Instytut Medycyny Pracy w Łodzi WŁAŚciwości azbestu. Rodzaje I charakterystyka materiałÓw zawierających azbest. Zużycie azbestu I zanieczyszczenie środowiska



Pobieranie 91.93 Kb.
Data03.05.2016
Rozmiar91.93 Kb.
prof. dr hab. med. Neonila Szeszenia-Dąbrowska

Instytut Medycyny Pracy w Łodzi

WŁAŚCIWOŚCI AZBESTU. RODZAJE I CHARAKTERYSTYKA MATERIAŁÓW ZAWIERAJĄCYCH AZBEST. ZUŻYCIE AZBESTU I ZANIECZYSZCZENIE ŚRODOWISKA
Właściwości azbestu

Azbest jest nazwą handlową włóknistych minerałów. Są to materiały nieorganiczne o unikalnych właściwościach chemicznych i fizycznych, które były przyczyną różnorodnego ich wykorzystania już w czasach starożytnych. Azbesty, niezależnie od różnic chemicznych i wynikających z budowy krystalicznej są minerałami naturalnie występującymi w przyrodzie. Ich występowanie jest dość powszechne, ale tylko w niewielu miejscach kuli ziemskiej azbest był i jeszcze jest eksploatowany na skalę przemysłową.

Pod względem mineralogicznym rozróżnia się dwie grupy azbestów: grupę serpentynów i grupę azbestów amfibolowych. Do grupy serpentynów należy tylko jedna odmiana azbestu - azbest chryzotylowy.

Chryzotyl jest stosowany w największych ilościach, stanowiąc 85-90% ogólnego zużycia azbestu

W grupie azbestów amfibolowych praktyczne znaczenie mają dwie odmiany: azbest amozytowy i krokidolitowy. W niewielkich ilościach do produkcji filtrów stosowany był antofilit z uwagi na wyjątkowo dużą odporność na chemikalia.

Pod względem chemicznym azbesty są uwodnionymi krzemianami metali, zawierającymi w swoim składzie magnez, sód, wapń lub żelazo.



Poszczególne odmiany azbestu różnią się składem chemicznym, budową fizyczną
i właściwościami decydującymi o ich zastosowaniu przemysłowym


Główne składniki różnych odmian azbestów, ich chemiczne wzory sumaryczne oraz właściwości fizyczno-chemiczne zestawiono w tabeli 1.


Tabela 1. Główne składniki różnych odmian azbestu i ich wzory sumaryczne


Typ azbestu

Główne składniki (%)

Przybliżony

sumaryczny wzór chemiczny



Si

Mg

Fe

Chryzotyl

Amfibole


Amozyt

Antofilit

Krokidolit

Tremolit


Aktynolit

40
50

58

50



55

38
2

29

-



15

2
40

6

40



2

3MgO 2SiO2, 2H2O
5,5FeO, 1,5MgO, 8Si02, H2O

7MgO, 8SiO2, H2O

Na2O, Fe2O3, 3FeO, 8SiO2, H2O

2CaO, +MgO, FeO, 8SiO2, H2O



Według: Encyclopaedia of Occupational Health and Safety, Third ed. ILO 1983
Azbest chryzotylowy jest włóknistą odmianą serpentynu, tj uwodnionego krzemianu magnezu. Chryzotyl ma kolor żółtawy, po rozwłóknieniu prawie biały, jest miękki, jedwabisty, o długości włókien do 60 mm. Włókna azbestu chryzotylowego są najcieńsze ze wszystkich znanych włókien pochodzenia naturalnego. Grecka nazwa „chrozotyl” oznacza puszyste, złote włosy. Włókna azbestów chryzotylowych mają kształt rurek o średnicy 200-500Å, są cieńsze, elastyczniejsze i bardziej miękkie w porównaniu z włóknami azbestów amfibolowych, grubych i twardych, podobnych do prętów. Przeciętna średnica włókna chryzotylowego wynosi 350Å, amfibolowego – 0,1 do 0,3 µm.

W grupie amfibolowej wyróżnia się pięć odmian minerałów włóknistych o ogólnej formule chemicznej M7Si8O22(OH)2, przy czym M oznacza metale: wapń, magnez, sód lub żelazo o różnym ich udziale. Do azbestów amfibolowych należą: amozyt, krokidolit, antofilit oraz nie posiadające znaczenia przemysłowego tremolit i aktynolit. Azbesty amfibolowe, ze względu na swoje właściwości fizyko-chemiczne są azbestami bardziej agresywnymi biologicznie w porównaniu do chryzotylu.



Amozyt azbest o zabarwieniu brązowym, jest krzemianem żelazowo-magnezowym. Nazwa pochodzi od inicjałów przedsiębiorstwa zajmującego się od 1916 roku eksploatacją tego typu azbestu w Republice Południowej Afryki (Asbestos Mines of South Africa). Identyczny pod względem mineralogicznym azbest odkryto w Indiach, gdzie produkuje się go pod nazwą „mysorit”. Amozyt ma dobrą odporność na kwasy, alkalia i wodę morską.

Krokidolit zwany azbestem niebieskim jest krzemianem sodowo-żelazowym. Kolor niebieski pochodzi od tlenku żelazowego. Krokidolit posiada dużą sprężystość, wytrzymałość na rozrywanie, odporność na działanie kwasów, alkalii i wody morskiej.

Krokidolit – azbest niebieski, najczęściej spośród amfiboli stosowany
w przemyśle, ze względu na kształt włókien i skład chemiczny jest azbestem najbardziej agresywnym biologicznie


Antofilit jest krzemianem magnezowym zawierającym żelazo. Ma małą wytrzymałość mechaniczną, bardzo dużą odporność na temperaturę, a także na chemikalia.

Włókna azbestowe o średnicy poniżej 3 μm i długości powyżej 5 μm,
tzw. włókna respirabilne są włóknami chorobotwórczymi


Przy pomiarach stężenia włókien w powietrzu brana jest pod uwagę liczba włókien respirabilnych (pod mikroskopem zliczane są tylko włókna o podanych wyżej parametrach).
Rodzaje i charakterystyka materiałów zawierających azbest

Azbest był stosowany w ponad 1000 różnych technologii (niektóre doniesienia mówią o znacznie większej liczbie do 3000).



Największa ilość azbestu, ponad 80%, głównie chryzotylu, zużywane było do produkcji wyrobów budowlanych

Wyroby azbestowo-cementowe produkowane z azbestów chryzotylowego i amfibolowych, takie jak: płyty dekarskie, rury ciśnieniowe, płyty okładzinowe i elewacyjne zawierają od 10 do 18% azbestu. Wyroby te są ogniotrwałe, odporne na korozje i gnicie, wytrzymałe na działania mechaniczne, lekkie, trwałe.

Pozostałe grupy produktów, do których zużyto znaczne ilości azbestu to:



  • wyroby izolacyjne stosowane do izolacji kotłów parowych, wymienników ciepła, zbiorników, przewodów rurowych, a także do ubrań i tkanin ognioodpornych. Należą do nich: wata, włóknina, sznury, przędza, tkaniny termoizolacyjne, taśmy.

Wyroby izolacyjne zawierają, w zależności od przeznaczenia, od 75 do 100% azbestu, głównie chryzotylu

Wyroby te, mimo, iż nie należą do najbardziej rozpowszechnionych materiałów zawierających azbest, są źródłem bardzo dużej emisji pyłu azbestu, podczas prac zabezpieczających i rozbiórki.

  • wyroby uszczelniające: tektury, płyty azbestowo-kauczukowe, szczeliwa plecione. Najbardziej powszechnymi wyrobami uszczelniającymi są płyty azbestowo-kauczukowe, które charakteryzują się odpornością na podwyższona temperaturę, wytrzymałością na ściskanie, nieznacznym odkształceniem trwałym, dobrą elastycznością. Płyty mogą być zbrojone. Szczeliwa plecione są stosowane do uszczelniania części pracujących w wysokich temperaturach, a także w środowisku wody, pary wodnej, gazów obojętnych i aktywnych, kwasów organicznych i nieorganicznych, smarów, olejów. rozpuszczalników, gazów spalinowych, ługów, roztworów soli;

  • wyroby cierne, takie jak: okładziny cierne i taśmy hamulcowe stosowane do różnego typu hamulców. Azbest chryzotylowy stosowany do ich produkcji chroni elementy robocze przed zbytnim przegrzewaniem;

  • wyroby hydroizolacyjne: lepiki asfaltowe, kity uszczelniające, asfalty drogowe uszlachetnione, zaprawy gruntujące, papa dachowa, płytki podłogowe, zawierają od 20 do 40% azbestu

  • azbest stosowany był także w produkcji m.in. filtrów w browarnictwie, masek p/gazowych, do produkcji których stosowany był krokidolit.

Niektóre spośród wymienionych wyrobów azbestowych stanowią źródło znacznej emisji włókien azbestu do środowiska. Wielkość tej emisji zależna jest od technologii związania włókien w danym wyrobie, sposobu użytkowania wyrobów oraz procesów ich degradacji mogących powodować uwalnianie się elementarnych włókien.

W zależności od zawartości azbestu stosowanego spoiwa oraz gęstości objętościowej wyróżniono dwie klasy: wyroby „miękkie” i „twarde”. Klasyfikacja ta ma istotne znaczenie dla określenia procedur zabezpieczenia, usuwania i składowania wyrobów zawierających azbest.



Klasa I („wyroby miękkie”) obejmuje wyroby o gęstości objętościowej mniejszej od 1000 kg/m3 , zawierające powyżej 20 % azbestu.

Najczęściej stosowane w tej grupie były wyroby tekstylne, używane przez pracowników w celach ochronnych, koce gaśnicze, szczeliwa plecione, tektury, płytki podłogowe PCW, masy azbestowe natryskowe stosowane były jako izolacja ognioochronna konstrukcji stalowych i przegród budowlanych.

Klasa II („wyroby twarde”) obejmuje wyroby o gęstości objętościowej powyżej 1000 kg/m3, zawierające poniżej 20% .

W wyrobach tych włókna azbestowe są mocno związane. Niebezpieczeństwo dla zdrowia i środowiska stwarza mechaniczna obróbka tych wyrobów (cięcie, wiercenie otworów, rozbijanie, zrzucania). W grupie tej najbardziej rozpowszechnione są płyty azbestowo- cementowe faliste oraz płyty „karo” stosowane jako pokrycia dachowe i elewacje zewnętrzne. Płyty płaskie wykorzystywane były jako elewacje zewnętrzne, ściany osłonowe, ściany działowe, osłony ścian przewodów windowych, szybów wentylacyjnych i instalacyjnych w budownictwie wielkokondygnacyjnym. W mniejszych ilościach stosowano rury, w instalacjach wodociągowych i kanalizacyjnych, a także jako przewody kominowe i zsypy.

Znaczne źródło emisji pyłu stanowią tzw. miękkie wyroby azbestowe zastosowane wewnątrz pomieszczeń w postaci izolacji cieplnej, dodatków do farb i lakierów. Problem ten wystąpił w krajach wysoko uprzemysłowionych, szczególnie w Stanach Zjednoczonych, gdzie na dużą skalę stosowano dodatek azbestu do materiałów wykończeniowych w budynkach użyteczności publicznej (szkoły, szpitale).


Zużycie azbestu i zanieczyszczenie środowiska

Polska nie posiada złóż azbestu nadających się do eksploatacji przemysłowej. Produkcja płyt azbestowo cementowych na ziemiach polskich rozpoczęła się w 1907 roku i trwała do roku 1998, kiedy to weszła w życie Ustawa z dnia 19 czerwca 1997 r. o zakazie stosowania wyrobów zawierających azbest (Dz.U. Nr 101, poz.628 z 1997 r. i Nr 156 z 1998 r.). W Unii Europejskiej całkowity zakaz importu azbestu, produkcji wyrobów azbestowych oraz obrotu nimi został wprowadzony z dniem 1 stycznia 2005 r. Wprowadzony w UE dziesięć lat wcześniej zakaz dotyczył tylko azbestu niebieskiego. Ekspozycja na pył azbestu stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia mieszkańców we wszystkich krajach uprzemysłowionych. Szczytowa produkcja i zużycie materiałów zawierających azbest w Europie Zachodniej, Skandynawii, Ameryce Północnej i Australii przypadła na lata siedemdziesiąte ubiegłego wieku, kiedy to produkowano na świecie ok. 5 milionów ton surowca rocznie. W latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku najwięcej azbestu produkowano i zużywano w byłym Związku Radzieckim. Poczynając od lat 80-tych ubiegłego wieku produkcja i zużycie azbestu na świecie systematycznie zmniejszało się aż do 2001 roku. W 2000 roku zużycie azbestu było szacowane na 1,48 mln ton, co stanowiło tylko ok. 30% wartości z 1980 roku. Krajem dominującym w światowym eksporcie azbestu w 2000 r. była Kanada z rocznym zbytem wynoszącym około 300 tys. ton i zaledwie 1,5% jego zużyciem1. Od 2001 r. obserwowany jest wzrost globalnej produkcji azbestu, obecnie światowa produkcja surowca plasuje się na poziomie około 2,4 miliona ton rocznie2. Największymi producentami w 2005 roku były Rosja (925 tys.), Chiny (520 tys.), Kazachstan (355 tys.), Kanada (200 tys.), Brazylia (195 tys.) oraz Zimbabwe (122 tys.). Kraje Azji, Południowej Ameryki oraz byłego Związku Radzieckiego pozostają współcześnie największymi konsumentami azbestu. Największe zużycie, przeszło 2 kg na osobę rocznie, było w Kirgistanie, Rosji, Białorusi, Kazachstanie oraz Tajlandii (tab. 2). Tabela 2. Zużycie azbestu w 2000 roku



Kraj

Liczba ton w tys.

Kg na osobę


Kirgistan

17,3

3,7

Rosja

447,0

3,1

Białoruś

25,2

2,5

Kazachstan

32,4

2,2

Tajlandia

121,0

2,0

Brazylia

182,0

1,2

Ukraina

60,0

1,2

Japonia

98,6

0,8

Wietnam

62,5

0,8

Malezja

18,0

0,8

Zimbabwe

10,0

0,8

Południowa Korea

29,0

0,6

Chiny

410,0

0,4

Hiszpania

15,4

0,4

Rumunia

10,2

0,4

Indonezja

54,9

0,3

Meksyk

27,0

0,3

Iran

20,0

0,3

Turcja

19,5

0,3

Południowa Afryka

12,5

0,3

Columbia

12,2

0,3

Indie

125,0

0,1

Stany Zjednoczone

15,0

0,1

Nigeria

12,5

0,1

Kanada

4,8

0,1

Inne kraje

200,0

0,1

RAZEM

2042,0

0,3

Według: Tossavainen A.: Global use of asbestos and the incidence of mesothelioma.
Int. J. Occup. Environ. Health. 2004; 10: 22-26

Wg szacunku z połowy lat 80-tych na 1 mieszkańca w Polsce zużyto 1,7 kg surowca. Przykładowo: NRD – 3,3 kg na 1 mieszkańca, Czechosłowacja – 2,8 kg, Japonia – 2,6 kg, Austria – 2,0 kg, Belgia i Luxemburg – 1,9 kg.

Powszechne stosowanie wyrobów azbestowych, z których włókna azbestu w mniejszym lub większym stopniu mogą się uwalniać do środowiska komunalnego, spowodowało wzrost zainteresowania społecznego zdrowotnymi skutkami środowiskowej ekspozycji na azbest. Ze względu na swoje właściwości i praktycznie niezniszczalność azbest wprowadzony do środowiska otaczającego człowieka utrzymuje się w nim przez czas nieokreślony. Włókna azbestu przedostają się do powietrza atmosferycznego w wyniku korozji materiałów zawierających surowiec, wietrzenia formacji geologicznych, jak i działalności człowieka.

Źródłami naturalnymi włókien azbestu są zanieczyszczenia skorupy ziemskiej, zanieczyszczenie wód przepływających przez złoża zawierające azbest, zanieczyszczenie azbestem eksploatowanych złóż węgla kamiennego, rud miedzi, kamieni budowlanych, talku i innych. Potencjalnie, rakotwórcze włókna są wszechobecne z powodu wietrzenia i korozji formacji geologicznych, częściowo z powodu działalności człowieka. Z raportów międzynarodowych wynika, że prawdopodobnie większość włókien jest emitowana ze źródeł naturalnych. Jednakże brak jest obecnie danych dotyczących pomiarów ilości włókien uwalnianych do atmosfery przez naturalne procesy wietrzenia skał. Źródła naturalne w praktyce mają mniejsze znaczenie ze względu na znaczne ich rozproszenie oraz występowanie na terenach stosunkowo rzadko zaludnionych, podczas, gdy źródła związane z działalnością człowieka dotyczą zwykle terenów o dużej gęstości zaludnienia.

Źródła emisji pyłu azbestu do środowiska związane z działalnością człowieka dotyczą:


  • terenów wydobywania i produkcji azbestu oraz zakładów przetwórstwa azbestu. Szacuje się, że na 1 tonę przerabianego surowca, przy zastosowaniu filtrów wydalane jest na zewnątrz zakładu ok. 100 g pyłu

  • odpadów przemysłowych związanych z przetwórstwem azbestu. Ze względu na praktyczną niezniszczalność włókien azbestu bardzo istotny problem w ochronie środowiska stanowią niewłaściwie składowane przemysłowe odpady azbestowe,

Aktualnie największym problemem jest zanieczyszczenie powietrza spowodowane stosowaniem wyrobów azbestowych i emisji włókien na skutek korozji płyt azbestowo-cementowych, wydatnie przyspieszanej przez „kwaśne deszcze” i inne chemiczne zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego

Istotnym źródłem emisji pyłu wewnątrz pomieszczeń mogą być urządzenia ogrzewcze, wentylacyjne, klimatyzacyjne i izolacje zawierające azbest.

Globalnie zanieczyszczenie środowiska azbestem oceniane jest na podstawie:



  • ilości importowanego surowca i materiałów zawierających azbest

  • zużycia surowca w zakładach przetwórstwa azbestu

  • zużycia surowca na 1 mieszkańca rocznie

  • ilości i stanu materiałów zawierających azbest zastosowanych na terenie kraju.

Na teren Polski wwieziono po roku 1945 łącznie ok. 2 mln ton azbestu. Był to głównie azbest chryzotylowy importowany z byłego Związku Radzieckiego. Szacuje się, że co najmniej 80% do 85% tego azbestu zużyte zostało w produkcji wyrobów azbestowo-cementowych, zwłaszcza w produkcji płyt płaskich i falistych

Produkcja płyt azbestowo cementowych na ziemiach polskich rozpoczęła się w 1907 roku i trwała do roku 1998. Szacuje się, że na dachach i elewacjach znajduje się przeszło 1200mln m2 płyt azbestowo-cementowych, ok. 15 mln ton. Produkcja została zakazana Ustawą z dnia 19 czerwca 1997 r. o zakazie stosowania wyrobów zawierających azbest (Dz.U. Nr 101, poz.628 z 1997 r. i Nr 156 z 1998 r.). Zgodnie z tą ustawą w Polsce do 28 września 1998 roku została zakończona produkcja płyt azbestowo-cementowych. Natomiast po 28 marca 1999 obowiązuje również zakaz obrotu azbestem i wyrobami zawierającymi azbest. Azbestowo-cementowe płyty płaskie i faliste produkowano w Polsce3 w kilku zakładach w oparciu o niemal identyczne receptury: 88% do 91% cementu i 9% do 12% azbestu w przeliczeniu na suchą masę. Stosowano tu typowy czysty cement portlandzki bez dodatków i azbest chryzotylowy. Okresowo do azbestu chryzotylowego dodawano różne, na ogół niewielkie ilości azbestu krokidolitowego (najczęściej 1,5 do 3 % w stosunku do sumy suchych składników). Jeszcze rzadsze było stosowanie azbestu amozytowego, stosowanego w podobnych ilościach co azbest krokidolitowy. Azbesty krokidolitowy i amozytowy uznane są za szczególnie niebezpieczne. Stosowania azbestu krokidolitowego i amozytowego zaniechano w końcu lat osiemdziesiątych.4

Trwałość, rozumiana jako długowieczność płyt azbestowo-cementowych jest przedmiotem dyskusji ze względu na różnice związane z ich nasiąkliwością, jak i intensywnością działania różnych czynników. Płyty „Karo”, które poddawane były dodatkowemu zagęszczaniu w procesie prasowania charakteryzują się mniejszą porowatością niż płyty faliste, co sprawia, że ich nasiąkliwość wynosi ok. 16% i jest znacznie niższa niż płyt porowatych, których nasiąkliwość wynosi 27%. Związana jest z tym również mniejsza odporność na korozję płyt porowatych. Okres bezpiecznej eksploatacji płyt azbestowo-cementowych wynosi od 30 do 60 lat, jednakże nawet po 60-u latach, w przeciętnych warunkach płyty AC nie ulegają całkowitej degradacji, choć ich powierzchnia bywa znacznie uszkodzona oddziaływaniem warunków atmosferycznych

Użycie azbestu w budownictwie na znaczną skalę rozpoczęło się w Polsce w latach 60-tych, kiedy to uruchomione zostały 4 duże zakłady wyrobów azbestowo-cementowych.

Głównym surowcem stosowanym do produkcji był azbest chryzotylowy, ale do połowy lat osiemdziesiątych do produkcji rur ciśnieniowych używany był także krokidolit oraz niewielkie ilości amozytu.

Łączne zużycie azbestu do produkcji wyrobów azbestowo-cementowych w okresie od uruchomienia zakładów po II Wojnie Światowej do 1993 roku szacowane jest na ok. 1,4 mln ton, w tym ok. 8,5 tys. ton amozytu oraz ok. 86 tys. ton krokidolitu. Ok. 72% ogólnej ilości azbestu krokidolitowego stosowanego w Polsce w latach 1959-1984 do produkcji wyrobów azbestowo-cementowych, tj. ok. 60 tys. ton zużywane było przez tylko jeden zakład produkujący rury ciśnieniowe o dużej średnicy.5

Szacuje się, że w naszym kraju zabudowanych było (wg szacunków w 2002 r.) ok. 15,5 mln ton wyrobów zawierających ten surowiec, znajdujących się aktualnie w różnym stanie technicznym. Największa ilość zabudowanych wyrobów azbestowo-cementowych w ok. 1 kg na osobę dotyczy województw: podlaskiego, lubelskiego, mazowieckiego oraz świętokrzyskiego.

Rejonami szczególnie środowiskowo zagrożonymi azbestem są: (1) obszary oddziaływania byłych zakładów przetwórstwa azbestu, (2) tereny, na których zabudowana została duża ilość materiałów azbestowo-cementowych; istotnym problemem w ocenie zanieczyszczenia powietrza jest ilość i stan techniczny eksploatowanych obiektów, budynków mieszkalnych i użyteczności publicznej, w których zastosowano wyroby azbestowe, (3) „dzikie” wysypiska odpadów azbestowo-cementowych, (4) obszary, na których wykorzystywano odpady wyrobów azbestowych do celów „gospodarczych”

Szczególnie duże zagrożenie dla zdrowia mieszkańców stanowiły i nadal stanowią zakłady produkcji wyrobów azbestowo-cementowych zanieczyszczające niebezpiecznymi odpadami wielkie obszary.


Przykład. Zanieczyszczenie środowiska azbestem o cechach klęski ekologicznej

Środowiskowe zanieczyszczenie azbestem spowodowane „zagospodarowaniem” odpadów azbestowo-cementowych przez mieszkańców szczegółowo zostało rozeznane w gminie Szczucin, będącej obszarem oddziaływania jednego z dużych zakładów przetwórstwa azbestu. Gminę zamieszkuje ok. 14 tys. osób, a jej obszar wynosi 12 tys. ha.

W 1959 r., został uruchomiony w Szczucinie zakład wyrobów azbestowo-cementowych (ZWAC). Ogółem w latach 1959-1993 w zakładzie w Szczucinie zużyto 350 tys. ton azbestu, w tym 65 tys. ton krokidolitu, zakładając, że emisja wynosiła 50 g azbestu na 1 tonę zużytego surowca, daje to 17,5 tony ogółem, a 3,2 tony azbestu niebieskiego emitowanego do środowiska. Ilość ta, ze względu na praktyczną niezniszczalność wprowadzanego do środowiska azbestu, stanowi nadal zagrożenie dla zdrowia. Podkreślić należy, że z ogólnej ilości azbestu niebieskiego importowanego do Polski ok. 70% zużyto w zakładzie w Szczucinie. Zakład ten był jedynym w kraju producentem rur ciśnieniowych o dużej średnicy, do produkcji których stosowano krokidolit. Fakty te tłumaczą ogromne nagromadzenie na terenie gminy odpadów produkcyjnych, zawierających szczególnie niebezpieczny dla zdrowia azbest niebieski.

Wkrótce po uruchomieniu zakładu odpady produkcyjne zostały udostępnione ludności, co było zgodne z obowiązującymi wówczas przepisami prawnymi dotyczącymi odpadów azbestowo-cementowych. Odpady te wykorzystywane były przez mieszkańców gminy do utwardzania lokalnych dróg, podwórek, boisk szkolnych, sportowych, jak również jako dodatek do materiałów budowlanych w gospodarstwach indywidualnych.

Głównymi źródłami emisji pyłu azbestowego do powietrza atmosferycznego na terenie gminy są: (1) nawierzchnie dróg, podwórzy, placów użyteczności publicznej zbudowane lub utwardzone z zastosowaniem odpadów azbestowych, (2) mieszkania i pomieszczenia gospodarcze, w których zastosowano odpady i wyroby azbestowe jako materiały budowlane i wykończeniowe, (3) odzież, wykładziny, makaty, koce, plandeki wykonane z tkaniny poużytkowej zanieczyszczone azbestem, (4) zwały odpadów azbestowych w osiedlach, (5) grunty orne, na których zastosowano drobnoziarniste (pyliste) odpady azbestowe.

Oszacowano, że na drogach w gminie znajduje się około 330 tys. m3 odpadów azbestowych i pozostałych tworzyw zanieczyszczonych tymi odpadami. Ponadto zarejestrowano 65,5 km długości dróg, na których wykorzystano te odpady. Z danych ankietowych wynika, że odpady azbestowe zastosowano na około 8,6 ha podwórzy i 28,3 ha dróg dojazdowych.

Objętość odpadów azbestowych i ziemi zanieczyszczonej tymi odpadami w posesjach i na drogach dojazdowych wynosiła około 250 tys. m3. Na przyzakładowym składowisku zdeponowane zostało około 110 tys. m3 odpadów. Bliżej nieokreślone masy odpadów azbestowych zastosowano do zapełniania wyrobisk i naturalnych niecek terenu oraz ulepszania gleby (wapnowania). Znaczne ilości odpadów zalegają w pryzmach.

Łączna szacowana objętość odpadów azbestowych oraz mas ziemnych zanieczyszczonych azbestem na terenie gminy Szczucin wynosiły: 0,8 – 1,0 mln m3.

Powszechność i różnorodność zastosowania odpadów azbestowych sprawia dużą trudność w zinwentaryzowaniu wszystkich źródeł emisji pyłu azbestowego. Jest też przyczyną dużej kosztowności prac sanitujących środowisko.

Złożoność struktury przestrzennej zaazbestowania powierzchni ziemi, zróżnicowanie potencjalnego zagrożenia emisją pyłu azbestowego, bardzo duża pracochłonność i kosztowność prac sanitacyjnych wywołują konieczność ich rozłożenia w czasie.

W odpadach azbestowo-cementowych, wykorzystywanych do celów gospodarczych, znajdują się znaczące ilości widocznego gołym okiem azbestu niebieskiego (krokidolitu). Nagromadzenie tak dużych ilości azbestu niebieskiego w odpadach na terenie gminy jest wynikiem zużycia przez zakład w Szczucinie stosunkowo dużych ilości azbestu krokidolitowego.

W powietrzu atmosferycznym, jak i wewnątrz pomieszczeń na terenie gminy na podstawie przeprowadzonych analiz identyfikacyjnych stwierdzono obecność włókien krokidolitu - najbardziej biologicznie agresywnego azbestu.

Zastosowane do utwardzania podwórek, dróg, boisk szkolnych i sportowych odpady zawierające krokidolit stanowią szczególne niebezpieczeństwo dla dzieci i młodzieży, która w czasie gier, zabaw i przebywania na otwartej przestrzeni narażona jest na wdychanie znacznej ilości pyłu azbestu.

Mieszkańcy gminy Szczucin od 48 lat, tj. od momentu uruchomienia zakładu wyrobów azbestowo-cementowych, podlegają zawodowej, parazawodowej i środowiskowej ekspozycji na pył azbestu chryzotylowego i krokidolitu.

Liczba osób eksponowanych zawodowo od momentu uruchomienia zakładu do połowy lat dziewięćdziesiątych wynosiła w przybliżeniu 2600 osób, w tym około 300 osób zmarło, tak więc można przyjąć, że 2300 osób było zawodowo narażonych. Stanowi to 16% ludności zamieszkałej na terenie gminy.

Przez ekspozycję parazawodową (domową) rozumie się kontakt z azbestem wyni­kający ze wspólnego zamieszkiwania z osobą zatrudnioną przy produkcji wyrobów azbestowych. Pył azbestu przenoszony jest do domu na włosach, ciele i odzieży roboczej. Przyjmując, że wspólnoty mieszkaniowe osób zatrudnionych liczą średnio 4 osoby, to w ciągu 38 lat funkcjonowania zakładu tzw. parazawodowy kontakt z pyłem azbestu mogło mieć około 10 tys. osób. Osoby te stanowią grupę wysokiego ryzyka następstw zdrowotnych również ze względu na fakt, że pracownicy zakładu byli grupą "uprzywilejowaną" w dostępie do odpadów produkcyjnych. Odpady azbestowo-cementowe, przedstawiające znaczną wartość dla okolicznej ludności jako materiał służący nie tylko do budowy i utwardzania dróg, ale także stosowany w budownictwie, rozprowadzane były odpłatnie na tzw. talony.

Rozproszenie odpadów azbestowo-cementowych na terenie całej gminy spowodowało, że środowiskowej ekspozycji poddani są w mniejszym lub większym stopniu wszyscy jej mieszkańcy.

Należy podkreślić, że niewątpliwie inaczej kształtowała się sytuacja w przeszłości w trakcie przewożenia odpadów i ich obróbki na drogach, na terenie posesji i wewnątrz domów mieszkalnych. Narażenie mieszkańców wykonujących te roboty należy szacować na równi z bardzo wysokim narażeniem zawodowym, sięgającym 100 wł./cm3. Dawka kumulowana włókien azbestu w populacji mieszkańców gminy jest więc znacznie wyższa niż szacowana dla aktualnych wartości stężenia włókien we wdychanym powietrzu. Efekt zdrowotny tej dawki już się ujawnia i ujawniać się będzie wśród mieszkańców gminy jeszcze przez kilkadziesiąt lat.

W latach 2002-2007 w gminie intensywnie prowadzane było unieszkodliwianie azbestu poprzez zaasfaltowanie dróg oraz zabezpieczenie nawierzchni podwórek szkolnych, boisk sportowych oraz w wielu posesjach przez prywatnych właścicieli. Można się spodziewać sukcesywnie znacznego zmniejszenia emisji pyłu azbestu do powietrza atmosferycznego. W celu oceny aktualnego narażenia mieszkańców niezbędne jest przeprowadzenie powtórnego rozeznania pozostałej ilości niezabezpieczonych odpadów oraz wykonanie pomiarów. W 2004 roku pomiary stężeń, wykonane w nowo wybudowanych osiedlach domków jednorodzinnych wykazały bardzo niskie stężenie włókien azbestu w powietrzu atmosferycznym. Podobne wyniki stwierdzono w 2007 r. w obrębie dróg pokrytych asfaltem.

W latach 1987-2006 wśród mieszkańców Szczucina odnotowano 73 przypadki międzybłoniaka opłucnej.
W powietrzu atmosferycznym wysokie stężenia pyłów zawierających azbest obserwuje się przede wszystkim na wielkich budowach, gdzie następuje cięcie, szlifowanie lub wiercenie otworów w azbestowych materiałach budowlanych. Stężenia pyłu mogą w tych przypadkach wynosić przy stanowiskach pracy 20 wł./cm3 aż do 100 wł./cm3 ((20000 wł./l – 100 000 wł./l) w odległości 1-5 m od stanowiska pracy.

Stężenia włókien w pomieszczeniach zależą od warunków eksploatacji materiałów zawierających azbest, znajdujących się w tych budynkach. Na przykład przy normalnym zużywaniu się wykładzin podłogowych stężenia włókien nie przekraczają 1,0 wł./l, ale przy takich czynnościach, jak szlifowanie papierem ściernym lub cięcie mogą osiągać wartość od 10-60 wł./l. Największe stężenia w budynkach (do 1000 wł./l) występują podczas prac remontowych przy zrywaniu izolacji azbestowych, zeskrobywaniu pozostałości po wykładzinach itp. W Anglii w budynkach zawierających pokrycia z płyt azbestowych oraz natryskiwanych azbestem, a także urządzenia grzewcze zawierające azbest, oznaczenia ilościowe dawały średnie wartości około 0,9 wł./l. Istotną informacją dla celów kontroli jest to, że usuwanie azbestu z budynków prowadzi do znacznie wyższego zanieczyszczenia w innych częściach pomieszczeń, utrzymującego się przez wiele tygodni. Pomiary wykonywane na zewnątrz budynków zawierających materiały azbestowo-cementowe dawały wyniki poniżej 0,5 wł./l.

W powietrzu osiedli wiejskich odległych od przemysłowych źródeł emisji azbestu stężenia włókien azbestu w powietrzu nie przekraczają wartości 1 wł./l.

W Polsce pomiary stężenia włókien azbestu w powietrzu są aktualnie prowadzone w kilku województwach. Stężenie włókien azbestu w powietrzu atmosferycznym związane jest ściśle ze źródłami emisji pyłu.

W Stanach Zjednoczonych wielkość stężenia pyłu azbestu na podstawie dużej liczby pomiarów ustalono następująco:


  1. rejony wiejskie wolne od źródeł emisji – poniżej 0,1 wł./l

  2. rejony miejskie – poziom waha się w granicach 0,1-1,0 wł./l

  3. w sąsiedztwie różnorodnych źródeł emisji pyłu:

  • zakłady wyrobów azbestowo-cementowych w odległości:

300 m - 2,2 wł./l

700 m – 0,8 wł./l

1000 m – 0,6 wł./l

  • przy drodze szybkiego ruchu – 0,9 wł./l

  • przy autostradach – 3,3 wł./l

  1. w pomieszczeniach:

  • w budynkach bez szczególnych źródeł azbestu – poniżej 0,1 wł./l

  • w budynkach zawierających materiały azbestowe występowały znaczne rozpiętości stężeń od 1,0 wł./l do 10 wł./l – średnio występowało kilka włókien w 1 l

  • zawodowe zagrożenie w pomieszczeniach od 100 wł./l do powyżej 100 000 wł./l, aktualnie stężenie obniżono do powyżej 2000 wł./l, zaś w większości krajów wynoszą one od 100-200 wł./l.

Wielkość emisji włókien azbestu do powietrza atmosferycznego związana jest z takimi czynnikami fizycznymi, jak wibracja powietrza, temperatura i wilgotność oraz ich zmienności. Włókna azbestu wprowadzane w atmosferę są przenoszone przez prądy wertykalne (0,1 m/sek.) oraz prądy poziome (1-10 m/sek.). Jedynym sposobem oczyszczania powietrza są opady atmosferyczne.

Z pomiarów stężeń włókien azbestu nawet na terenach gęsto zaludnionych wynika, że odnotowywane stężenia są niskie. Ekspozycja środowiskowa w odróżnieniu od zawodowej trwa całą dobę i średnio o 25 lat dłużej niż zawodowa, stosunkowo więc niskie stężenia pyłu w warunkach długotrwałej ekspozycji mogą prowadzić do wysokich kumulowanych dawek.



1 Virta R. US Geological survey Worldwide asbestos supply and consumption trends from 1900 to 2000. www.minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/asbestos

2 Kendall T. Asbestos production: survivors counting Asian cost. Ind Minerals. 1998; 384: 80-7.

3 Produkcję płyt azbestowo-cementowych rozpoczęto w Polsce w 1907 roku w Krakowie. Zakład ten został zamknięty w latach 70-tych ub. wieku. Około 1910 roku produkcję rozpoczął zakład w Lublinie, a około 1920 w Ogrodzieńcu koło Zawiercia, wg J.Dyczek w: „Azbest. Zanieczyszczenie środowiska. Ryzyko dla zdrowia” pod red. N.Szeszeni-Dąbrowskiej, IMP, Łódź, 2007

4 J.Dyczek j.w.

5Dane o zużyciu azbestu ustalono na podstawie materiałów uzyskanych z zakładów azbestowo-cementowych w ramach realizacji projektu badawczego KBN Nr 4 0785 91 01 "Epidemiologiczna ocena skutków zdrowotnych działania pyłu azbestu na podstawie oceny ryzyka choroby nowotworowej w populacji eksponowanych zawodowo" (1992-1994)







©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna