - zielonego i czerwonego (kolor krzaka i kolor płomienia). Otaczają przedstawienie cztery starotestamentowe tematy: Mojżesz przed krzakiem, drabina Jakuba, brama Ezechiela i drzewo Jessego. Zob. I. Jazykowa. Świat ikony, tł. H. Paprocki Warszawa, 1998, s. 217-218.

17 Gdy Mojżesz zstępował z góry Synaj z dwiema tablicami Świadectwa w ręku, nie wiedział, że skóra na jego twarzy promieniała na skutek rozmowy z Panem. (Wj 34,29). Promieniowanie twarzy Mojżesza jest wyrażone słowem hebrajskim qaran, które poza znaczeniem promienieć ma także znaczenie wypuszczać rogi (Ps 69[68],32), stąd Wulgata tłumaczy, że twarz Mojżesza była „cornuta”, dosłownie rogata.

18 Stauroteka bizantyjska zw. Relikwiarzem Fieschi z ok. 700, Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku; fresk z 1072-87 w S. Angelo in Formis, obecnie Kapua. Por. H. Wegner, dz. cyt.

19 Cytat za: D. Forstner, D. Forstner, Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa 1990, s.370.

20 Źródłem obrazowania czapeczki proroka są żydowskie filakterie (gr. fylakterion, ros. Kidaris, rus. Kidar). Postawą zwyczaju noszenia ich jest dosłowne rozumienie nakazu Wj 13,9.16 i Pwt 6,8; 11, 18.

21 Góra Nie Wyciosana Ludzkimi Rękoma - jeden z symbolicznych typów przedstawiania Bogurodzicy, oparty na starotestamentowym proroctwie Daniela (wytłumaczenie snu Nabuchodonozora o kamieniu, Dn 2,34), zapowiadającym Wcielenie Syna Bożego. Bogurodzica z Dzieciątkiem na tronie trzyma w swoich rękach górę oraz odpadły od niej kamień, krzak gorejący, drabinę Jakuba, a niekiedy Arkę Przymierza i inne starotestamentowe praobrazy Wcielenia. Znane od XV w. por. I. Jazykowa. dz. cyt., s. 212-213.

22 Dionizjusz z Furny, Hermeneia czyli objawienie sztuki malarskiej, tł. I. Kania, Kraków 2003, s. 188.

23 M. P. Kruk, Zachodnioruskie ikony Matki Boskiej z dzieciątkiem w wieku XV i XVI, Kraków 2000, s. 124.

24 cyt. za: M. P. Kruk, dz. cyt., s. 124.

25 Dionizjusz z Furny, dz. cyt., s. 188.

26 J. Giemza, O sztuce sakralnej przemyskiej Eparchii. Słowem i obrazem, Łańcut 2006, s. 57.

27 Dionizjusz z Furny, dz. cyt., s. 187.

28 M. P. Kruk, dz. cyt.

29 J. Giemza, O sztuce sakralne, dz. cyt., s.53.

30 D. Forstner, dz. cyt., s.390.



©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna