Instytucje opiekuńcze na terenie radomia



Pobieranie 76.65 Kb.
Data02.05.2016
Rozmiar76.65 Kb.


ROZDZIAŁ II
INSTYTUCJE OPIEKUŃCZE NA TERENIE RADOMIA

Od 1918 do 1939 roku w Radomiu istniało dwadzieścia dziewięć różnych organizacji charytatywnych i opiekuńczych1. Koncentrowały się w swej działalności nie tylko na doraźnej lub systematycznej pomocy materialnej, ale starały się wpływać również na postawy moralne swoich podopiecznych, wpajać im pozytywne wartości etyczne i przygotowy-wać do usamodzielniania się.

Wśród nich piętnaście prowadzonych było przez Polaków, a czter-naście przez Żydów2. Były to zarówno organizacje typowo lokalne, nie wykraczające swoim zasięgiem poza miasto czy okoliczne miejsco-wości, jak i instytucje o zasięgu ogólnopolskim – w Radomiu prowadzą-ce jedynie oddziały swoich organizacji.

Podstawową jednostką oferującą pomoc najuboższym i najbar-dziej potrzebującym mieszkańcom był w dwudziestoleciu międzywojen-nym Magistrat miasta Radomia i działający przy nim Wydział Opieki Społecznej. Głównym zadaniem zarówno Magistratu, jaki i Wydziału Opieki Społecznej było utrzymywanie licznych instytucji opiekuńczych. Wydatki związane z tą działalnością miały charakter kosztów stałych


i znajdowały swe uzasadnienie w preliminarzach budżetowych. W latach 1932-1933 przedstawiało się to następująco:


Tabela 1:

Instytucje dobroczynne finansowane przez Magistrat miasta Radomia
wraz z Wydziałem Opieki Społecznej oraz koszty przeznaczone na ten cel.



Lp.

Nazwa instytucji finansowanej

Kwota w zł


1.

Stacja opieki nad dzieckiem i Kropla Mleka

15.589

2.

Przytułki i Ochronki miejskie dla dzieci

105.913

3.

Sierociniec

29.735

4.

Schronisko koedukacyjne Nasz Dom

33.364

5.

Dom Opieki dla Starców i Kalek

27.597

6.

Przytułek dla Umysłowo Upośledzonych

13.604




RAZEM:

225.802

Źródło: Zestawienie własne sporządzone w oparciu o APR, AmR, sygn. 9234,

nlb, Działalność Wydziału Opieki Społecznej w okresie od

01.04.1932 roku do 30.09.1033 roku.

Miasto prowadziło także intensywną akcję żywieniową. Dzięki funduszom Wydziału Aprowizacyjnego finansowało obiady dla bied-nych niezdolnych do pracy. Znaczną kwotę przeznaczało na pomoc bez-robotnym, których w związku z trudną sytuacją na rynku pracy wciąż przybywało. Specjalną kuratelą otoczono dzieci.



2.1. Instytucje pomocy o zasięgu ogólnopolskim,

działające w Radomiu
Organizacją o najszerszym zasięgu, powstałą w dwudziestoleciu międzywojennym był Polski Czerwony Krzyż, który na dobre zaistniał w Polsce dopiero około roku 19203. Wcześniej funkcjonowały instytucje o tym charakterze, jednak ze względu na toczącą się wojnę miały utrud-nione pole działania. Wśród instytucji niosących ratunek chorym i ran-nym wyróżniały się: Samarytanin Polski, Rada Główna Opiekuńcza, czy Galicyjski Czerwony Krzyż. Wszystkie były poniekąd prekursorami PCK. Radomski oddział tej organizacji powstał w maju 1919 roku4, a więc jako jeden z pierwszych w Polsce. Swą siedzibę miał przy ulicy Lubelskiej 19, a przewodniczył mu doktor Horczak. Wśród najbardziej zasłużonych radomskich działaczy PCK wymienić należy: płk. Gwidona Kawińskiego, Eugeniusza Raczkowskiego, doktora Franciszka Wagę, Jadwigę Elżanowską, doktora Władysława Cimiengo, doktora Stefana Wrońskiego, doktor Stefanię Perzanowską5 i innych.

Kolejną organizacją niosącą pomoc potrzebującym był Związek Caritas. Powstał w Poznaniu z inicjatywy dwóch księży: Stanisława Adamskiego i Piotra Wawrzyniaka. Wzorowany na podobnej instytucji działającej w Niemczech, zapoczątkował on powstawanie kolejnych we wszystkich niemal polskich diecezjach. Radom należał do diecezji sandomierskiej, w której w 1932 roku z inicjatywy ówczesnego biskupa Jasińskiego utworzony został Związek Instytucji i Zakładów Wycho-wawczych, Opiekuńczych i Dobroczynnych „Caritas”6. Był on zaląż-kiem dużej instytucji filantropijnej i miał zrzeszać wszystkie istniejące organizacje dobroczynne. W dalszej kolejności przy każdym kościele miały być tworzone parafialne oddziały Caritas. Tak też się stało. W Ra-domiu oddziały takie powstały przy kościele katedralnym na przełomie 1931 i 1932 roku dzięki księdzu Dominikowi Ściskale oraz przy parafii św. Jana w 1932 założony przez księży: W. Kosińskiego i W. Granata7.

Od 1908 roku działało w Polsce Towarzystwo Przeciwgruźlicz-ne. Jego założycielem był Alfred Sokołowski, jeden z pionierów nowo-czesnego leczenia chorób układu oddechowego. Zajmowało się ono po-pularyzowaniem wiedzy o gruźlicy, organizowaniem konsultacji lekar-skich i akcji profilaktycznych. W Radomiu od 1925 roku oddział tej or-ganizacji funkcjonował pod nazwami: Powiatowe Towarzystwo Prze-ciwgruźliczne lub Zarząd Przeciwgruźliczny. Przewodniczył mu K. Bob-rowski, a jego zastępcą mianowano doktora Kohana8.

Myśląc o pomocy potrzebującym, nie zapominano o żadnej grupie społecznej. Dowodem na to jest działalność Patronatu więziennego, czyli Towarzystwa Opieki nad Uwolnionymi z Więzień. To instytucja dobroczynna, której celem było przyjście z pomocą tym byłym więź-niom, którzy chcą żyć w społeczeństwie „ i żeby im było dobrze i z nimi społeczeństwu dobrze9. W Radomiu Towarzystwo Opieki nad Uwolnio-nymi z Więzień wznowiło swą przerwaną przez wojnę działalność już


1 stycznia 1920 roku10. 28 marca odbyło się ogólne zebranie członków Patronatu. Wtedy powołano zarząd. Prezesem został mecenas K. Stani-szewski, jego zastępcą - prokurator Sądu Okręgowego S. Pliszczyński, sekretarzem - sędzia pokoju p. Brzozowski, zaś skarbnikiem - sędzia Są-du Okręgowego p. Podczaski. Długoletnią przewodniczącą towarzystwa była Maria Radzymińska11.

Instytucją, która szczególną rolę zwracała na wychowanie, było Stowarzyszenie Sług Świętej Zyty. Założone w 1907 roku12 koncentro-wało się głównie na: wpojeniu wszystkim podopiecznym i członkiniom umiłowania swojego stanu, kształceniu pobożności, skromności, praco-witości i oszczędności. Celem nadrzędnym było zbliżenie służących do ich pań, wdrażanie do sumiennego wypełniania obowiązków oraz wzbu-dzenie wzajemnego zaufania. Miejscowa siedziba instytucji znajdowała się przy ulicy Lubelskiej 30. Na początku roku 1918 organizacja liczyła ok. 300 członkiń, zarząd główny stanowiło 5 pań i 5 służących, funkcję prezesa piastowała M. Lipska. Opiekunem był ksiądz Dukielski13. Od wszystkich pobierano obowiązkową składkę. Wśród członkiń służących wyróżnić można kucharki – 25%, służące „do wszystkiego” – 50% oraz pokojówki i pozostałe – 25%. Pełna nazwa instytucji brzmiała: Stowarzyszenie Sług Katolickich pod Wezwaniem Świętej Zyty.

Szeroko zakrojoną działalność charytatywną na terenie całej Pol-ski prowadziło istniejące od wielu lat Towarzystwo św. Wincentego A’Paulo (Stowarzyszenie Pań oraz Konferencja Panów). Jego nadrzęd-nym celem było „wewnętrzne doskonalenie się czyli uświęcanie się poprzez pełnienie uczynków miłosierdzia14, zaś działalność polegała przede wszystkim na opiekowaniu się porzuconymi dziećmi, sierotami oraz wdowami, starcami, a także chorymi. Dyrektorami poszczególnych konferencji byli księża, zarząd zaś stanowiły osoby świeckie. W jego ramach działały:

Stowarzyszenie Pań św. Wincentego A’Paulo – pierwszy po-wojenny radomski oddział tej instytucji powstał już w roku 1920,
w 1932 powołano do istnienia kolejny, tym razem w kościele na Glini-cach15. Działał niemal we wszystkich miejscowych parafiach. Opiekował się ubogimi zarówno w mieście, jak i na przedmieściach, mniej więcej od ulicy Zgodnej aż po Farę. Stowarzyszenie liczyło ok. 80 członkiń,
a zarząd składał się z: patrona – dyrektora księdza Seweryna Bielskiego, przewodniczącej M. Szenkowej, wiceprzewodniczącej Józefy Saskiej oraz skarbnika – Martyny Glogierowej16. Stowarzyszenie czerpało fun-dusze ze składek członkiń, składek pobieranych na zebraniach, sprze-daży znaczków, loterii fantowej urządzanej raz w roku, ofiar składanych do puszek.

Konferencja Męska św. Wincentego A’Paulo – podobnie jak Stowarzyszenie Pań, pomagała szczególnie potrzebujących w wielu polskich parafiach, także w Radomiu. Obszar działań w mieście dotyczył rejonu od kościoła farnego aż do Placu Konstytucji 3. Maja. Siedziba znajdowała się przy ulicy Nowogrodzkiej 20, funkcję prezesa sprawował W. Antoszewski17. Konferencja liczyła 14 członków. Celem działań była opieka i pomoc biednym i głodnym. Utrzymywała się z dobrowolnych ofiar darczyńców, składek członkowskich oraz organizowanych przez siebie zabaw i imprez charytatywnych.

Natomiast Polsko-Amerykański Komitet Pomocy Dzieciom to organizacja utworzona i działająca krótko po wojnie. Jej celem było nie-sienie pomocy w sytuacji nędzy wyjątkowej, spowodowanej głównie przełomem wojennym. Ponieważ statutowym założeniem komitetu była akcja dożywiania dzieci polskich tuż po wojnie, organizacja ta istniała krótko. Archiwalne wzmianki na jej temat dotyczą tylko roku 1921.

Jedną z najpopularniejszych instytucji dobroczynnych działają-cych na rzecz osób wyznania mojżeszowego było Towarzystwo Przy-tułku Sierot i Biednych Dzieci Izraela Talmud Tora. Jego głównym celem była opieka nad dziećmi z najuboższych warstw, przeważnie sie-rotami lub półsierotami i stworzenie dla nich ogniska, gdzie otrzymywa-łyby „bezpłatne nauczanie oraz wychowanie w duchu moralnym18. Radomski oddział mieścił się przy ulicy Wałowej 28. Była to także jedna z najstarszych instytucji tego typu, bo powstała jeszcze przed pierwszą wojną światową.

Kolejną organizacją wspierającą było Towarzystwo Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej w Polsce TOZ. W myśl statutowej działalności zajmowało się głównie profilaktyczną i doraźną pomocą lekarską oraz organizowaniem akcji kolonijnych dla dzieci żydowskich. W roku 1929 liczyło 150 członków, a ścisły zarząd tworzyli Henryk Miller, Maurycy Szlaferman, doktor Jakób Pomrok, Anna Wajnersztów-na, Mojżesz Bluman, Markus Landon i Gerszon Haksztok19. Radomski oddział ulokował się przy ulicy Długiej 24. Środki na działalność czerpał ze składek wszystkich członków Towarzystwa, opłat pobieranych za niektóre usługi ambulatoryjne, dotacji Magistratu oraz Żydowskiej Gminy Wyznaniowej, a także centrali TOZ.

Ważne miejsce wśród organizacji dobroczynnych zajmowały in-stytucje na rzecz kobiet. Działały dzięki temu, że panie, wywodzące się w większości z klasy średniej: wykształcone, zamężne, w średnim wie-ku, z doświadczeniem zawodowym, postanawiały wykorzystać swe mo-żliwości i pomagać innym kobietom.

W dwudziestoleciu działało kilka takich instytucji. Jedną z nich było Chrześcijańskie Towarzystwo Ochrony Kobiet założone jeszcze przed wojną – w 1902 roku. W jego ramach działało także Polsko-Kato-lickie Towarzystwo Opieki nad Dziewczętami. Obie organizacje po-siadały bogatą tradycję na polu działalności filantropijnej. Radomski od-dział powołano w 1926 roku, mieścił się przy ulicy Piłsudskiego 14. Przewodniczącą została Maria Rogowska20. Jak sama nazwa wskazuje, Towarzystwo przede wszystkim interesowało się kobietami i to nad nimi roztaczało opiekę. Główne źródło utrzymania stanowiły darowizny


i ofiary, także instytucji i osób prywatnych spoza Radomia oraz subwen-cje z Wydziału Opieki Społecznej.

Kolejna instytucja to Zarząd Polek, który działał w myśl hasła: „praca społeczna bez pomocy biednym to namiastka tej pracy”. Dlatego koncentrował swoje wysiłki na opiece i pomocy biednym. Zarząd prze-kształcił się potem w Narodową Organizację Kobiet, która działała podobnie, jak poprzednia. Pierwsza siedziba radomskiej sekcji NOK mieściła się przy ul. Mariackiej 12, przeniesiono ją potem do lokalu przy ul. Żeromskiego 4b. Funkcję zarządzającej pełniła E. Tylińska21.

Działalnością przede wszystkim profilaktyczną zajmowała się kolejna instytucja charytatywna, która szereg lat funkcjonowała na radomskim gruncie: Towarzystwo Ochrony Kobiet22. Jego zadaniem było ochranianie młodych dziewcząt przed złem i zapobieganie okazjom do ich złego postępowania. Zarząd zajmował się stale moralnie zanied-banymi dziewczętami. Ponadto realizował dwa ważne społecznie cele: wyszukiwał dziewczętom pracę, kształcąc jednocześnie ich umysły
i charaktery oraz wpływał na rozwój drobnego przemysłu ludowego. Największym pragnieniem Towarzystwa było założenie żeńskiej szkoły zawodowej.

2.2. Instytucje pomocy o zasięgu lokalnym działające w Radomiu
Obok miejscowych oddziałów ogólnopolskich organizacji dobro-czynnych w Radomiu istniały instytucje o charakterze wyłącznie lokal-nym. Wśród nich jedne świadczyły pomoc dzieciom, inne służyły doro-słym mieszkańcom.

Jedną z najpopularniejszych i najstarszych organizacji oferujących pomoc najmłodszym było Towarzystwo Dobroczynności, które pow-stało w 187423 roku i dążyło do osiągnięcia następujących celów: „zao-piekowanie się sierotami, dziećmi pozbawionymi opieki oraz starcami


i kalekami niezdolnymi do pracy i pozbawionymi środków utrzymania
24. Pierwsza wojna światowa spowodowała zastój w jego działalności, a o-żywienie nastąpiło w 1923 roku, gdy wybrano zarząd i uchwalono nowy statut. W kolejnych latach towarzystwo liczyło ponad czterystu człon-ków, a zarząd główny w latach 1927-1930 stanowili: F. Falkiewicz,
M. Glogier, W. Jarzyńska, W. Kuczyńska, L. Listkiewicz, J. Luboński, W. Ońko, T. Przyłęcki, ks. Dominik Ściskała, S. Sobieszczański, R. Sza-niawska, B. Zakrzewski. Funkcję prezesa sprawował M. Glogier, zaś zastępcami jego byli ks. D. Ściskała oraz B. Zakrzewski25. Oprócz tego Towarzystwo posiadało około stu członków ofiarodawców, których obowiązywały nieco inne zasady niż pozostałych. W działalności czyn-nie uczestniczyli także duchowni: Marceli Grajewski, Jan Naulewicz, Henryk Gierycz, Leon Sobierajski26 i wielu innych. Główna siedziba mieściła się w budynku własnym przy ulicy Ogrodowej 13 lecz instytucja prowadziła swą działalność także w kilku innych miejscach, znanych w mieście. Jednym z nich był Dom Sierot Świętego Antoniego zwany też Ochroną I, który mieścił się w budynku Towarzystwa przy ulicy Stare Miasto 7. Miał na celu zaopiekować się i dostarczyć pełne utrzymanie sierotom i półsierotom oraz przede wszystkim dbać o ich rozwój fizyczny, umysłowy i moralny. Sierociniec utrzymywał się z do-tacji sejmiku miejskiego, Wydziału Opieki Społecznej i władz woje-wódzkich. Niewielkie dochody czerpał z darowizn, ofiar, imprez chary-tatywnych oraz sprzedaży wyrobów wychowanków. Długoletnią kierow-niczką domu była pani C. Zagożdżon, oprócz niej pracowali tu: wycho-wawczyni – Z. Olewniczakówna, pielęgniarka – J. Radzymińska, zaś
w skład zarządu domu wchodzili Jan i Józefa Sascy oraz panie: Jarzyń-ska, Kind, Krzyżanowska, Majewska, Piątkowska i Przyjakowska27.

Inną instytucją prowadzoną przez Towarzystwo Dobroczynności była Ochrona III usytuowana w wynajętym lokalu przy ulicy Skary-szewskiej 17. Obiekt zajmował pokój z kuchnią na parterze i jeden duży pokój na piętrze. Był to zakład przychodni otwarty dla dzieci dochodzących obu płci w wieku od 3 do 7 lat, czynny codziennie w go-dzinach: 9-15 w porze zimowej i od 9 do 16 latem. Ochrona utrzymy-wała się głównie z darowizn, wpływów na dożywianie, subwencji Wy-działu Opieki Społecznej, imprez charytatywnych i funduszy z kasy głównej Towarzystwa Dobroczynności. W zakładzie zatrudnione były dwie wychowawczynie – panie: Janina Grochowska i Lucyna Białecka28.

Obok wymienionych działał także (w ramach Towarzystwa Dobroczynności) Dom Pracy Świętej Rodziny, który swoją siedzibę miał przy ulicy Świeżej 1, róg ul. Piastów. Kierowały i prowadziły go siostry ze zgromadzenia św. Wincentego A’Paulo. Zarządzającą była siostra Jadwiga Kruzer, funkcję wychowawczyni i nauczycielki sprawo-wała siostra Janina Januszko, sprawami dokształcania zawodowego zaj-mowała się siostra Marianna Pikulska, zaś opiekę pielęgniarską spra-wowała siostra Stanisława Bratkowska. Kuratorem zakładu był L. List-kiewicz29. Personel służbowy wynosił 11 osób, często był dodatkowo wspomagany przez członkinie Towarzystwa Dobroczynności. Instytucja czerpała swe dochody z kilku podstawowych źródeł: znaczną część fun-duszy zdobywano samodzielnie, resztę pokrywały subwencje Wydziału Opieki Społecznej i Magistratu miasta Radomia, władz wojewódzkich oraz wpływy z zarządu Towarzystwa Dobroczynności. W skład omawianego Domu Pracy wchodziły: Dom Sierot Świętej Rodziny, Ochrona IV oraz Przytułek dla Starców i Schronisko dla Emerytek.

Dom Sierot Świętej Rodziny określany często jako Ochrona II roztaczał opiekę zamkniętą wyłącznie nad dziewczętami w wieku szkol-nym i pozaszkolnym do lat 18 – sierotami, półsierotami lub tymi, któ-rych wychowaniem nie mogli zająć się ani rodzice ani rodzina. W po-czątkach lat dwudziestych dużą część wychowanek stanowiły sieroty po poległych w czasie wojny żołnierzach polskich, którzy zasilali armię rosyjską. Wszystkie dziewczęta były wyznania rzymsko-katolickiego.

Ochrona IV to zakład opieki otwartej dla dzieci przychodzących płci obojga w wieku od 3 do 8 lat. Głównym jej celem oraz nadrzędnym zadaniem było rozwijanie władz fizycznych i umysłowych wychowan-ków według wytycznych Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego.

Kolejną instytucją, zajmującą się potrzebującymi radomianami, było Schronisko dla Bezdomnych Dzieci, znane m.in. jako ochronka dla dzieci lub miejska ochronka dla dziewcząt. Nie wiadomo dokładnie, kiedy powstało, na pewno jednak działało już w 1915 roku30. Przez krót-ki czas utrzymywane było przez Radomskie Koło Ziemianek, czerpało też fundusze z datków oraz środków przekazywanych przez Magistrat. Siedzibą schroniska był wynajęty lokal w domu przy ulicy Lubelskiej 89. Zajmowało ono parter i pierwsze piętro, ogółem sześć pomieszczeń, w tym kuchnię i jedną dużą salę. Należał też do niego dość spory ogród warzywny położony obok budynku. W placówce przebywali wychowan-kowie o różnym statusie społeczno-prawnym, głównie były to dzieci uli-cy lub sieroty wojenne. Zdarzało się też, iż poważnie chorzy samotnie wychowujący dzieci, bądź żyjący w skrajnej nędzy prosili schronisko


o przygarnięcie ich potomstwa i zapewnienie mu utrzymania i wykształ-cenia. Funkcje zarządzającej placówką pełniły kolejno: Wanda Kuczyń-ska, Bronisława Ryszelewska, Anna Staniszewska, Maria Natalia Bag-nowska, a od 1923 roku Sabina Lachowiczowa. Opiekę i pomoc lekarską sprawował doktor Florian Korwin-Kuczyński31. Z czasem instytucja została przejęta przez Magistrat. Mieściło się tu później Schronisko Koedukacyjne Nasz Dom utrzymywane przez władze miejskie. Roztaczało ono od roku 1928 opiekę nad dziećmi obojga płci. Oddziały dla dziewcząt i dla chłopców były od siebie oddzielone – posiadały odrębne kierownictwo i inny personel32. Było finansowane przez Ma-gistrat Radomia, jednakże borykało się z trudnościami dnia codziennego – brakowało niemal wszystkiego – mebli, odzieży, butów.

Magistrat prowadził także i w głównej mierze finansował Miejski Żłobek dla Niemowląt. Otworzono go 1 kwietnia 1928 roku w spec-jalnie odremontowanym lokalu przy ulicy Stare Miasto 1233. Przezna-czony był dla podrzuconych sierot i półsierot, których matki pracowały samodzielnie poza domem. Żłobek jednorazowo mógł przyjąć do 35 dzieci. Zajmował pięć pomieszczeń: dużą salę przeznaczoną dla nie-mowląt, pokój dla dzieci w wieku przedszkolnym, pokój kąpielowy


z izolatką, pokój dla personelu oraz kuchnię. W żłobku oprócz kiero-wniczki, dwóch pielęgniarek oraz lekarza odpowiadającego za wyży-wienie i stan zdrowia dzieci zatrudniano także mamki, których zadaniem było wykarmianie niemowląt. Aby zapewnić maluchom naturalny po-karm, razem z dzieckiem przyjmowano zdrową matkę i nakładano na nią obowiązek dokarmiania innego niemowlęcia. Na posiedzeniu Rady Miejskiej w listopadzie tego samego roku zdecydowano powiększyć żłobek i otworzyć przy nim dodatkowo sierociniec dla dzieci do lat 7. Nowa placówka miała pomieścić 70 podopiecznych, postanowiono też umieścić ją w nowo ufundowanym budynku34. Tak też się stało. W 1929 roku żłobek miejski przeniesiono do dużego lokalu – willi z ogrodem przy ulicy Kozienickiej 65. Zajmował tu aż dwanaście pomieszczeń i był bardzo dobrze – jak na owe czasy – wyposażony, m.in. w kilka wanienek oraz balkony. Instytucję podzielono na trzy części: żłobek, dzieciniec
i przedszkole. Każdy rodzaj zakładu stanowił odrębną, zamkniętą w so-bie całość.

Następną instytucją, prowadzoną przez Magistrat miasta Radomia, była Miejska Stacja dla Niemowląt, którą kierowano przy współpracy z Powiatową Kasą Chorych. Podstawowym jej celem było otoczenie właściwą opieką lekarską i społeczną kobiet ciężarnych oraz stały nadzór nad zdrowiem i prawidłowym rozwojem dziecka od narodzin do szós-tego roku życia. Wszystko to miało służyć walce ze śmiertelnością nie-mowląt i dzieci w pierwszych latach życia.

Małymi dziećmi opiekowała się także instytucja znana pod nazwą Kropla Mleka, finansowana przez Magistrat miasta Radomia i przez niego też prowadzona. Była to kuchnia mleczna, w której pomoc znajdo-wały dzieci od lat 2 do 7. Powołano ją do istnienia 1 grudnia 1925 ro-ku35.

Zarówno Stacja dla Niemowląt, jak i Kropla Mleka mieściły się


w gmachu przy ulicy Świeżej 1. Zajmowały trzy pomieszczenia: dwa po-koje z poczekalnią oraz kuchnię. Obydwie placówki działały sprawnie
i cieszyły się ogólnym uznaniem, pomagały w dożywianiu i troskliwie o-piekowały się dziećmi, wskutek czego liczba osób z nich korzystających stale się zwiększała. Funkcje kierowniczą obydwu placówek pełniły kolejno: Zofia Radoszyńska, a potem Ludwika Germakówna, opiekunką zdrowia była p. Danikowa36, zaś lekarzem – medyk miejski, doktor Włodzimierz Narużewski37. W pierwszych miesiącach 1926 roku z po-mocy obu instytucji korzystało już ponad 300 dzieci38, dlatego Magistrat wystąpił z propozycją utworzenia dodatkowego oddziału stacji. Otwo-rzono go w grudniu 1926 roku na Zamłyniu przy ulicy Mlecznej 5. Zna-lazło w nim miejsce kolejnych sto dzieci z wyjątkowo ubogiej dzielnicy Radomia. Kierowanie oddziałem powierzono Zofii Magnusównej39.

Kolejną Stację Opieki dla Niemowląt i Kroplę Mleka urucho-miono w roku 1930, tym razem przy ulicy Spacerowej 3. Istniała też sa-modzielna Kropla Mleka przy ulicy Słowackiego 8040.

Następnym miejscem w Radomiu, w którym opiekowano się po-krzywdzonymi przez los najmłodszymi, był Dom Sierot Żydowskich. To jedyna wówczas żydowska instytucja opieki nad dzieckiem sierocym. Dom mieścił się przy ul. Obozisko 6 i prowadził go Żydowski Komitet Ratunkowy Ziemi Radomskiej41. Jego uruchomienie było możliwe dzię-ki dofinansowaniu ze strony American Joint Distribution Comittee, czyli Amerykańskiego Zjednoczonego Komitetu Rozdzielczego, popularnie zwanego Jointem. Funkcję kierownika placówki pełnił Chaim Szende-rowicz, personel liczył 11 osób, a opiekę lekarską sprawował dr Ksawer Mulier42. Kondycja finansowa placówki z każdym rokiem stopniowo się pogarszała. Związane było to z inflacją i ciągłym wzrostem cen. W 1928 roku wydatki były tak duże, że wpływy zaledwie w połowie pokryły budżet sierocińca, mimo iż ten otrzymywał stałe dotacje od władz miej-skich i zarządu radomskiej Żydowskiej Gminy Wyznaniowej. Najwięcej pieniędzy pochłaniały wyżywienie oraz odzież i obuwie dla dzieci.

W Radomiu od 1928 roku istniała także Bursa dla chłopców, pozostająca pod zarządem Magistratu. Znajdowała się w domu miejskim przy Starym Mieście 12 (wcześniej z lokalu tego korzystał żłobek)


i przeznaczona była dla chłopców Miejskiej Szkoły Zawodowej oraz Se-minarium Nauczycielskiego43. Bursa składała się z sypialni dla piętnastu chłopców, pokoju do nauki i pokoju wychowawczego.
Dziewczęta z rodzin żydowskich mogły natomiast uzyskać pomoc w Towarzystwie Dobroczynności Opieka nad Dziećmi noszącym na-zwę: Chinuch Jełudym, które prowadziło Pierwszą Ochronę Żydowską typu otwartego dla dzieci sierocych wyznania mojżeszowego. Siero-ciniec mieścił się przy ulicy Długiej 11 i przeznaczony był dla dziewcząt z najbiedniejszych sfer, przeważnie sierot lub półsierot. W 1927 roku przebywało tam od 72 do 83 dzieci44. Ponieważ jednak zasobność ochronki nie była wielka, zaspokajała ona tylko najpilniejsze potrzeby. Utrzymywała się z datków radomian, ofiar innych żydowskich instytucji dobroczynnych, składek członków towarzystwa oraz środków pienię-żnych przekazywanych przez Magistrat.

W interesie ubogich żydowskich dzieci działało w Radomiu także Towarzystwo Opieki Szkolnej, które w pierwszych latach po wojnie utrzymywało kuchnie i wydawało obiady przy wyznaniowych szkołach powszechnych. Reprezentowała je Maria Fidler45. Jedna z kuchni mieś-ciła się przy ul. Spacerowej, poza nią towarzystwo zarządzało jeszcze dwoma. Fundusze na ich utrzymanie czerpało z Żydowskiego Komitetu Ratunkowego Ziemi Radomskiej oraz Amerykańskiego Zjednoczonego Komitetu Rozdzielczego.

Obok instytucji dobroczynnych, zajmujących się najmłodszymi mieszkańcami miasta, istniały w Radomiu także organizacje pomagające ludziom dorosłym. Ich działalność, finansowana z kasy miejskiej lub przez prywatnych fundatorów, prowadzona była osobno – podobnie jak dla dzieci – zarówno przez polskie jak i żydowskie środowiska.

Jedną z najbardziej efektywnie i w wielu zakresach udzielającą pomocy instytucją dobroczynną było założone w 1916 roku46 Stowarzy-szenie Niesienia Pomocy Biednym i Chorym miasta Radomia i okolic pod nazwą Ezra. Utrzymywało się ze składek członkowskich, datków


i ofiar, subwencji Magistratu, funduszy przekazywanych z Żydowskiej Gminy Wyznaniowej oraz kwot uzyskanych z wynajmu sali na śluby.
Z Ezrą związane było działające w jej ramach i przewidziane w statucie Towarzystwo Wspierania Biednych Chorych pod nazwą Linas-Hace-dek, mieszczące się przy ulicy Rwańskiej 3, które udzielało pomocy biednym chorym, o każdej porze dnia i nocy. Faktycznie prowadziło ono oddzielną działalność i w połowie roku 1927 nieformalnie oddzieliło się od Ezry. Na czele stał prezes Icek Bialski, opiekę medyczną sprawował doktor Henryk Lewisz, w zarządzie znalazł się także Michel Rycht-man47. Towarzystwo czerpało fundusze z comiesięcznych opłat człon-kowskich, dobrowolnych darowizn i ofiar, zbiórek do puszek, wpłat wy-padkowych.

Przy ul. Obozisko 6, w tym samym budynku co Dom Sierot Ży-dowskich48, znajdował się także Przytułek dla Starców i Kalek Wyz-nania Mojżeszowego im. Bekermanów. Założyło go małżeństwo: Rufin i Sara Bekerman, którzy przeznaczyli na ten cel własne środki pie-niężne49. Bardzo długo stan prawny instytucji pozostawał nieuregulo-wany i dlatego jej prowadzeniem zajęła się Żydowska Gmina Wyzna-niowa.

Ludźmi starszymi obojga płci opiekowało się wspomniane już Towarzystwo Dobroczynności, które prowadziło Przytułek dla Starców i Schronisko dla Emerytek. Schronienie w nim mogły znaleźć osoby
w podeszłym wieku, kalekie lub takie, którym warunki rodzinne nie po-zwalały samodzielnie żyć ani funkcjonować w społeczeństwie. Był to zakład opieki zamkniętej. Mieścił się we własnym lokalu przy ulicy Świeżej 1, w którym dysponował trzema salami, a trzy kolejne wynaj-mował.

Na opiekę mogły w dwudziestoleciu liczyć również osoby upo-śledzone. Często, opuszczone przez najbliższych, błąkały się po ulicach, zaczepiając przechodniów – dlatego Zarząd Miasta powołał i prowadził Przytułek dla umysłowo chorych. Był to zakład mieszany opieki zamkniętej częściowo finansowany przez Wydział Opieki Społecznej oraz Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej. Uruchomiono go 25 listo-pada 1930 roku w budynku na Starym Mieście 12 lub 13. Kierowała nim Antonina Wójcicka50, oprócz niej zatrudnieni tu byli lekarz, pielę-gniarka, dwóch dozorców oraz służąca.



Jak widać działalność dobroczynna w Radomiu w dwudziestoleciu międzywojennym była sprawna, dość zróżnicowana, zaspokajająca naj-pilniejsze potrzeby. Wciąż się rozwijała i doskonaliła metody postępo-wania, a przez to również popularyzowała ideę świadczenia pomocy in-nym. Okazało się to szczególnie cenne w przededniu drugiej wojny światowej, kiedy społeczeństwo po raz wtóry znalazło się na skraju nę-dzy, głodu i nieszczęścia.



1 P. A. Tusiński, Inne organizacje społeczne, [w:] Tenże, Postawy polityczne mieszkańców Radomia
w latach 1918 – 1939
, Radom 1996, s. 58.

2 Tamże, s. 58.

3 „Głos Radomski”, 1920, rok V, nr 85.

4 D. Zapała, Polski Czerwony Krzyż na Ziemi Radomskiej, [w:] Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego, 1982, T. XIX, zeszyt 1, s. 96.

5 Tamże, s. 96-97.

6 B. Stanaszek, Działalność charytatywna [w:] Tenże, Duchowieństwo diecezji sandomierskiej w latach 1918-1939, Lublin 1999, s. 466.

7 Tamże, s. 467.

8 Archiwum Państwowe w Radomiu (dalej: APR), Akta miasta Radomia (dalej: AmR), sygn. 9200, nlb., Pismo Wydziału Zdrowia Publicznego do Urzędu Wojewódzkiego w Kielcach z dnia 30.03.1932 roku.

9 „Słowo”, 1923, rok II, nr 161.

10 „Głos Radomski”, 1920, rok V, nr 52..

11 Tamże.

12 Sprawozdanie z działalności Stowarzyszenia Sług św. Zyty w Radomiu [w:] „Kronika Diecezji Sandomierskiej”, 1918, rok XI.

13 Tamże.

14 B. Stanaszek, Działalność charytatywna [w:] Tenże, Duchowieństwo diecezji sandomierskiej
w latach 1918-1939
, Lublin 1999, s. 465.

15 Tamże, s. 465-466.

16 Stowarzyszenie Pań św. Wincentego A’Paulo [w:] Rocznik Diecezji Sandomierskiej, 1929.

17 „Głos Radomski”, 1934, rok I, nr 8.

18 APR, AmR, sygn 9320, nlb., Pismo Towarzystwa Przytułku Sierot i Biednych Dzieci Izraela Talmud Tora do Magistratu miasta Radomia z dnia 15.12.1927 roku.

19 S. Piątkowski, Żydzi Radomscy w latach 1918-1939, praca magisterska w zbiorach Archiwum Państwowego w Radomiu.

20 APR, AmR, sygn. 9328, nlb, Pismo Towarzystwa Ochrony Kobiet do Wydziału opieki Społecznej z dnia 31.01.1927 roku.

21 APR, AmR, sygn. 9302, nlb, Pismo Sekcji Ekonomicznej Zarządu Polek do Wydziału Opieki Społecznej z dnia 20.09.1920 roku.

22 Być może Towarzystwo Ochrony Kobiet miało wspólne korzenie z Chrześcijańskim Towarzystwem Ochrony Kobiet lub Narodową Organizacją Kobiet, być może było poprzednikiem któregoś z nich, jednak brak danych archiwalnych na ten temat uniemożliwia wysnucie takiego wniosku. Nie można też tego stwierdzić choćby na podstawie umiejscowienia miejskich oddziałów, ani zatrudnionych tam osób, gdyż dane te nie pokrywają się lub są niekompletne.

23 B. Stanaszek, Działalność charytatywna, [w:] Tenże, Duchowieństwo diecezji sandomierskiej
w latach 1918-1939
, Lublin 1999, s. 462.

24 Tamże, s. 463.

25 APR, AmR, sygn. 9339, nlb, Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Dobroczynności za okres 01.04.1929 – 31.03.1930.

26 B. Stanaszek, Duchowieństwo diecezji sandomierskiej w latach 1918-1939, Lublin 1999, s. 463.

27 S. Piątkowski, Instytucje opieki nad dzieckiem sierocym w Radomiu w latach 1920-1930, Radom 1995, s. 9

28 APR, AmR, sygn. 9339, nlb., Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Dobroczynności za okres 01.04.1929 – 31.03.1930.

29 APR, AmR, sygn. 9339, nlb, Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Dobroczynności za okres 01.04.1929 – 31.03.1930.

30 S. Piątkowski, Instytucje opieki nad dzieckiem sierocym w Radomiu w latach 1920-1930, Radom 1995, s. 7.

31 APR, AmR, sygn. 9291, nlb Pismo Siska dla bezdomnych dzieci do Wydziału Opieki Społecznej oraz APR, AmR, sygn. 9335, nlb, Pismo Magistratu miasta Radomia na posiedzenie zarządu w sprawie reorganizacji personelu Miejskiej Ochronki dla Dziewcząt z dnia 17.07.1925 roku.

32 S. Piątkowski, Instytucje opieki nad dzieckiem sierocym w Radomiu w latach 1920-1930, Radom 1995, s. 11.

33 APR, AmR, sygn. 9297, nlb, Sprawozdanie rozrachunkowe z otrzymanej subwencji na zorganizowanie żłobka dla niemowląt za rok 1928.

34 Tamże.

35 APR, AmR, sygn. 9298, nlb, Protokół inspekcji Stacji dla Niemowląt i Kropli Mleka.

36 APR, AmR, sygn. 9298, nlb., Pismo Polsko-Amerykańskiego Komitetu Pomocy Dzieciom do Urzędu Zdrowia Magistratu miasta Radomia z dnia 13.11.1925 roku.

37 APR, AmR, sygn. 9298, nlb., Pismo Polsko-Amerykańskiego Komitetu Pomocy Dzieciom do Urzędu Zdrowia Magistratu miasta Radomia z dnia 27.11.1925 roku.

38 APR, AmR, sygn. 9298, nlb., Sprawozdanie z organizacji i działalności Stacji dla niemowląt
i Kropli Mleka za okres 15.12.1925 – 01.03.1926 r.

39 APR, AmR, sygn. 9298, nlb., Pismo Magistratu miasta Radomia na posiedzenie Zarządu Miasta z dnia 09.11.1926 roku.

40 APR, AmR, sygn. 9301, nlb, Załącznik do pisma okólnego Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej.

41 Instytucja ta mieściła się przy ulicy Lubelskiej 23, w ramach swej działalności otworzyła i przez krótki okres czasu prowadziła Dom Sierot Żydowskich.

42 APR, AmR, sygn. 9317, nlb, Pismo Domu Sierot Żydowskich w Radomiu do Wydziału Opieki Społecznej przy Magistracie miasta Radomia z dnia 22,12,1920 roku.

43 APR, AmR, sygn. 9312, nlb, Pismo Magistratu miasta Radomia do Wojewody Kieleckiego z dnia 09.02.1929 roku.

44 APR, AmR, sygn. 9320, nlb, Pismo Towarzystwa Dobroczynności Opieka nad Dziećmi p.n. Chinuch Jełudym do Wydziału Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 12.02.1927 roku oraz spis dzieci.

45 APR, AmR, sygn. 9244, nlb, Pismo Towarzystwa Opieki Szkolnej do Komisji Opieki Społecznej z dnia 16.07.1921 roku.

46 APR, AmR, sygn. 9320, nlb, Pismo Stowarzyszenia Niesienia Pomocy Biednym i Chorym miasta Radomia i okolic pod nazwą Ezra do Magistratu miasta Radomia z dnia 15.06.1927 roku.

47 APR, AmR, sygn. 9320, nlb, Pismo Towarzystwa Wspierania Biednych Chorych pod nazwą Linas-Hacedek do Magistratyu miasta Radomia z dnia 01.07.1927 roku.

48 Obie te organizacje współpracowały ze sobą, jednak nieznane są warunki tego porozumienia.

49 S. Piątkowski, Żydzi Radomscy w latach 1918-1939, praca magisterska w zbiorach Archiwum Państwowego w Radomiu.

50 APR, AmR, sygn. 9335, nlb, Pismo Magistratu miasta Radomia na posiedzenie Zarządu Miasta z dnia 17.09.1925 roku.



©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna