Informator turystyczny



Pobieranie 0.53 Mb.
Strona5/13
Data27.04.2016
Rozmiar0.53 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

MILÓWKA [D;E10] – wieś gminna w dolinie Soły, w powiecie żywieckim, punkt wyjścia na trasy Beskidu Żywieckiego; kościół par. Najświętszej Marii Panny (1839); drewniana chata (1739) – muzeum „Stara Chałupa”; kaplica cmentarna (1857); zaniedbany kirkut.

MIRÓW [B;D7] – wieś w gminie Niegowa; malownicze grupy skalnych ostańców; ruiny zamku (XIV w.).

MIZERÓW [C;H6] [D;C4] – wieś w gminie Suszec: późnoklasycystyczna Zarządcówka (pocz. XIX w.)

MODZURÓW [C;B4] – wieś w gminie Rudnik; neogotycki pałac (1874) otoczony parkiem (7,8 ha), w nim ruiny mauzoleum właścicieli (1840).

MOKRA [A;F3] – wieś w gminie Miedźno, miejsce bitwy Wołyńskiej Brygady Kawalerii 1 IX 1939: pomnik i Izba Pamięci w szkole; drewniany kościół filialny śś. Szymona i Judy Tadeusza (1708).

MORSKO [B;D8] – wieś w gminie Włodowice; ruiny zamku „Bąkowiec” (XIV w.); ośrodek wypoczynkowy z wyciągiem narciarskim.

MSTÓW [B;B5] – wieś gminna nad Wartą, w powiecie częstochowskim, niegdyś miasto (1279-1870); zachowany układ urbanistyczny z małomiasteczkową zabudową; kaplica św. Wojciecha (1620), unikalny zespół stodół drewniano-murowanych (pocz. XX w.); w pobliżu malowniczy przełom Warty; w sąsiednim Wancerzowie zespół klasztorny kanoników regularnych.

MYSŁOWICE [C;K3-4] – miasto na prawach powiatu, u zbiegu Czarnej i Białej Przemszy, w historycznym „Trójkącie Trzech Cesarzy”, 75,5 tys. mieszk.; jako miasto wymienione już w 1360 r. ; od połowy XIX rozwój przemysłu; w 1846 r. zbiegły się tu granice Prus, Austrii i Rosji i stały się miastem granicznym; w XIX i XX w. były główną stacją emigracyjną dla mieszkańców Galicji, Węgier i Austrii wyjeżdżających do Ameryki; miasto zachowało swój przemysłowy charakter (2 kopalnie węgla, przemysł budowlany); ciekawe zabytki: kaplica Jarlików (1745), barokowy kościół Narodzenia NMP (XVIII w.), barokowo-klasycystyczny kościół św. Krzyża (1810), neogotycki kościół par. Najświętszego Serca Pana Jezusa (1891), neorenesansowy ratusz (1867), sąd (1904), poczta (1888) i przewiązka nad ul. Powstańców – dawna siedziba biura emigracyjnego (1907); atrakcją jest Centralne Muzeum Pożarnictwa.

MYSZKÓW [B;C8] – miasto powiatowe, 33,1 tys. mieszkańców, ośrodek przemysłowy nad Wartą; prawa miejskie 1950 r.; neogotycki kościół par. św. Stanisława Biskupa (1908-14); zabytkowy pałacyk właściciela przędzalni A. Schmelzera (1883); w dzielnicy Będusz zespół dworski z pocz. XX w.; w dzielnicy Mijaczów – kaplica Narodzenia NMP (1780); w dzielnicy Mrzygłód – kościół par. Wniebowzięcia NMP (1662) – sanktuarium MB Mrzygłodzkiej oraz pomnik upamiętniający bitwę powstańców styczniowych oddziału Teodora Cieszkowskiego (28 II/1 III 1863).

NAKŁO [B;F7] – wieś w gminie Lelów; kościół par. św. Mikołaja (XVII w.), pałac (1780) otoczony zabytkowym parkiem.

NAKŁO ŚLĄSKIE [A;F10] [D;I1] – wieś w gminie Świerklaniec, dawniej ośrodek górnictwa kruszcowego; neogotycki pałac Donnersmarcków (1856) otoczony parkiem angielskim; neoromański kościół par. Najświętszego Serca Pana Jezusa (1892), mauzoleum rodziny Henckel von Donnersmarck (1896).

NĘDZA [C;C4] – wieś gminna w powiecie raciborskim; neobarokowy kościół par. MB Różańcowej (1908); w pobliżu rezerwat leśno-stawowy „Łężczok”.

NIEGOWA [B;D7] – wieś gminna w powiecie myszkowskim; kościół par. św. Mikołaja (1440, przebudowany w XVIII w.).

NIEGOWONICE [B;D10] – wieś w gminie Łazy; kościół św. Franciszka z Asyżu (1802); w pobliżu malownicze skały Pasma Smoleńsko-Niegowonickiego (m.in. Stodólska Góra 435 m).

NIEZNANICE [B;C3] – wieś w gminie Kłomnice; eklektyczny pałac (1917) otoczony parkiem, obecnie hotel.

OGRODZIENIEC [B;D10] – miasto w powiecie zawierciańskim nad źródłem Czarnej Przemszy, 4,4 tys. mieszkańców, siedziba gminy wiejskiej; prawa miejskie przed 1409 r.; późnobarokowy kościół par. Przemienienia Pańskiego (1787); Muzeum Przyrodnicze; w lesie w pobliżu Ogrodzieńca ruiny prochowni z XIX w.

OLSZTYN [B;B5] – wieś gminna w powiecie częstochowskim, niegdyś miasto (1488-1870); zachowany układ urbanistyczny z rynkiem; ruiny zamku Kazimierza Wielkiego (XIV w.), jednego z „Orlich Gniazd”; kościół par. św. Jana Chrzciciela (1726); Ruchoma Szopka Jana Wewióra; w pobliżu Olsztyna rezerwaty „Zielona Góra” i „Sokole Góry”.

OLSZYNA [A;F6] – wieś w gminie Herby; kościół par. Wniebowzięcia NMP (1888); głaz narzutowy „Diabelski Kamień”.

ORNONTOWICE [C;G4] – wieś gminna w powiecie mikołowskim; osada na pocz. XIV w., od XVIII w. rozwój przemysłu – aktualnie Kopalnia Węgla Kamiennego „Budryk”; neorenesansowy pałac (pocz. XX w.) otoczony zabytkowym parkiem krajobrazowym (3,5 ha); neogotycki kościół par. św. Michała Archanioła (1892); przy ul. Nowej – aleja dębowa (75 sztuk).

ORZESZE [C;G-H4] – miasto w powiecie mikołowskim, 18,6 tys. mieszkańców; osada powstała w XV w., prawa miejskie 1961 r.; gotycko-renesansowy kościół par. św. Wawrzyńca (1590); neoromański kościół par. Nawiedzenia NMP (1930); w sołectwie Gardawice dwór (XIX w.), otoczony pozostałościami parku; w sołectwie Woszczyce neogotycki kościół par. śś. Piotra i Pawła (1880) i zrekonstruowany dwór Szczepańskich (1722) – obecnie hotel; w sołectwie Zawiść pałac (XVIII w., przebudowany w 1911 r.) otoczony parkiem (2 ha) – obecnie Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla Dzieci.

OŻAROWICE [B;G10] – wieś gminna w powiecie tarnogórskim; kościół pomocniczy św. Barbary (1781).

PALOWICE [C;G5] [D;B2] – wieś w gminie Czerwionka-Leszczyny; drewniany kościół par. św. Trójcy (1595, wieża z 1606 r.), przeniesiony z Leszczyn; klasycystyczny dwór (1880); w lesie w sąsiedztwie wsi zabytek techniki – wieża wsadu wielkiego pieca huty „Waleska” (1830).

PARZYMIECHY [A;E2] – wieś w gminie Lipie, na skraju Załęczańskiego Parku Krajobrazowego; kościół par. śś. Piotra i Pawła (XIV w., wielokrotnie przebudowywany); zespół dworsko-parkowy (pocz. XIX w.); w pobliżu rezerwaty „Bukowa Góra” i „Szachownica”.

PAWEŁKI [A;D6] – śródleśna wieś w gminie Kochanowice; drewniany kościół fil. MB Fatimskiej (1928); w pobliżu wsi w lesie „Brzoza” pomnik przyrody – stanowisko różanecznika katawbijskiego o pow. 0,2 ha.

PAWŁOWICE [C;G7] [D;B4-5] – wieś gminna w powiecie pszczyńskim; wzmiankowana w XIII w., miejsce ciężkich walk w III 1945 r.; od lat 80. XX w. wydobycie węgla kamiennego (KWK „Pniówek”); kościół par. św. Jana Chrzciciela (1596, przebudowany 1696).

PAWONKÓW [A;C6] – wieś gminna w powiecie lublinieckim; późnoklasycystyczny kościół par. św. Katarzyny (1806), klasycystyczna plebania (1836).

PIEKARY ŚLĄSKIE [A;F11] [C;I1] – miasto na prawach powiatu, 60 tys. mieszkańców, największy po Częstochowie ośrodek pątniczy w województwie; w średniowieczu ośrodek górnictwa kruszcowego, w XIX w. duży ośrodek drukarstwa (nazywany „śląskim Lipskiem”) oraz górnictwa galmanu i węgla kamiennego; prawa miejskie i przymiotnik „Śląskie” w 1947 r.; z kultem maryjnym związane są: bazylika mniejsza Najświętszej Marii Panny i św. Bartłomieja (1842-49) z cudownym obrazem Matki Boskiej Piekarskiej – sanktuarium Matki Sprawiedliwości i Miłości Społecznej, licząca 40 obiektów kalwaria (1886-95) z neogotyckim kościołem Przemienienia Pańskiego (1896); Zakład Sztuki Kościelnej Schaefferów (1898); budynek szpitala Spółki Brackiej (1915) – obecnie Wojewódzki Szpital Chirurgii Urazowej; na skraju miasta stoi Kopiec Wyzwolenia (wys. 30 m), usypany w latach 1932-37 jako hołd powstańcom śląskim; na obrzeżach miasta zachowało się kilkadziesiąt schronów bojowych Obszaru Warownego „Śląsk” (1934-1938); w dzielnicy Kozłowa Góra zapora na Brynicy i zbiornik wodociągowy Kozłowa Góra (Zbiornik Świerklaniecki) pow. 587 ha.

PIELGRZYMOWICE [C;F8] [D;A5] – wieś w gminie Pawłowice, miejsce urodzenia wybitnego działacza narodowego na Śląsku – Karola Miarki; drewniany kościół par. św. Katarzyny (1675, wieża z 1746 r.).

PIETROWICE WIELKIE [C;A5] – wieś gminna w powiecie raciborskim, lokowana w XIII w.; zachowany układ owalnicowy z kościołem par. śś. Wita, Modesta i Krescencji (XVI w., przebudowany 1822 r. i 1935 r.); drewniany kościół pątniczy św. Krzyża (1667), obok w neogotyckiej kaplicy (1899) źródełko; liczne murowane zagrody frankońskie; w Poniedziałek Wielkanocny między kościołem parafialnym a pątniczym odbywa się procesja konna.

PILCHOWICE [C;F3] – wieś gminna w powiecie gliwickim; kościół par. św. Jana Chrzciciela (1780); dwór (XVIII w., przebudowany 1978) – Urząd Gminy; klasztor bonifratrów (1814, rozbudowany 1859); grób poety ks. Konstantego Damrota.

PILICA [B;F9] – miasto w powiecie zawierciańskim, 2,3 tys. mieszkańców, nad źródłowym odcinkiem Pilicy, siedziba gminy wiejskiej; prawa miejskie od 1393 r.; zachowany układ urbanistyczny z małomiasteczkową zabudową; kościół par. św. Jana Chrzciciela (1612, przebudowany XVIII w.); pałac Padniewskich (1610), otoczony fortyfikacjami bastionowymi (1657) i zabytkowym parkiem; kościół szpitalny św. Jerzego (1630, przebudowany XIX w.); drewniana dzwonnica (XVIII w.); cmentarz żydowski.

PŁAWNIOWICE [A;B11] [C;E1] – wieś w gminie Rudziniec; zespół pałacowo-parkowy hr. Ballestremów: neorenesansowy pałac (1888) – Ośrodek Rekolekcyjno-Formacyjny Diecezji Gliwickiej – i park krajobrazowy (2,3 ha); Dom Kawalerski (1888); zabytkowy zespół folwarczny, m.in. spichlerz dworski (1888); w sąsiedztwie wsi jezioro Pławniowickie (250 ha) z licznymi ośrodkami wypoczynkowymi.

PODLESICE [B;E8] – wieś w gminie Kroczyce, rezerwat „Góra Zborów”; w pobliżu tereny wspinaczkowe w licznych grupach skalnych i jaskiniach; siedziba Grupy Jurajskiej GOPR.

PODLESIE [B;E5] – wieś w gminie Lelów; drewniany kościół par. św. Idziego (pocz. XVIII w.) z wolno stojącą drewnianą dzwonnicą (XIX w.).

PODZAMCZE [B;E10] – wieś w gminie Ogrodzieniec; ruiny zamku „Ogrodzieniec” (XIV w.), jednego z największych w Polsce; malownicze ostańce na Górze Zamkowej; ślady grodziska na Górze Birów; na górze Suchy Połeć pozostałości niemieckich schronów bojowych z 1944 r.; kaplica współczesna z obrazem (1842) – sanktuarium matki Bożej Skałkowej; rokrocznie w lipcu na zamku Turniej Rycerski.

POGRZEBIEŃ [C;C5] – wieś w gminie Kornowac; pałac Baildonów (pocz. XIX w., przebudowany 1885), obecnie dom zakonny Sióstr Salezjanek, Izba Pamięci sługi bożej Laury Meozzi; kościół par. św. Bartłomieja (1852, przebudowany 1954).

PONISZOWICE [A;B10] [C;E1] – wieś w gminie Rudziniec; drewniany zespół kościelny św. Jana Chrzciciela: kościół (XV w., przebudowany 1775 i 1834), dzwonnica wolno stojąca (1520).

POPÓW [A;F2] – wieś gminna nad Liswartą, w powiecie kłobuckim; drewniany kościół pomocniczy św. Józefa Robotnika (1858, powiększony XX w.).

PORAJ [A;H7] [B;B6] – wieś gminna w powiecie myszkowskim; w sąsiedztwie zbiornik wodny na Warcie (550 ha), zbudowany w 1978 r., nad nim liczne ośrodki rekreacyjne.

PORĄBKA [D;F7] – wieś gminna nad Sołą w powiecie bielskim; zapora wodna na Sole (1936); Izba Regionalna; w pobliżu Porąbki rezerwaty leśne „Zasolnica” i „Szeroka”.

PORĘBA [B;C9] – miasto w powiecie zawierciańskim, 8,9 tys. mieszkańców; od średniowiecza ośrodek kuźnictwa i hutnictwa żelaza; prawa miejskie 1973 r.; zachowana wieża wsadu wielkiego pieca (1798); neogotycki kościół par. Ducha Św. (1901); przy cmentarzu 700-letni dąb szypułkowy – pomnik przyrody; w budynku MOK Izba Tradycji.

PORĘBA [C;H7] [D;C4] – wieś w gminie Pszczyna; klasycystyczny pałac „Bażanciarnia” (1800).

PRZYRÓW [B;E5] – wieś gminna w powiecie częstochowskim; w latach 1369-1870 prawa miejskie; zachowany średniowieczny układ urbanistyczny; kościół fil. św. Mikołaja (XVII w.); liczne domy drewniane (XIX w.).

PRZYSTAJŃ [A;D4] – wieś gminna w powiecie kłobuckim; późnobarokowy kościół par. św. Trójcy (1752); ratusz tzw. „Sukiennice” (pocz. XX w.).

PRZYSZOWICE [C;G3] – wieś w gminie Gierałtowice; neobarokowy pałac Raczków (1895) otoczony parkiem; drewniany spichlerz plebański (1829).

PSZCZYNA [C;I7] [D;D4-5] – miasto powiatowe nad rzeką Pszczynką, 26,7 tys. mieszkańców, siedziba gminy wiejskiej; osada w XIII w., od poł. XVI w. siedziba Wolnego Państwa Stanowego, miasto rezydencjonalne książąt pszczyńskich Promnitzów, Anhaltów i Hochbergów; zachowany owalnicowy układ urbanistyczny z rynkiem, kamienicami XVIII i XIX w. i neorenesansowym ratuszem (1931); zamek (XV w., przebudowany w XVIII w. i 1876 r.) otoczony parkiem krajobrazowym; Brama Wybrańców (1687), klasycystyczny dwór „Ludwikówka” (1801); kościół par. Wszystkich Świętych (1754, wielokrotnie przebudowany); neobarokowy kościół ewangelicki (1907), Muzeum Prasy Śląskiej w domu z XVIII w.; skansen „Zagroda Wsi Pszczyńskiej”; zabytkowe budynki publiczne z końca XIX w. (starostwo, sąd, gimnazjum); zabytkowe cmentarze – katolicki i żydowski; Pokazowa Zagroda Żubrów (park Zwierzyniec).

PSZÓW [C;D6] – miasto w powiecie wodzisławskim, 14,1 tys. mieszkańców; osada wzmiankowana w 973 r., parafia od XIII w., prawa miejskie w 1954 r.; barokowa Bazylika Nawiedzenia NMP (1746) – sanktuarium MB Uśmiechniętej; Kalwaria Pszowska (1929); dawne zabudowania dworskie (pocz. XIX w.).

PUŃCÓW [D;A8] – wieś w gminie Goleszów; kościół par. św. Jerzego (1518, rozbudowany 1905).

PYRZOWICE [A;G10] [B;A9]– wieś w gminie Ożarowice; Międzynarodowy Port Lotniczy Katowice-Pyrzowice.

PYSKOWICE [A;C10,11] [C;F1] – miasto w powiecie gliwickim nad Dramą, 19,4 tys. mieszkańców; osada na szlaku handlowym z Wrocławia do Krakowa w XIII w., prawa miejskie 1260 r.; zachowany owalnicowy układ urbanistyczny z rynkiem i ratuszem (1822); kościół par. św. Mikołaja (poł. XV w., przebudowany 1824); kościół cmentarny św. Stanisława (1868); neogotycki kościół ewangelicki (1897); liczne kamienice z pocz. XIX w; w dzielnicy Zaolszany cmentarz żydowski z XIX w.; w dzielnicy Dzierżno sztuczny zbiornik o charakterze rekreacyjnym Dzierżno Małe (105 ha) i śluza na Kanale Gliwickim (1933).

RACHOWICE [A;B12] [C;E2] – wieś w gminie Sośnicowice; kościół par. św. Trójcy z murowanym prezbiterium (XV w.), drewnianą nawą (1668) i wieżą (1790); drewniany spichlerz dworski (XIX w.).

RACIBÓRZ [C;B-C5] – miasto powiatowe nad Odrą, 58,8 tys. mieszkańców, ośrodek przemysłowy (Rafako, Zakłady Elektrod Węglowych, cukrownia i inne); gród Gołężyców wymienia się w 845 r., osada przedlokacyjna XII w., prawa miejskie 1246 r., ośrodek handlu i rzemiosła, od XIX w. rozwój przemysłu (głównie rolno-spożywczego); zachowany owalnicowy układ urbanistyczny z rynkiem i resztkami murów obronnych; zamek piastowski: kaplica św. Tomasza (XIII w.), budynek bramny (1630), skrzydło zachodnie – browar (1858); kościół par. Wniebowzięcia NMP (1300, przebudowany 1891); kościół św. Jakuba (1300, przebudowany w XVIII w. i 1874 r.); dawny kościół św. Ducha (1335) – Muzeum; Wieża Więzienna (XVI w.) i mury obronne (XIV w.); Kolumna Maryjna (1727); klasycystyczny Sąd Rejonowy proj. K.F.Schinckla (1827); zajazd biskupi (XVIII w.); Dom Polski „Strzecha” (1911); barokowy kościół Matki Bożej (1736) z łaskami słynącym obrazem MB z Dzieciątkiem; liczne kościoły neogotyckie i budowle publiczne z XIX/XX w.; w dzielnicy Obora - Arboretum Bramy Morawskiej.

RADLIN [C;E6] – miasto w powiecie wodzisławskim, 17,7 tys. mieszkańców; osada wzmiankowana w 1305 r., prawa miejskie 1954 r., w l. 1975-1996 w granicach Wodzisławia Śl.; neobarokowy kościół par. św. Marii Magdaleny (1929).

RADZIECHOWY [D;F9] – wieś nad Sołą w gminie Radziechowy-Wieprz, założona w XV w.; kościół par. św. Marcina (XIV w., przebudowany 1722).

RADZIONKÓW [A;F10-11] [C;I1] – miasto w powiecie tarnogórskim, 18 tys. mieszkańców, na Garbie Tarnogórskim (Księża Góra 357 m); średniowieczna osada górnictwa kruszcowego, od XIX w. węgla kamiennego; prawa miejskie 1951; neogotycki kościół par. św. Wojciecha (1874); ratusz (1902); dawna remiza strażacka (1903); pierwsze w Polsce Muzeum Chleba; mini-skansen górniczy.

RAJCZA [D;E11] – wieś turystyczna nad górną Sołą, w powiecie żywieckim, siedziba gminy; osada pasterska w XVI w., od poł. XIX w. huta żelaza; kościół św. Wawrzyńca i św. Kazimierza (1890), z łaskami słynącym obrazem Madonny Rajczańskiej (Kazimierzowskiej) (XVII w.); pałac (1850, przebudowany w 1896 r.) otoczony starym parkiem – Ośrodek Opiekuńczo-Leczniczy; kilkanaście drewnianych chałup góralskich.

ROKITNO SZLACHECKIE [B;D10] – wieś w gminie Łazy, wymieniana w 1415 r., we wsi m.in. pozostałości zespołu dworskiego z 2. poł. XIX w.: biblioteka, wieża i część zabudowań gospodarczych otoczonych zabytkowym parkiem krajobrazowym.

RUDA ŚLĄSKA [C;H2-3] – miasto na prawach powiatu, 147 tys. mieszkańców, utworzone w 1959 r. z połączenia miast Rudy i Nowego Bytomia; osady tworzące obecną Rudę Śląską powstały już w średniowieczu, a w połowie XVIII w. rozpoczęto tu eksploatację węgla kamiennego; współcześnie miasto górnicze i przemysłowe; zabytki z przełomu XIX i XX w., m.in. kościoły: Matki Boskiej z Lourdes w Kochłowicach (1806), św. Pawła w Nowym Bytomiu (1912), św. Józefa w Rudzie (1904); obiekty poprzemysłowe: szyb „Andrzej” (1870), zabudowa miejska, np. willa „Florianka” (1905); osiedla górnicze Ficinus w Wirku i kolonia przy ul. Kościelnej-Staszica; na obrzeżach miasta zachowało się kilkadziesiąt schronów bojowych Obszaru Warownego „Śląsk” (1934-38); działa Muzeum Miejskie im. M. Chroboka.

RUDNIK [C;B4] – wieś gminna w powiecie raciborskim; neogotycki kościół par. św. Katarzyny Aleksandryjskiej (1893); pałac (pocz. XIX w., przebudowany 1896) otoczony parkiem (4,8 ha) i zabudowaniami gospodarczymi (XIX w.).

RUDOŁTOWICE [C;I7] [D;D5] – wieś w gminie Pszczyna; barokowy pałac (1752).

RUDY [C;E4] – wieś w gminie Kuźnia Raciborska nad rzeką Rudą, założona obok opactwa cystersów w XIII w.; zespół pocysterski: późnoromańsko-wczesnogotycki kościół par. Wniebowzięcia NMP (poł. XIII w., przebudowany w XV i XVIII w.) – diecezjalne sanktuarium MB Rudzkiej; klasztor (1678) i pałac opacki (1730, przebudowany pocz. XIX w.) – w trakcie odbudowy; przyklasztorny park krajobrazowy z XVIII/XIX w. (15 ha); dawny szpitalik Juliusza Rogera (1861), obecnie administracja Parku Krajobrazowego „Cysterskie Kompozycje Krajobrazowe Rud Wielkich”; kościół cmentarny św. Marii Magdaleny (1880); skansen kolei wąskotorowej z 1903 r. (latem przejazdy turystyczne).

RUDZICA [D;C6] – wieś w gminie Jasienica; barokowy kościół par. św. Jana Chrzciciela (1800); Galeria Strachów Polnych Floriana Kohuta.

RUDZINIEC [A;A11] [C;D1] – wieś gminna w powiecie gliwickim; drewniany kościół par. św. Michała Archanioła (1657, wieża 1853) z barokową polichromią; pałac z 1860 r.(szkoła) otoczony parkiem krajobrazowym (13,2 ha); śluza na Kanale Gliwickim (1933).

RYBNIK [C;E-F5] – miasto na prawach powiatu, siedziba powiatu rybnickiego, 145 tys. mieszkańców; lokowane w 1308 r.; od XVI w. funkcjonowały tu kuźnice żelaza; od XIX w. miasto powiatowe, duży ośrodek przemysłowy, później centrum aglomeracji Rybnickiego Okręgu Węglowego; współcześnie miasto przemysłowe, akademickie; zachowany średniowieczny układ urbanistyczny z rynkiem i ratuszem; pałac właścicieli ziemi rybnickiej z XVII/XVIII w. (obecnie sąd); kościółek akademicki Wniebowzięcia NMP – zachowane gotyckie prezbiterium dawnego kościoła farnego (poł. XV w.); kościół MB Bolesnej (1801), Kościół Ewangelicko – Augsburski (XVIII w.); dwa drewniane kościółki – św. Wawrzyńca (1717) w dzielnicy Ligocka Kuźnia, przeniesiony w 1975 r. z Boguszowic oraz św. Katarzyny i MB Różańcowej (1534) w dzielnicy Wielopole, przeniesiony w 1976 r. z Gierałtowic; kościół św. Antoniego (1906) – jedna z najwyższych świątyń Górnego Śląska; neogotycki zespół szpitalny im. dr. Juliusza Rogera (poł. XIX w.); zabytkowa kopalnia węgla kamiennego „Ignacy-Hoym” (1792) w Niewiadomiu; działa Muzeum oraz Śląskie Centrum Muzyczne; na obrzeżach miasta Zbiornik Rybnicki na rzece Rudzie (587 ha), wykorzystywany także do celów rekreacyjnych; w dzielnicy Stodoły zniszczony barokowy dwór cysterski (XVIII w.).

RYCHWAŁD [D;G8] – wieś w gminie Gilowice; kościół par. św. Mikołaja (1756) – sanktuarium MB Rychwałdzkiej; dwór klasycystyczny (XIX w.) – hotel, otoczony parkiem krajobrazowym (6,5 ha); korty tenisowe i letni basen kąpielowy.

RYCZÓW [B;E10] – wieś w gminie Ogrodzieniec, otoczona skałami Ryczowskiego Regionu Skałkowego; ruiny strażnicy obronnej (XIV w.).

RYDUŁTOWY [C;D5] – miasto w powiecie wodzisławskim, 21,9 tys. mieszkańców; osada wzmiankowana w 1228 r., prawa miejskie 1951, w l. 1975-1992 w granicach Wodzisławia Śl.; neogotycki kościół par. św. Jerzego (1896); zabytkowa zabudowa KWK „Rydułtowy” (1906); kolonia robotnicza Karola (pocz. XX w.); obok kopalni wznosi się jedna z największych w Europie hałd stożkowych.

RZECZYCE [A;C11] [C;F1] – wieś w gminie Rudziniec; w sąsiedztwie Jezioro Rzeczyckie (Dzierżno Duże) o pow. 615 ha.

RZEKI WIELKIE [B;C4] – wieś w gminie Kłomnice; dwór drewniano-murowany (1790), park podworski.

RZUCHÓW [C;D5] – wieś w gminie Pogrzebień; opuszczony pałac eklektyczny (1886), otoczony parkiem krajobrazowym (3 ha).

SADÓW [A;D7] – wieś w gminie Koszęcin; gotycki kościół par. św. Józefa (XIV w., przekształcony XVIII w.), obok murowano-drewniana dzwonnica (XVII w.).

SIEDLEC JANOWSKI [B;C6] – wieś w gminie Janów; w pobliżu tzw. „Pustynia Siedlecka” (dawna kopalnia piasku formierskiego).

SIEMIANOWICE ŚLĄSKIE [C;J2] – miasto na prawach powiatu, 75 tys. mieszkańców, duży ośrodek przemysłowy w centrum aglomeracji GOP; w XIII w. wspomniana osada rolniczo-rybacka, pod koniec XVIII w. rozwój górnictwa węglowego, hutnictwa cynku i żelaza; tu urodził się w 1873 r. Wojciech Korfanty, poseł polski do Reichstagu, poseł do Sejmu RP, Polski Komisarz Plebiscytowy i dyktator III powstania śląskiego; zachowała się typowa dla okresu industrialnego zabudowa: pałac Mieroszewskich i Donnersmarcków (1778, rozbudowany 1832), otoczony zabytkowym parkiem, eklektyczny pałacyk w dzielnicy Michałkowice (XIX/XX w.), otoczony dawnym parkiem dworskim; kościoły: Świętego Krzyża (1884) i ewangelicki (1895); ratusz gminy Siemianowice (1904) i kamienny spichlerz dworski (XVIII w.) – siedziba Muzeum; jeden z 13 na terenie Polski cmentarzy żołnierzy niemieckich; pole golfowe.

SIERAKOWICE [A;B12] [C;E2] – wieś w gminie Sośnicowice; drewniany kościół par. św. Katarzyny (1675); drewniana kapliczka św. Jana Nepomucena (XIX w.).

SIERAKÓW [A;C5] – wieś w gminie Ciasna; neogotycki kościół par. śś. Piotra i Pawła (1861); neogotycki pałac ( XIX w.) otoczony parkiem; w pobliżu rezerwat przyrody „Cisy koło Sierakowa”.

SIEROTY [A;C9] – wieś w gminie Wielowieś; kościół par. Wszystkich Świętych z murowanym prezbiterium (1490), drewnianą nawą (1707) i drewnianą wieżą (1770).

SIEWIERZ [B;B9] – miasto w powiecie będzińskim, 5,6 tys. mieszkańców, siedziba gminy wiejskiej; gród i osada wzmiankowane w XII w., prawa miejskie w 1276 r., w latach 1443-1787 stolica biskupiego Księstwa Siewierskiego; zachowany układ urbanistyczny z rynkiem i małomiasteczkową zabudową (m.in. kamienica XVIII w.); romański kościół św. Jana Chrzciciela (ok. 1140); ruiny zamku (XIV w.); kościół par. św. Macieja Apostoła (XV w., rozbudowany 1784 r.); kościół szpitalny św. Barbary i św. Walentego (1618); budynek Starej Gminy (pocz. XIX w.); w pobliżu miasta Zalew Przeczycki na Czarnej Przemszy (470 ha).

SIMORADZ [D;B7] – wieś w gminie Dębowiec; kościół par. św. Jakuba (XV w., rozbudowany w 1892 r.).

SKOCZÓW [D;B-C7] – miasto nad Wisłą w powiecie cieszyńskim, 14,8 tys. mieszk., siedziba gminy wiejskiej; założone w XIII w. na szlaku solnym, prawa miejskie przed 1327 r.; rynek z ratuszem (1797) i fontanną Trytona (1796); dom urodzenia św. Jana Sarkandra (muzeum); kościół par. śś. Piotra i Pawła (1531, przebudowany w 1767 r. i 1862 r.); poszpitalny kościół Znalezienia Krzyża Św. (XV w., przebudowany w XIX w.); neogotycki kościół ewangelicki (1865); Muzeum Gustawa Morcinka; na wzgórzu Kaplicówka krzyż papieski z Katowic (1983); w Wielki Piątek obchodzony jest zwyczaj „Palenia Judasza”; w pobliżu miasta rezerwat leśny „Skarpa Wiślicka”.

SKRZYDLÓW [B;C4] – wieś w gminie Kłomnice; murowany dwór (poł. XIX w.) otoczony parkiem.

SŁAWIKÓW [C;C4] – wieś w gminie Rudnik; ruiny pałacu (1874) otoczonego zaniedbanym parkiem (12,4 ha); neoromański kościół par. św. Jerzego (1846).

SŁAWKÓW [B;C12] – miasto w powiecie będzińskim, nad Białą Przemszą, 6,7 tys. mieszkańców; w średniowieczu ośrodek górnictwa rud srebra i ołowiu, prawa miejskie 1279 r.; zachowany układ urbanistyczny z rynkiem, drewnianymi domami podcieniowymi z XVIII/XIX w. i starą studnią; pozostałości zamku (XIII w.); kościół par. Podwyższenia Krzyża Świętego i św. Mikołaja (1250, przebudowany XVIII w.); drewniana karczma (1701); kościółek św. Marka (pocz. XIX w.); kościółek św. Jakuba (1827); zabytkowe cmentarze: katolicki i żydowski.

SMOLEŃ [B;F10] – wieś w gminie Pilica, na terenie Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd; ruiny zamku (XIV w.)w rezerwacie „Smoleń”; w pobliżu Ośrodek Edukacyjno-Muzealny Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego; w okolicy atrakcyjne tereny wspinaczki skałkowej – Skały Zegarowe, Biśnik, Grodzisko i liczne jaskinie.

SMOLNICA [A;C12] [C;F3] – wieś w gminie Sośnicowice; drewniany kościół cmentarny św. Bartłomieja (1603).

SOBLÓWKA [D;F12] – wieś turystyczna w gminie Ujsoły, punkt wypadowy w rejon Rycerzowej i tzw. „worka raczańskiego”; drewniany kościół par. Niepokalanego Poczęcia NMP (1952).

SOPOTNIA WIELKA [D;G10] – wieś turystyczna w gminie Jeleśnia u stóp Romanki, w dolinie potoku Sopotnia Wielka, na którym znajduje się największy w Beskidach wodospad (10 m wys.); liczne drewniane chałupy góralskie; w pobliżu rezerwaty „Romanka” i „Pod Rysianką”.

SOSNOWIEC [B;A12] [C;K2-3] – miasto na prawach powiatu, 241,8 tys. mieszkańców; jest głównym miastem historycznego Zagłębia Dąbrowskiego, utworzonym w 1902 r., stolicą diecezji Kościoła Rzymskokatolickiego; rozwój w poł. XIX w. po przeprowadzeniu linii kolejowej (1859) i ustanowieniu komory celnej z Prusami; od początku XX w. jest znaczącym ośrodkiem przemysłowym, obecnie także administracyjnym i akademickim; największy w województwie zespół XIX-wiecznych pałaców miejskich: Schoena na Sielcu (1903) – obecnie sąd, duży pałac Schoena na Środulce (1885) – obecnie Muzeum – i mały pałac (1900), pałac Dietla (XIX/XX w.), dwór Mieroszewskich w Zagórzu (1777) i zamek w dzielnicy Sielec (1620, przebudowany 1832); dworzec kolejowy w Sosnowcu (1859) i Maczkach (1848); cerkiew prawosławna Wiery, Nadziei i Luby (1889); kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa, tzw.”kolejowy” (1862); katedra Wniebowzięcia NMP (1899); kościół ewangelicki (1886); dom rodzinny Jana Kiepury; działa Muzeum i Teatr Zagłębia.

SOŚNICOWICE [A;B12] [C;E3] – miasto w powiecie gliwickim, 2 tys. mieszkańców, siedziba gminy wiejskiej; wieś w 1305 r., od 1526 r. miasto; zachowany układ urbanistyczny z rynkiem; późnobarokowy pałac (1755) – Dom Pomocy Społecznej; kościół par. św. Jakuba Starszego (1447, przebudowany w 1795 r.) z barokowym wystrojem, obok krzyż pokutny (XV w.).

SÓL [D;E11] – wieś turystyczna w gminie Rajcza, występują tu źródła solanki (do 1808 warzono sól); drewniana dzwonnica loretańska (1837) i kilkanaście drewnianych chałup góralskich; w pobliżu rezerwat leśny „Butorze”.

STANICE [C;E3] – wieś w gminie Pilchowice; kościół par. św. Marcina (1804).

STARA WIEŚ [C;J8] [D;E5] – wieś w gminie Wilamowice; drewniany kościół par. Podwyższenia Krzyża Świętego (1522, przebudowany w XVII w.); dawna drewniana szkoła parafialna (1787).

STAROMIEŚCIE [B;E6] – wieś w gminie Lelów; kościół par. Wniebowzięcia NMP (XV w., rozbudowany 1877 i 1967), brama-dzwonnica (1827).

STRUMIEŃ [C;G7-8] [D;B5] – miasto nad Wisłą w powiecie cieszyńskim, 3,4 tys. mieszk., siedziba gminy wiejskiej; osada w 1293 r., prawa miejskie 1482 r.; zabytkowy układ urbanistyczny z rynkiem i ratuszem (1628), kamieniczki przyrynkowe (XIX w.); kościół par. św. Barbary (1692); w pobliżu ostoja ptasia europejskiego programu ochrony Natura 2000 „Dolina Górnej Wisły”.

STRZYBNIK [C;B4] – wieś w gminie Rudnik; pałac w ruinie (XIX w., przebudowany 1919) w otoczeniu parku (6,9 ha); zespół folwarczny: niszczejący drewniany spichlerz (1815), kuźnia dworska (1905).

STUDZIONKA [C;G7] [D;B5] – wieś w gminie Pszczyna; późnobarokowy kościół par. Wniebowzięcia NMP (1834), obok dwa kamienne krzyże pokutne (XV w.); na skraju wsi gajówka i bażanciarnia Czarne Doły (1905).

SULISZOWICE [B;C6] – wieś w gminie Żarki; pozostałości strażnicy obronnej (XIV w.).

SUSZEC [C;H6] [D;C3] – wieś gminna w powiecie pszczyńskim, założona w XIII w.; w XVIII w. książęca owczarnia, browar i cegielnia; od 1984 r. górnictwo węgla kamiennego (KWK „Krupiński”); neoromański kościół par. św. Stanisława (1898); prywatne zbiory etnograficzne rodziny Szenderów; w pobliżu rezerwat „Babczyna Dolina”.

SZAŁSZA [C;G2] – wieś w gminie Zbrosławice; drewniany kościół fil. Matki Boskiej (XVII w., zrekonstruowany po pożarze w 1967 r.); neogotycki pałac (1877), otoczony pozostałościami parku.

SZCZEKOCINY [B;G7] – miasto nad Pilicą w powiecie zawierciańskim, 4,1 tys. mieszkańców, siedziba gminy wiejskiej; niegdyś siedziba Odrowążów, prawa miejskie przed 1438 r.; miejsce dużej bitwy w czasie insurekcji kościuszkowskiej 1794 r. (z tego czasu Kopiec Kościuszki we wsi Hebdzie i Kopiec Kosynierów we wsi Wywła); zespół pałacowo-parkowy Dębińskich (1770); kościół par. św. Bartłomieja Apostoła (1620, przebudowany 1780).

SZCZYRK [D;E8] – miasto w powiecie bielskim, nad Żylicą u podnóża Skrzycznego, 5,5 tys. mieszk.; w XVII w. osada pasterska, od lat 20. XX w. miejscowość letniskowa, prawa miejskie 1973 r.; największy w Polsce ośrodek narciarski (blisko 50 wyciągów narciarskich i 60 km tras – w tym 2 FIS); drewniany kościół par. św. Jakuba Starszego (1800, przebudowany 1935).

ŚLEMIEŃ [D;H8] – wieś gminna w powiecie żywieckim; kościół par. Narodzenia św. Jana Chrzciciela (1853); drewniany budynek szkoły (poł. XIX w.); ruiny wielkiego pieca (XIX w.);w pobliżu rezerwat leśny „Madohora”.

ŚWIBIE [A;C9] – wieś w gminie Wielowieś; kościół par. św. Mikołaja Biskupa (pocz. XVI w.); barokowa kaplica św. Benigny (1669); neogotycki dwór (1800, rozbudowany w 1830 r. i 1900 r.), otoczony parkiem (1,95 ha).

ŚWIERKLANIEC [A;F10] [C;I1] – wieś gminna w powiecie tarnogórskim; od 1624 siedziba rodu Henckel von Donnersmarck (do 1945 r. zamek i pałac); 180-hektarowy park pałacowy (XVIII/XIX w.) z Domem Kawalerskim (1906) – obecnie hotelem, kaplicą i mauzoleum Henckel von Donnersmarck (1896) oraz rzeźbami Fremieta (1872); zabudowania gospodarcze (XIX w.); sztuczny zbiornik wodociągowy na Brynicy (587 ha); w pobliżu, na terenie wsi Orzech pozorowane ruiny w stylu romantycznym (XIX w.).

ŚWIERKLANY DOLNE [C;F6] – wieś w gminie Świerklany; neobarokowy kościół par. św. Anny (1930); galeria sztuki rodziny Holeszów (m.in. malarza naiwnego Ludwika Holesza).

ŚWIĘTOCHŁOWICE [C;I2] – miasto na prawach powiatu, w górnym biegu Rawy, 60 tys. mieszkańców, o największej w Polsce i Europie gęstości zaludnienia – 4400 osób/km2; miasto przemysłowe, powstało w 1951 r. z połączenia Świętochłowic, Chropaczowa i Lipin; charakterystyczna dla przemysłowych miast Górnego Śląska zabudowa mieszkalna (kamienice, „familoki”); zabytki: kościół śś. Piotra i Pawła (1891), kościół ewangelicki (1901), Urząd Miejski (pocz. XX w.), dawny ratusz w Lipinach (1910); działa Muzeum Miejskie.

TARNOWSKIE GÓRY [A;E10] [C;H-I1] – miasto powiatowe, 61,7 tys. mieszkańców; prawa miejskie 1526 jako wolne miasto górnicze; od XV do XX w. ośrodek wydobycia rud srebra, ołowiu i cynku; ważny węzeł kolejowy; zachowany średniowieczny układ urbanistyczny z rynkiem i podcieniowymi kamieniczkami (XVI/XVII w.); ratusz (1898); kościół par. śś. Piotra i Pawła (1540, przebudowany 1851); dworek-zajazd (XVIII w.); dawny pałac na Karłuszowcu (XVIII w.); kościół par. św. Anny (1612, rozbudowany w 1847 r.); zespół kamiliański (1908); Zabytkowa Kopalnia Srebra i Skansen Maszyn Parowych; Park Wodny; w dzielnicy Tarnowice Stare kościół pomocniczy Św. Marcina (1380, przebudowany 1787) i dawny zamek Wrochemów (poł. XVI w., przebudowany); w dzielnicy Repty park pałacowy o pow. 200 ha, w nim Sztolnia Czarnego Pstrąga (turystyczny fragment podziemi), neogotycki kościół par. św. Mikołaja (1872), omurowane „Źródło Młodości” jednego z dopływów Dramy; w dzielnicy Rybna barokowy pałac (1796) otoczony parkiem. Od ponad pół wieku, każdego roku organizowane są Gwarki Tarnogórskie.

TĄPKOWICE [A;G10] [C;J1] – wieś w gminie Ożarowice; liczne schrony bojowe Obszaru Warownego „Śląsk” (1938-39); podobne także w pobliskiej Niezdarze i Ossach.

TOSZEK [A;B10] [C;E1] – miasto w powiecie gliwickim, 5 tys. mieszkańców, siedziba gminy wiejskiej; gród (X w.) i osada (XII w.) na szlaku handlowym Wrocław – Kraków, prawa miejskie 1235 r.; zachowany owalnicowy układ urbanistyczny z rynkiem, ratuszem (1836) i domami (ok. 1833); zamek gotycki (XV w., rozbudowany 1666), częściowo w ruinie; kościół par. św. Katarzyny Aleksandryjskiej (1450, przebudowany w 1715 r.); kościół cmentarny św. Barbary (1750); „Dolny Dwór” (1811, rozbudowany w 1880 r.); dom Bractwa Kurkowego (1848).

TRUSKOLASY [A;E4] – wieś w gminie Wręczyca Wielka; drewniany, barokowy kościół św. Mikołaja (1737) z łaskami słynącym obrazem Matki Boskiej Truskolaskiej.

TURZA ŚLĄSKA [C;D-E7] – wieś w gminie Gorzyce; sanktuarium Matki Boskiej Fatimskiej (1948).

TWORKÓW [C;C6] – wieś w gminie Krzyżanowice; barokowy kościół par. śś. Piotra i Pawła (1694), bogate wyposażenie barokowe (m.in. sarkofagi rodziny Reiswitzów z XVII w.); kościół pątniczy św. Urbana (1779); ruiny renesansowego zamku (1585, rozbudowanego 1877) w otoczeniu parku krajobrazowego (4 ha).

TWORÓG [A;D9] – wieś gminna nad Stołą, w powiecie tarnogórskim; od średniowiecza do XIX w. ośrodek górnictwa rud i hutnictwa żelaza; pałac (XVIII w.) – Urząd Gminy, otoczony pozostałością parku; kościół par. św. Antoniego Padewskiego (1817); dawny przytułek (1827).

TYCHY [C;I5] [D;D-E2-3] – miasto na prawach powiatu, 140 tys. mieszkańców; wieś wzmiankowana w XV w., w okresie międzywojennym status osiedla miejskiego, prawa miejskie 1951 r.; początkowo „sypialnia” Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, od lat 70-tych XX w. liczący się ośrodek przemysłowy i akademicki; współczesny charakter zabudowy; dawny pałac myśliwski książąt pszczyńskich (XVII w.); kościół św. Marii Magdaleny (XVIII w., rozbudowany w 1929 r.); działa Muzeum Piwowarstwa, udostępniono dla zwiedzających Tyskie Browary Książęce; współczesne realizacje architektoniczne (kościoły: św. Ducha w Żwakowie z polichromią J. Nowosielskiego; bł. Karoliny Kózkowny; św. Krzysztofa; hotel „Piramida”; budynek „Brama Słońca”).

UDÓRZ [B;G9] – wieś w gminie Żarnowiec; ruiny zamku (XIV w.); pomnik poległych żołnierzy batalionu AK „Parasol”.

UJSOŁY [D;E-F11] – wieś turystyczna w powiecie żywieckim, siedziba gminy, osada pasterska założona w XVII w., w XIX w. duży ośrodek przetwórstwa drewna; kamienny kościół par. św. Józefa (1939); kilka drewnianych chałup góralskich; w sierpniu odbywa się tu impreza folklorystyczna „Wawrzyńcowe Hudy”; w okolicy rezerwaty leśne: „Dziobaki”, „Muńcoł” i „Oszus”.

USTROŃ [D;C8] – miasto nad górną Wisłą w powiecie cieszyńskim, 15,4 tys. mieszkańców, uzdrowisko i ośrodek narciarski w Beskidzie Śląskim; osada wymieniona w 1305, w latach 1772-1897 huta żelaza, od 1882 r. status uzdrowiska, prawa miejskie 1956; kościół par. św. Klemensa (1787); kościół ewangelicki Jakuba Apostoła Starszego (1835); muzeum etnograficzne „Stara Zagroda”; Muzeum Hutnictwa i Kuźnictwa; w Ustroniu-Nierodzimiu drewniany kościół par. św. Anny (1769, wieża 1938); w Ustroniu-Lipowcu kościół Podwyższenia Krzyża Św. (1810).

WANCERZÓW [B;C4] – wieś w gminie Mstów; zespół klasztorny kanoników regularnych laterańskich: kościół par. Wniebowzięcia NMP (1746) sanktuarium Matki Boskiej Mstowskiej Miłosierdzia (obraz XVII w.), klasztor (XVII w., przebudowany 1791), mury obronne z 8 basztami (XVII w.).

WĄSOSZ GÓRNY [A;G1] – wieś nad Wartą w gminie Popów; pomnik bitwy w powstaniu styczniowym; kościół par. św. Andrzeja Apostoła (1826, rozbudowany 1937).

WĘGIERSKA GÓRKA [D;E10] – wieś gminna nad Sołą, w powiecie żywieckim, położona między Beskidem Śląskim a Żywieckim; osada pasterska wymieniona w XV w., od 1838 r. do końca XX w. działalność huty żelaza i odlewni; we wrześniu 1939 r. miejsce zaciekłych walk z Niemcami; zachowany ostróg forteczny (1939), na który składają się 4 forty; w forcie „Wędrowiec” izba pamięci.

WIELOWIEŚ [A;C9] – wieś gminna w powiecie gliwickim; barokowy pałac hr. Verdugo (1748, przebudowany w 1923 r.) otoczony parkiem krajobrazowym (3,25 ha); cmentarz żydowski (XVIII w.) z 250 macewami; kościół par. Wniebowzięcia NMP (1934-35) z zachowanymi murami gotyckimi i barokowym wyposażeniem; dawna synagoga z poł. XIX w. (obecnie magazyn).

WIERZBIE [A;E7] – wieś w gminie Koszęcin; pałac (XVII w., przebudowany na pocz. XX w.).

WILAMOWICE [C;K8] [D;F5] – miasto w powiecie bielskim, 2,8 tys. mieszkańców, siedziba gminy wiejskiej; osada lokowana ok. 1250 r. przez osadników z Flandrii, do 1945 r. zachowujących odrębny język i zwyczaje; prawa miejskie 1818 r.; zachowane relikty małomiasteczkowej zabudowy drewnianej; neogotycki kościół par. Trójcy Przenajświętszej (1923), z drewnianym tryptykiem Kazimierza Danka.

WILCZA [C;F4] – wieś w gminie Pilchowice; drewniany kościół par. św. Mikołaja (1755); neogotycki pałac (poł. XIX w.) otoczony zabytkowym parkiem.

WILKOWICE [D;E7] – wieś gminna w powiecie bielskim, u podnóża Magurki i Rogacza; neogotycki kościół par. św. Michała Archanioła (1900).

WISŁA [D;C-D9] – miasto nad górną Wisłą w powiecie cieszyńskim, 11,5 tys. mieszkańców, znane wczasowisko i duży ośrodek narciarski w Beskidzie Śląskim; osada pasterska powstała w XVII w., od końca XIX w. letnisko, prawa miejskie 1962; karczma (1794) – Muzeum Beskidzkie; zespół starego budownictwa drewnianego: drewniana szkoła (1891), chałupa góralska z Jonidła (pocz. XX w.); kościół ewangelicki (1838); stara szkoła (1824); drewniany zameczek myśliwski Habsburgów (1897) przeniesiony z Baraniej Góry; kościół par. (1855, przebudowany i rozbudowany 1970); zabytkowe wille z XIX/XX w.; Zameczek Prezydenta na Zadnim Groniu (1930), Galeria – Sportowe Trofea Adama Małysza; w dzielnicy Malinka zmodernizowana Skocznia im. Adama Małysza K-120. Liczne imprezy kulturalne m.in. Tydzień Kultury Beskidzkiej.

WISŁA MAŁA [C;H7] [D;C5] – wieś w gminie Pszczyna; drewniany kościół par. św. Jakuba St. Apostoła (1775-82, powiększony w 1923).

WIŚNICZE [A;C9] – wieś w gminie Wielowieś; kościół par. św. Trójcy (1585, rozbudowany 1864).

WŁODOWICE [B;D8] – wieś w powiecie zawierciańskim, od XIV w. do 1870 prawa miejskie; kościół par. św. Bartłomieja (1702, rozbudowany w 1911r.); ruiny pałacu (XVII w.); w pobliżu Rzędkowice z grupą Skał Rzędkowickich i licznymi szkółkami wspinaczkowymi.

WODZISŁAW ŚLĄSKI [C;D-E6] – miasto powiatowe, 49,6 tys. mieszkańców; osada w XI w., prawa miejskie 1257 r.; zachowany średniowieczny układ urbanistyczny z rynkiem i kamienicami (XVIII/XIX w.); kościół pofranciszkański (XV w.) – obecnie ewangelicki; dawny klasztor franciszkański (XVII w.) – obecnie Sąd Rejonowy; klasycystyczny pałac otoczony parkiem (1747) – obecnie Muzeum; budynki Urzędu Miejskiego (1879) i poczty (1880); Baszta Romantyczna (1857); neogotycki kościół par. Wniebowzięcia NMP (1911); w dzielnicy Kokoszyce pałac (1783) otoczony zabytkowym parkiem – obecnie Archidiecezjalny Dom Rekolekcyjny; w dzielnicy Jedłownik – dwór (ok. 1860).

WOJKOWICE [A;G11] [C;J1] – miasto w powiecie będzińskim, 9,5 tys. mieszkańców; zabytkowy zespół Kopalni Węgla Kamiennego „Jowisz” wraz z osiedlem robotniczym.

WOJKOWICE KOŚCIELNE [A;H10] – wieś w gminie Siewierz; kościół par. św. Doroty i św. Marcina (1229, kilkakrotnie rozbudowywany), wewnątrz m.in. gotycki obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem (1450).

WOJNOWICE [C;B5] – wieś w gminie Krzanowice; barokowy kościół par. Podwyższenia Krzyża Św. (1794); eklektyczny pałac (koniec XIX w.), otoczony parkiem krajobrazowym (4,3 ha).

WOLA LIBERTOWSKA [B;G9] – wieś w gminie Żarnowiec; galeria i pracownia ludowego rzeźbiarza Antoniego Toborowicza; na terenie zagrody A. Toborowicza ekspozycja kapliczek drewnianych, przeniesionych z Wierzbicy, Chliny Górnej, Otoli, Kleszczowej.

WOŹNIKI [A;G8] [B;A8] – miasto w powiecie lublinieckim, 3,2 tys. mieszkańców, siedziba gminy wiejskiej; prawa miejskie ok. 1270 r.; zachowany układ urbanistyczny z rynkiem (na nim pomnik Józefa Lompy) i ratuszem (1862); kościół par. św. Katarzyny (1346, rozbudowany w XVII i XVIII w.); drewniany kościół cmentarny św. Walentego (1696), obok grób Józefa Lompy.

WYGIEŁZÓW [B;F7] – wieś w gminie Irządze; klasycystyczny dwór (poł. XIX w.) otoczony parkiem.

WYRY [C;I5] [D;D2] – wieś gminna w powiecie mikołowskim; w 1939 r. miejsce zaciętych walk obronnych Wojska Polskiego; neobarokowy kościół par. Najświętszego Serca Pana Jezusa (1927); dwór (XVIII/XIX w., zniekształcony przebudowami); w okolicy kilka schronów bojowych Obszaru Warownego „Śląsk”.

WYSOKA [B;C10] – wieś w gminie Łazy, w 2. poł. XIX w. budowa cementowni; ruiny klasycystycznego pałacu z ok. 1791 r., dawna oficyna pałacowa, park krajobrazowy o zatartej kompozycji; dawna szkoła z 1817 r.

ZABRZE [C;G-H2] – miasto na prawach powiatu, 199,2 tys. mieszkańców; wieś o nazwie Zabrze (Sadbre) wymieniona w 1295 r., w średniowieczu istniały też Biskupice, Grzybowice, Mikulczyce i Rokitnica; w XIX w. rozwój górnictwa i przemysłu ciężkiego, od 1922 r. prawa miejskie (wówczas Hindenburg); współcześnie liczne placówki naukowe i akademickie, ważny ośrodek kulturalny aglomeracji GOP; działa Teatr Nowy, filharmonia, Muzeum Górnictwa Węglowego, Muzeum Miejskie, skansen podziemny „Królowa Luiza” i Zabytkowa Kopalnia Węgla Kamiennego „Guido”, kościoły: św. Anny (1902), św. Andrzeja (1866), ewangelicki (1874), św. Jana Chrzciciela (1856), św. Kamila (1927), św. Józefa (1932); obiekty z przełomu XIX i XX w.: budynek dawnego starostwa (1874) – Muzeum Górnictwa Węglowego, sąd (1907), poczta (1909), dawny ratusz Zabrza (1896), dawny ratusz Mikulczyc (1902), kasyno hutnicze Donnersmarcków (1900) – Teatr Nowy, mieszkalny zespół patronacki „Borsigwerk” (1863-71); największy w woj. śląskim Miejski Ogród Botaniczny.

ZACHARZOWICE [A;C10] – wieś w gminie Wielowieś; drewniany kościół par. św. Wawrzyńca (1580)

ZAMARSKI [D;A7] – wieś w gminie Hażlach; drewniany kościół par. św. Rocha (1731, dzwonnica z 1558).

ZAWADA PILICKA [B;F7] – wieś w gminie Irządze; zespół parkowo-dworski (XVIII w.).

ZAWIERCIE [B;D9] – miasto powiatowe nad źródłowym odcinkiem Warty i Czarnej Przemszy, 53,6 tys. mieszkańców; prawa miejskie 1915 r.; osady tworzące miasto wzmiankowane w XII w. (Kromołów) i XV w. (Zawiercie); od poł. XIX w. ważny ośrodek przemysłowy środkowej części Jury Krakowsko-Częstochowskiej (dziś m.in. huta żelaza, huta szkła, odlewnia żeliwa, zakłady włókiennicze); zabytki: układ urbanistyczny osiedla robotniczego TAZ (1880); pałacyk Szymańskiego (1897); neogotycki kościół par. śś. Piotra i Pawła Apostołów (1900); w dzielnicy Skarżyce kościół św. Trójcy (1583, odnawiany 1788 i 1904) – sanktuarium NMP Skarżyckiej; w dzielnicy Kromołów kościół św. Mikołaja (XVI w., rozbudowany 1867); neoromańska kaplica św. Jana Nepomucena nad źródłem Warty; duży cmentarz żydowski (XVIII w.) i cmentarz poległych w I wojnie światowej; w dzielnicy Bzów dwór (poł. XIX w.); w skałach Skarżyc i Żerkowic tereny do wspinaczki skałkowej.

ZBOROWSKIE [A;D5] – wieś w gminie Ciasna znana w XVIII i XIX w. z produkcji fajek ceramicznych; dawna fajczarnia (pocz. XIX w.).

ZBROSŁAWICE [A;D10] [C;G1] – wieś gminna nad Dramą, w powiecie tarnogórskim; kościół par. Wniebowzięcia NMP (1777) – sanktuarium MB Zbrosławickiej, wewnątrz łaskami słynąca figurka (XV w.); zaniedbany pałac (1756); tzw. Brama Gwarków (1821) – wypływ Sztolni Czarnego Pstrąga; niemieckie schrony bojowe (1939); ośrodek jeździecki.

ZEBRZYDOWICE [C;F8] [D;A6] – wieś gminna w powiecie cieszyńskim, założona w XIII w.; kościół par. NMP (1776, rozbudowany 1855); barokowy pałac (1776) – obecnie Gminny Ośrodek Kultury.

ZŁATNA [D;F11] – wieś w gminie Ujsoły; drewniana leśniczówka habsburskiego zarządu lasów (1876) i pozostałości huty szkła.

ZŁOTY POTOK [B;D6] – wieś w gminie Janów; zespół pałacowo-parkowy Krasińskich-Raczyńskich: dworek Zygmunta Krasińskiego (1829) – Muzeum, pałac Raczyńskich (1856), park angielski i liczne stawy; młyn drewniany Kołaczew z XIX w.; kościół par. św. Jana Chrzciciela (1470, przebudowany w 1780 r.); rezerwaty „Parkowe”, „Ostrężnik”, „Kaliszak” i „Bukowa Kępa”.

ZRĘBICE [B;C6] – wieś w gminie Olsztyn; drewniany kościół par. św. Idziego (1596, remontowany w 1789 r.) z wolno stojącą dzwonnicą (XVI w.).

ZWARDOŃ [D;D11] – wieś turystyczna w gminie Rajcza u podnóża Wielkiej Raczy; ważny ośrodek narciarski; kilka zabytkowych pensjonatów z okresu międzywojennego.

ZWONOWICE [C;E4] – wieś w gminie Lyski; neogotycka leśniczówka książąt raciborskich (1887) na Winnej Górze.

ŻABNICA [D;E-F10] – wieś w gminie Węgierska Górka; drewniany kościół par. MB Częstochowskiej (1914).

ŻARKI [B;C7] – miasto w powiecie myszkowskim, 8,1 tys. mieszkańców, siedziba gminy wiejskiej; wzmiankowane w 1373 r.; zachowany dawny układ urbanistyczny z rynkiem; kościół par. śś. Szymona i Judy Tadeusza (1522, przebudowany XVIII i XIX w.); kościół szpitalny św. Barbary (XVIII); synagoga (poł. XIX w.) – Dom Kultury; kirkut (XVIII w.); ruiny kościoła św. Stanisława (1763); zespół stodół drewniano-murowanych (XIX/XX w.); w dzielnicy Leśniów sanktuarium MB Leśniowskiej: kościół Nawiedzenia NMP (1559, rozbudowany XVIII w.) i klasztor oo. paulinów (XVIII w., przebudowany 1936); w dzielnicy Przewodziszowice ruiny wieży mieszkalno-obronnej (XIV w.).

ŻARNOWIEC [B;H9] – wieś gminna nad Pilicą, w powiecie zawierciańskim; wymieniona w 1098 r., w latach 1340-1870 prawa miejskie; zachował się ryneczek z małomiasteczkową zabudową (XIX w.); kościół Narodzenia NMP i św. Jakuba Starszego (poł. XIV w.).

ŻERNICA [C;F3] – wieś w gminie Pilchowice; drewniany kościół par. św. Michała Archanioła (1661) na majdanie grodziska z XII w.

ŻORY [C;G6] [D;B3-4] – miasto na prawach powiatu, 64,5 tys. mieszkańców; prawa miejskie od 1272 r.; w średniowieczu ośrodek handlu i rzemiosła, w XIX w. ośrodek przemysłowy; współcześnie ważny ośrodek handlowo-usługowy i zaplecze mieszkaniowe dla pracowników Rybnickiego Okręgu Węglowego; zachowany średniowieczny układ przestrzenny, z fragmentami murów obronnych i odbudowanymi domami z XVIII i XIX w.; gotycki kościół śś. Apostołów Filipa i Jakuba (pocz. XVI w.), w jego pobliżu na starym cmentarzu średniowieczny krzyż pokutny; działa Muzeum Miejskie; w lesie między Żorami a Palowicami tzw. „Gichta”, wieża wsadu wielkiego pieca – pozostałość po dawnej hucie „Waleska” (1832).

ŻYWIEC [D;F8-9] – miasto powiatowe u zbiegu Koszarawy i Soły, na skraju Jeziora Żywieckiego, 32,2 tys. mieszkańców; osada targowa w XII w., prawa miejskie ok. 1270 r., w XV w. przeniesione na obecne miejsce; od poł. XIX w. rozwój przemysłu (fabryka papieru, huta żelaza, browar arcyksiążęcy), ważny węzeł kolejowy; katedra Narodzenia NMP (poł. XV w., przebudowana w stylu renesansowym w XVI w.); kamienna dzwonnica (1724); zespół zamkowo-parkowy: zamek Komorowskich (pocz. XVI w. z renesansowym dziedzińcem z 1569 r. i neogotyckim korpusem z 1870 r.), klasycystyczny „nowy zamek” (1895); park angielski z XVIII/XIX w. (25 ha), domek chiński na wyspie (XVIII w.); kościół św. Krzyża (XIV w., przebudowany w 1878 r. i 1910 r.); zabytkowy browar (XIX w.); działa Muzeum Browaru; w dzielnicy Moszczanica klasycystyczny dwór (XVIII w., przebudowany w 1910 r.); w granicach miasta rezerwat leśny „Grapa”.


              1. TURYSTYKA PIELGRZYMKOWA I SANKTUARIA
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna