Joanna Brylak, Alex Gilardini, Roberto Privitera Instytucja świadka koronnego w systemie włoskiego prawa karnego procesowego



Pobieranie 72.31 Kb.
Data07.05.2016
Rozmiar72.31 Kb.

Instytucja świadka koronnego...

Joanna Brylak, Alex Gilardini, Roberto Privitera

Instytucja świadka koronnego w systemie włoskiego prawa karnego procesowego

Przepisy kodeksów karnych różnych państw posługują się terminem „świadek koronny”, na który składa się szereg różnych rozwiązań prawnych, stworzonych na przełomie kilkuset ubiegłych lat1, sięgających inkwizycyjnego procesu angielskiego z czasów Tudorów. Oportunizm ścigania oraz zasady rządzące prawem dowodowym wprowadziły reguły szczególnego traktowania świadka koronnego, umożliwiające uznanie jego zeznań za wiarygodne, włączone później do licznych spośród europejskich systemów prawnych, w tym również do włoskiego.

Mimo niejednolitości modeli instytucji świadka koronnego, na tle obowiązujących regulacji prawnych wskazać można pewne elementy wspólne wielu kodyfikacjom prawnym.

Po pierwsze: zakres przedmiotowy, ograniczony do przypadków groźnej przestępczości (handel narkotykami, przestępstwa terrorystyczne, pranie pieniędzy, porozumienia przestępcze itp.).

Po drugie: zakres podmiotowy w ramach którego wskazać należy: stosowną proporcję czynu świadka koronnego do czynów innych sprawców, których działalność przestępczą instytucja świadka koronnego ujawniła, a także własną inicjatywę sprawcy w przekazaniu znanych mu faktów i przyczynienie się w sposób konkretny i istotny do wykrycia czynu i jego innych sprawców. Kolejnym elementem jest własna inicjatywa świadka koronnego w przedmiocie powiadomienia we właściwym czasie odpowiednich organów o planowanym przestępstwie oraz zapobieżenie skutkom porozumień przestępczych.

Po trzecie: zróżnicowana gama materialnoprawnych i procesowych konsekwencji przewidzianych w stosunku do sprawcy – świadka koronnego, w tym zakaz stosowania tymczasowego aresztowania, zaniechanie ścigania karnego, odstąpienie od wymierzenia kary i nadzwyczajne złagodzenie kary.

Po czwarte: wprowadzenie instytucji świadka koronnego do ustawodawstwa poprzez ustawy dodatkowe, zazwyczaj na ograniczony okres z jednoczesnym uniknięciem usytuowania tej instytucji na stałe w kodeksie karnym i postępowania karnego.

Naturalnie instytucja świadka koronnego nie jest, a przynajmniej być nie powinna, uniwersalnym instrumentem stosowanym nagminnie, stanowi bowiem wyłom od generalnych zasad procedury karnej. Z zasady powinna ograniczyć się do poważnej przestępczości, dla której zwalczania niezbędne jest rozbicie solidarnych porozumień przestępczych, z reguły o międzynarodowym charakterze mafijnym, dotyczących m.in. handlu narkotykami czy bronią, terroryzmu bądź kidnapingu.

Przepisy o świadku koronnym zamieszczane w regulacjach pozakodeksowych dają możliwość sprawniejszej, w razie potrzeby, nowelizacji ustaw, zwłaszcza tych, które obowiązują tymczasowo. Zasada proporcjonalności skłania ku odmowie przyznania statusu świadka koronnego w sytuacji wystąpienia dysproporcji pomiędzy rangą przestępstwa popełnionego i przestępstwa wykrytego dzięki współpracy takiego świadka.

Reguła formalnie trafna, w praktyce spotyka się z krytyką. Odmowne potraktowanie wniosku o uznanie świadka za koronnego daje bazę ku ocenie organów ścigania jako wyłudzających wręcz zeznania. Ów stan powoduje zderzenie dwóch zasad procesowych: zasady proporcjonalności z zasadą efektywności ścigania.

Z wyborem określonego modelu instytucji świadka koronnego wiążą się jednocześnie odpowiednie konsekwencje materialnoprawne i procesowe.

Wyłączenie sprawcy czynu z procesu poprzez nadanie mu statusu świadka koronnego rodzi skutek w postaci zaniechania ścigania karnego. Jeżeli jednak ów świadek wciąż pełni rolę oskarżonego, właściwym instrumentem wydaje się raczej zastosowanie instytucji nadzwyczajnego złagodzenia kary lub możliwość odstąpienia od jej wymierzenia. Kontrowersyjną kwestią jest bowiem stosowanie tymczasowego aresztowania względem takiego świadka, ponieważ przyjmując ów status, staje się on osobą traktowaną w sposób szczególny i uprzywilejowany, darzoną zaufaniem. Zgoda na współpracę z organami sprawiedliwości nie oznacza, iż nie istnieje obawa ucieczki takiego świadka z wielu względów: z chęci uniknięcia występowania przed sądem w tym charakterze czy obawy zemsty ze strony współsprawców przestępstwa.

Zdefiniowanie omawianego pojęcia nastręcza szereg wątpliwości, a to ze względu na brak jednej, wspólnej definicji tej instytucji, stąd przyjmuje się pewne założenie ogólne, iż ów status wiąże się z poczynieniem sprawcy czynu zabronionego swoistej obietnicy w zakresie ścigania lub ukarania za popełniony przez niego czyn w zamian za ujawnienie i przekazanie wszelkiej wiedzy na temat przestępstw innych osób.

Abstrahując od genezy omawianej instytucji, zauważa się, że korzeni kontynentalnych rozwiązań należy poszukiwać we włoskim systemie prawnym, wyrosłych na trudnych walkach z przestępczością zorganizowaną, w systemie opartym na konstrukcjach prawnych wymierzonych w walkę z przestępczością o charakterze mafijnym2.

Dzięki fluktuacji w gospodarce3, finansach4 i wymiarze sprawiedliwości5 powstała taka właśnie definicja instytucji świadka koronnego. Raport z 1965 r. przedstawiony parlamentowi włoskiemu wskazuje, że koniec lat 50. XX wieku charakteryzował się przejęciem przez mafię kontroli nad wszystkimi rodzajami działalności w prowincji Palermo – branżą budowlaną, bankowością czy handlem6. Lata 70. i 80. to z kolei napływ kapitału pochodzącego z obrotu narkotykami i objęcie swym zasięgiem północnych Włoch, żywego centrum finansowego kraju7.

Parlamentarna Komisja Antymafijna i włoski parlament wypracowali prawo antymafijne – Ustawę Ragnoni-La Torre8, która wprowadzała zmiany we włoskim kodeksie postępowania karnego, dodając art. 416–bis, penalizujący przynależność do stowarzyszeń o charakterze mafijnym. Wpływ tej regulacji na rzeczywistość prawną we Włoszech był znaczny, albowiem bycie mafiosem stało się karalne, zwłaszcza iż ustawodawca włoski przewidział przepadek mienia osób oskarżonych o przynależność do stowarzyszeń o takim charakterze9.

Wykorzystanie konstrukcji pentito, w oparciu o instytucję funkcjonującą do tamtej pory jako metoda walki z terroryzmem, jako środka antymafijnego, pozwoliło na złamanie hermetycznego klanu przestępców zorganizowanych10 i stało się próbą walki z ewidentną zmową milczenia – omerta, czego dowodem był sławetny maksiproces z udziałem kierowniczego ciała mafii – Cupoli.

Tamtejsze mechanizmy walki z przestępczością zorganizowaną sięgają ku modelowi tworzenia norm prawa administracyjnego i cywilnego, do zasad funkcjonowania jednostek samorządowych, prawa gospodarczego, zamówień publicznych i prawa ochrony środowiska. Ratio legis tych rozwiązań spoczywa w dążeniu do ochrony tych sektorów z racji ich narażenia na próby infiltracji przez przestępczość zorganizowaną. Prawodawca włoski wprowadził zatem rozwiązania o charakterze czysto prewencyjnym. Takie rozwiązania nie zaskakują, kiedy spojrzeć na te zagadnienia, jak na istotną część historii włoskiego prawotwórstwa i pewien typowy wymuszony specyfiką społeczności włoskiej model wnioskowania o procesach prawotwórczych w systemie prawa karnego procesowego.

Zapewne długotrwałe istnienie przestępczości zorganizowanej we Włoszech ułatwiło samoistne dojrzewanie włoskiego wymiaru sprawiedliwości i społeczności do rozwiązań stosowanych po dzień dzisiejszy. Obowiązywanie od dłuższego czasu ustawy o świadku koronnym pozwoliło na zweryfikowanie teorii z praktyką, wprowadzanie korektur jak najbardziej idących w parze z potrzebami zmieniającej się rzeczywistości. Zdaje się, iż okres prób legislacyjnych, porażek w zakresie instytucji świadka koronnego, włoski system prawny przeżył bezpowrotnie.

Polityka kryminalna państwa powinna wychodzić poza granice, także te kulturowe i wewnętrzne. Duże znaczenie powinna mieć komparatystyka dla rozszerzenia spectrum postrzegania różnorodnych, alternatywnych konstrukcji prawnych i zauważanie ich efektywności działania. Włochy postrzegane jako kraj eksportujący metody premiowania sprawców przestępstw, nierzadko piętnowane za generowanie warunków swoistej „mekki dla pentito11, przyciągają uwagę na poniesione straty wymiaru sprawiedliwości. Straty te spowodowane zostały przestępczością zorganizowaną, zaś państwo włoskie zdecydowało się stosunkowo późno na wprowadzenie swoistej konstrukcji, jaką jest pentito.

Terminologia prawnicza określa instytucję świadka koronnego na wzór anglosaski, pomijając jednoznaczność funkcjonalną i zaciemniając precyzję przedmiotowego jej ujęcia. W procesualnym kontekście pojawia się zarzut, iż w zapisach ustawowych pojawia się zamiana ról procesowych. Mianowicie, osoba podejrzana występuje w charakterze świadka w tej samej sprawie, co powinno być niedopuszczalne, ponadto dochodzi do dublowania ról procesowych. Świadek koronny staje się osobą, względem której przedstawia się zarzuty w toczącym się procesie, a w następnej kolejności postępowanie jest zawieszane. Zeznania na niekorzyść pozostałych współoskarżonych, będące podstawą do nadania statusu świadka koronnego, mają charakter samorodny. Takie rozumowanie potwierdza fakt, iż przy ewentualności wznowienia postępowania zawieszonego uprzednio sporządza się protokół z zeznań świadka koronnego, który może zawierać zapisy o naturze samooskarżającej pentito. Osobą podejrzaną zatem winno się określać świadka koronnego wyłącznie w relacji do tego zawieszonego postępowania. Informacje ujęte protokolarnie natury samooskarżającej nie powinny zostać potraktowane jako wyjaśnienia udzielone przez podejrzanego tak, aby nie naruszyć reguły nemo se ipse iurem accusare tenetur.

Klasyfikując wiadomości udzielone przez pentitio jako zeznania, nadaje się mu status zbliżony do świadka. Teoretycy, wprowadzając określenie „zeznanie”, nie określili definicji tego pojęcia. Leksykalnie oznacza ono oficjalne oświadczenie w sądzie, to, co ktoś zeznał w danej sprawie. W ujęciu procesowym zeznaniem określa się środek dowodowy pochodzący od świadka. Równocześnie pozbawia się świadka koronnego w zasadzie wszystkich praw, jakie gwarantuje typowemu świadkowi kodeks postępowania karnego.

Poszukiwania podobieństw w instytucjach kodeksowych raczej nie mają sensu na podłożu praktycznym. Oczywiste jest, że specyfika systemów prawnych rodzić będzie zawsze wiele różnic w tym zakresie.

Sensowne zatem jest uznanie konstrukcji świadka koronnego za instytucję o charakterze sui generis, w oparciu o przepisy prawa karnego procesowego. Dowód w postaci świadka koronnego uruchamiany jest w ostateczności, wówczas gdy oskarżenie nie dysponuje innymi środkami dowodowymi. Zastanawia ocena wiarygodności zeznań świadka koronnego, które doktrynalnie określane są często mianem pomówień świadka koronnego.

Doktryna posługuje się pojęciem pentito samoistnie i nie budzi to błędnych skojarzeń. Jak się wydaje, nie należy określać przestępcą osoby, w relacji do której nie zapadł prawomocny wyrok karny. Logika doktryny włoskiej potwierdza się w fakcie zaniechania dokładnego tłumaczenia i nawiązań do terminologii anglosaskiej, poprzez percepcję pojęcia do własnego języka prawnego. Co więcej – próba stworzenia pojęcia o charakterze rodzimym daje wrażenie oderwania rozwiązań włoskich od specyficznych brytyjskich czy amerykańskich, a także niemieckich, rysując jej status bardziej niezależnym.

Włoski prawodawca używa określenia collaborazione della giustizia, co oznacza „osobę współpracującą z wymiarem sprawiedliwości”, nie stosuje natomiast pojęcia pentito. Termin pierwszy o opisowym charakterze wydaje się być zdecydowanie bardziej adekwatny niż próba wprowadzenia określenia podobnego do świadka koronnego. Mimo iż pojęcie to ma szerokie ramy, we włoskim systemie prawnym stosowane jest tylko w kontekście członków grup terrorystycznych i organizacji stricte mafijnego charakteru, a w zakresie programu ochrony – także wobec „zwykłych” świadków.

Na tle rozważań doktrynalnych pojawiają się aspekty premiowania świadka koronnego bądź innych osób decydujących się podjąć współpracy z wymiarem sprawiedliwości, a służy temu szereg rozwiązań legislacyjnych.

Jednym z nich, powstałym na skutek plagi i licznych zabójstw w latach 70. ubiegłego stulecia włoskich krezusów, było „ustawodawstwo stanu wyższej konieczności” (legislazione d’emergenza) przewidujące m.in. swoiste nagradzanie osób współpracujących z wymiarem sprawiedliwości, uwzględnione po raz pierwszy w regulacji nr 191 z dnia 18 maja 1978 r. Ten innowacyjny krok stał się specyficznym wzorcem dla powstających później rozwiązań prawnych w zakresie analizowanego zagadnienia. Można przyjąć, iż zasada bilansowania zysków i strat i reguła proporcjonalności, ujawniane przez podkreślenie roli osoby współpracującej z policją i organami wymiaru sprawiedliwości, nie znalazły ujścia w doktrynie włoskiej. Istotnym przy analizowaniu doktryny włoskiej i wykładni literalnej staje się fakt, iż włoskie instytucje podparte założeniami o świadku koronnym postrzegane są jako element prawa karnego materialnego, a nie procesowego, pomimo iż mają aspekt procesowy (odstąpienie od ścigania) i materialny (złagodzenie albo zwolnienie od odpowiedzialności karnej po zakończeniu procesu). Instytucja świadka koronnego jest regulacją pozakodeksową. Włoskie prawo materialne absorbuje w postaci załącznika przepisy w powyższej materii i niezależnie, a obok prawa penitencjarnego i prawa karnego procesowego stanowią one znaczący obszar legislacji. Rozważania o instytucji prowadzą do zderzenia zasady legalizmu z zasadą praworządności również w wymiarze konstytucyjnym, mając odzwierciedlenie w teoriach prawnych dotyczących kary jako takiej. Wyraża się to w konieczności wynagradzania sprawców, w możliwości ewentualnego zastosowania innych instrumentów natury karnej, dających podobne rezultaty, bez rażącego naruszenia zasad prawa12. Normatywne regulacje prawa włoskiego odbiegają ewidentnie od omawianych na wstępie reguł13, co spowodowane jest włoskimi realiami i kulturą prawną.

Nagroda, rozumiana jako zwolnienie od odpowiedzialności karnej lub jej zminimalizowanie za współpracę procesowo-śledczą, we włoskiej praktyce prawnej jest elementem „prawa karnego premiującego”14. Ma ono charakter teoretyczny i filozoficzny, sięgający ku prawu cywilnemu. Zajmuje się istotą nagrody jako konstrukcji przeciwstawianej karze, akcentując miejsce jednej i drugiej w systemie prawa. Taka koncepcja ma być przeciwwagą dla tradycyjnego „negatywizmu” prawa karnego ze wszystkimi sankcjami i działaniami tylko i wyłącznie represyjnymi. Nagroda traktowana jest tutaj jako „kontrkara”, stosowana w danych sytuacjach względem określonych osób i przy spełnieniu określonych warunków. Jest poniekąd rewersem kary, rozumianym jako nagroda sensu stricto, bądź jako kara retrybutywna15. Takie założenie zmusza postrzeganie dobra i zła w kategoriach relatywnych, niemal arytmetycznych, co podlega silnej krytyce. Podkreśla się głównie, że prawo nagradzające chroni i premiuje sprawcę w skali niedopuszczalnej w znaczeniu sprawiedliwościowym. Pomysł „nagrody” w zderzeniu z koncepcją kary jest traktowany jako wyraz współcześnie pojmowanej reguły celowości, pozwalającej na uzasadnienie uregulowań prawnych, przewidujących premiowanie sprawców. Nagroda nie jest zatem uzasadniana moralnie, lecz celowościowo. Obszerna, jak zaznaczyliśmy, dziedzina „prawa nagradzającego” obejmuje swoim zasięgiem także prawo karne premiujące, poprzez współpracę procesową (collaborazione processuale), gdzie wyraża się we współdziałaniu z organami dążącymi do sprawnego zakończenia procesu poprzez ujawnienie okoliczności przestępstw lub wskazanie sprawców czy też współsprawców.

Uzyskanie statusu świadka koronnego możliwe jest na każdym etapie postępowania, w postępowaniu przygotowawczym, sądowym i wykonawczym – zarówno przed, jak i po uprawomocnieniu się wyroku. Mimo wszystko taką współpracę postrzega się jako procesową uznającą jej walor dowodowy.

Ze względu na charakter pojawiają się w doktrynie trzy typy współpracy procesowej: służąca ujawnieniu bądź potwierdzeniu znamion przestępstwa popełnionego przez świadka koronnego (tzw. współpraca wewnętrzna contra se), następnie – poprzez wskazanie pozostałych sprawców przestępstwa popełnionego także przez świadka koronnego (współpraca wewnętrzna contra alios), dalej – poprzez ujawnienie sprawców przestępstw innych od tych, co do których toczy się już postępowanie wobec świadka koronnego (współpraca zewnętrzna contra alios).

Współpraca procesowa wewnętrzna contra se, określana jest jako denuncjacyjna, albowiem świadek koronny oskarża innych współsprawców lub sprawców16. Wszystkie typy współpracy procesowej bywają określane jako „zadośćuczynienie procesowe” w odróżnieniu do „zadośćuczynienia materialnego”.

Zadośćuczynienie (ravvedimento) rozumiane jest jako możliwość określonego zachowania wobec wymiaru sprawiedliwości, zagwarantowana odgórnie przez ustawodawcę. „Zadośćuczynienie materialne” definiowane jest jako zachowanie sprawcy mające na celu zapobieżenie przestępstwu, naprawienie szkody powstałej w wyniku przestępstwa lub złagodzenie jego skutków, a także niepodjęcie obrony noszącej wówczas znamiona przestępstwa. „Zadośćuczynienie procesowe” z kolei postrzegane jest jako podjęcie współpracy z wymiarem sprawiedliwości przez ujawnienie czynu zabronionego już popełnionego lub ujawnienie sprawców. To drugie zatem ma charakter czysto post factum i wymiar wyłącznie dowodowy, a nie jak pierwsze – prewencyjny17.

Otwartym więc pozostaje zapytanie, czy powyższe konstrukcje są prawnie uzasadnione w zderzeniu z regułami procesowymi, niezbędne – zatem, czy taki sam cel nie może być osiągnięty za pomocą bardziej prawnie i etycznie wyraźnych środków, i wreszcie – dogodnie dla obydwu stron. Popierając niezbędność współpracy procesowej, legislatorzy włoscy podkreślają swoistą mobilność pryncypiów współczesnego procesu karnego, ryzykując odważną tezę, zgodnie z którą zasady procesu karnego powinny ewoluować wraz z upływem czasu tak, aby móc sprostać oczekiwaniom i przemianom społeczeństwa oraz podążać za realiami kryminalnymi.

Instytucja pentitio rodowodem co prawda szczyci się innym, lecz po raz pierwszy miała być wprowadzona do ustawodawstwa włoskiego w 1978 r. jako narzędzie walki może nie tyle z organizacjami natury mafijnej, a z narodowym terroryzmem. Okazała się być rozwiązaniem na tyle skutecznym, że w niezbyt odległym czasie Włochy zostały skonfrontowane ze zjawiskiem określanym w literaturze prawniczej i socjologicznej jako pentitisimo. Prężna polityka antymafijna, zwłaszcza w latach 80. i 90. ubiegłego wieku, miała znaczący wpływ na zainteresowanie zagadnieniem ze strony prawników–karnistów i socjologów. Szeroki i wieloaspektowy dorobek włoskiej teorii prawniczej w zakresie przestępczości zorganizowanej, czy metodyki jej zwalczania jest olśniewający i nie do obalenia.

Pierwszy szczyt Unii Europejskiej, poświęcony wypracowaniu wspólnego programu walki z przestępczością zorganizowaną, odbył się w Palermo w grudniu 2000 r. Efektywne działania włoskich organów ścigania w przeciągu ostatnich dwudziestu lat potwierdziły założenie o istnieniu dwóch grup związków przestępczych o charakterze zorganizowanym: pierwsza grupa złożona ze związków zorganizowanych sensu stricto i druga mająca charakter mafijny, polegający na konstrukcji mniejszych związków o takim samym charakterze, niejednokrotnie o rodzinnej naturze. Dobrym przykładem jest sycylijska cosa nostra lub kalabryjska n’draghetta, każda podparta około stoma rodzinami mafijnymi. Funkcjonowanie cosa nostra potwierdzono w latach 80., kiedy wypłynęli skłonni do współpracy z wymiarem sprawiedliwości pentiti członkowie mafii sycylijskiej – in primis Tommaso Buscetta i Salvatore Contorno.

Weberowska definicja związku mafijnego, sprowadzająca się do określenia go mianem „niezależnej grupy społecznej”, pokazuje, że spełnia wszystkie warunki regulujące funkcjonowanie ciała przestępczego, opartego na ścisłych związkach biologicznych18. Początkowo w ramach cosa nostra, potem n’draghetta, tworzyły się organy nadrzędne, złożone z przywódców
(capo) poszczególnych grup (commissioni). Zajmowały się kwestiami dotyczącymi użycia siły i rozwiązywania konfliktów wewnętrznych, z wyłączeniem sfery ekonomicznej. Ów układ społeczny odpowiada koncepcji „społeczeństwa segmentowego” Smitha19 i myśli „wspólnoty mechanicznej” Durkheima20. Zarówno grupy cosa nostra, jak i n’draghetta, można uznać za wzorcowy model współczesnej organizacji o charakterze sformalizowanym. Charakterystyczny typ powiązań wewnątrzmafijnych umożliwił przystosowanie się związków przestępczych do coraz to nowszych warunków i ulepszonych założeń, w tym gospodarczych. Najbardziej współczesna definicja mafii21 stanowi, że jest nią „działalność chroniąca własność prywatną”.

Powyższe wartości wewnątrzgrupowe stanowią niejako „cel oficjalny”, obok którego istnieją mniejsze „cele operacyjne”, określane w różnych momentach historycznych przez capo poszczególnych rodzin. Tak jak wszystkie wspólnoty oparte na durkheimowskiej koncepcji solidarieta meccanica, cosa nostra i n’draghetta ulegają nieustannym ewolucjom funkcjonalnym, co podkreśla niezwykłą elastyczność związków mafijnych, polegającą na umiejętności modyfikowania celów i rozszerzaniu sfery działania bez przymusu powiększania ilości członków grupy22.

Rok 1991 przyniósł we Włoszech reorganizację urzędów prokuratury dla lepszej koordynacji dochodzeń wstępnych, dotyczących szczególnie ciężkich przestępstw traktowanych za typowe dla przykładu przestępczości o charakterze mafijnym ściganych na podstawie art. 416–bis (stowarzyszenie o charakterze mafijnym), art. 630 c.p. (bezprawne pozbawienie wolności w celu wymuszenia), art. 74 Dekretu Prezydenta Republiki nr 309 z dnia 9 października 1990 r. (stowarzyszenie mające na celu nielegalny obrót środkami odurzającymi i psychotropowymi). Dodatkowo Dekret Prezydenta ograniczył posługiwanie się instytucją osoby współpracującej z wymiarem sprawiedliwości tylko do przestępstw o charakterze mafijnym.

Analizując instytucję świadka koronnego według ujęcia włoskiego, należy gwoli wyjaśnienia spojrzeć na regulacje dotyczące przestępczości zorganizowanej, zdefiniowanej poprzez dwa artykuły kodeksu karnego, wprowadzone nowelą numer 646 z 1982 r., a są nimi art. 416 c.p. i 416–bis c.p. Przewidują one różnice w dwóch pojęciach: l’associazione per delinquere (art. 416 c.p.), które można określić jako związek przestępczy (dosłownie: stowarzyszenie przestępcze) o charakterze zorganizowanym sensu stricto oraz l’associazione di tipo mafioso (art. 416–bis c.p.), rozumiany jako związek przestępczy o charakterze mafijnym. Włoska prokuratura szczególną uwagę zwraca na znaczenie praktyczne przepisu art. 416–bis c.p., który został wcielony w 1982 r., modyfikowany następnie ustawą nr 356 z dnia 7 sierpnia 1992 r. Regulacja obydwu przestępstw, uznanych za przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu, ujawnia różnice pomiędzy dwoma typami związków przestępczych. Pierwszy ma charakter zdecydowanie surowszy, zaś jego cele ograniczają się do planowania niespecyzowanego ani jakościowo, ani ilościowo co do ilości popełnianych przestępstw. Drugi – poniekąd tradycyjny, zakłada bardziej złożone i wyrafinowane metody i formy działania oraz specyficzną, bo kompleksową strukturę. Opiera się na sile zastraszania drogą powiązań i stosowaniem przemocy, zatem na możliwości posługiwania się przemocą również na zewnątrz organizacji. Przemoc ta służyć ma ugruntowaniu wyśmienitych warunków ku rozwojowi przestępczości o charakterze mafijnym, jakim są assoggettamento, rozumiane jako podporządkowanie członków oraz omerta, czyli swoista „zmowa milczenia”, jako elementy metody mafijnej, ujawniającej się nie wyłącznie w popełnianiu przestępstw, ale również prowadzenia działalności gospodarczej, formalnie zgodnej z prawem, lecz powiązanej ze środowiskiem korupcjogennym na szczeblu samorządowym i przenikaniem w struktury administracji samorządowej. Wszystkie te działania wypełniają desygnaty pojęcia związku mafijnego, precyzowanego w art. 416–bis c.p.

Pojęcie związku o charakterze przestępczym wypracowała doktryna i orzecznictwo, a co interesujące, nie stanowią o nim przepisy ustaw. Definicja ta stworzona została w oparciu o analizę środków którymi się posługuje, związków pomiędzy jej poszczególnymi członkami, podziałem ról i zadań i specyfiką zapewniającą wewnętrzną stabilność związku o charakterze l’associazione per delinquere. Wystarczającym jest istnienie związku o nieciągłym charakterze, czasowym, służącym popełnianiu zaplanowanych przestępstw23. Ustawodawca włoski, definiując związek przestępczy o charakterze mafijnym, ukonstytuował się w art. 416–bis c.p., określając go cechami: formą instrumentalnego zastraszania (intimidazione), podporządkowaniem (assoggettamento) i zmową milczenia (omerta). Doktryna włoska traktuje powyższą instytucję jako działającą z pewnym zamiarem finalnym w postaci popełnienia przestępstwa. Tymczasem związek mafijny cechuje popełnianie czynów zabronionych o charakterze ciągłym, „gangstersko-gospodarczym”, dążenie do władzy ekonomicznej, gospodarczej i wzrostu siły wewnętrznej struktury. Przy tej technice działalność dozwolona nie jest traktowana jak osłona dla działalności przestępczej, ale jako jedna z form mafijnej przedsiębiorczości24.

Innym problemem doktrynalnym jest „usiłowanie związku przestępczego typu mafijnego” (tentativo di associazione di tipo mafioso). Granice między związkami tego typu są niezmiernie płynne i generują problemy interpretacyjne kategorii związków na tym tle. Kolejnym minimum zorganizowania jest struktura o charakterze associazione per delinquere, która charakteryzowana jest przez włoską doktrynę jako uznająca istnienie zamiaru bezpośredniego w popełnianiu serii przestępstw, niekoniecznie na starcie dookreślonych. Znaczące wytyczne w tym zakresie zawiera orzeczenie włoskiego Sądu Kasacyjnego, zgodnie z którym kryterium odróżniającym przestępstwo z art. 416 c.p. od zbiegu przestępstw przewidzianego w art. 56 c.p., jest charakter „zgody do popełniania przestępstw” przez sprawców. Sąd orzeka, iż zwykły zbieg przestępstw cechuje okazjonalne porozumienie sprawców, z kolei związek przestępczy o charakterze zorganizowanym pojawia się jako swoiste „porozumienie przestępcze”.

Zawężone ramy niniejszej publikacji nie powinny pominąć regulacji polskiej w tym zakresie. Wątpliwości budzi zamiar sprecyzowania definicji, ponieważ jej wprowadzenie do języka prawnego koliduje z faktem, iż oznacza się nim jedno ze znamion konkretnego przestępstwa.

Ze względu na wzrost zagrożenia terroryzmem i trudnościami w zbieraniu dowodów przeciwko skutecznie kamuflującym się grupom przestępczym, do włoskiego porządku prawnego wprowadzono dekretem nr 625 z dnia 15 grudnia 1979 r., uzupełnionym potem ustawą nr 15 z dnia 6 lutego 1980 r. nowe rozwiązania procesowe – unormowania na korzyść członków grup terrorystycznych, którzy odłączyli się od organizacji przestępczych i podjęli współpracę z wymiarem sprawiedliwości. Nowatorskie konstrukcje prawne, gwarantujące oskarżonym o terroryzm czy przestępstwa przeciw porządkowi konstytucyjnemu przywileje w zakresie wymiaru kary, wymagały, aby oskarżony podjął się efektywnej współpracy z wymiarem sprawiedliwości, dostarczając dowody umożliwiające identyfikację bądź ujęcie pozostałych sprawców, podlegających odpowiedzialności karnej opartej na ogólnych zasadach, przy ewentualnych modyfikacjach wymiaru kary. Odstąpienie od penalizacji czynu zabronionego znalazło zastosowanie w stosunku do sprawców, którzy w sposób świadomy i zamierzony przyczynili się do zapobieżenia przestępstwu terroryzmu i dostarczyli dowodów przeciwko sprawcom. Pierwsze regulacje o charakterze premiującym świadków dawały pomyślne efekty w zakresie liczby skazań, ilości przestępców decydujących się na współpracę z wymiarem sprawiedliwości i sprawności infiltracji obszarów działania przestępców. Pojawiły się jednak na tym tle liczne debaty natury etycznej, które zainicjowały działania włoskiego parlamentu, w rezultacie czego przyjęto ustawę nr 304 z dnia 29 maja 1982 r. o środkach zmierzających do ochrony porządku konstytucyjnego, przewidującą niekaralność osób, które odłączyły się od grup przestępczych, jeżeli w tym związku nie dopuściły się przestępstw lub dopuściły się przestępstw wymienionych enumeratywnie w ustawie, w okresie i w związku z formowaniem się organizacji przestępczej25, aczkolwiek dostarczając informacje, nie obowiązywała konieczność obciążania pozostałych członków.

Ustawa nr 34 z dnia 18 lutego 1987 r. dała beneficja porzucającym terroryzm i przemoc oraz zrywającym z ruchami terrorystycznymi (terroristi dissociati). Nadal jednak głośne były głosy o ryzyku, iż pentito może celowo obciążyć współsprawców i członków organizacji przestępczej w ramach osobistej vendetta. Użyta konstrukcja pentito na swój sposób skrzywiła praktykę sądową i ugodziła w klasyczne zasady włoskiego procesu karnego, spotykając się z surową krytyką włoskiej rzeczywistości.

Praktyczne wprowadzenie, a potem objęcie prawną regulacją programu ochrony świadków koronnych było zwiastunem wrastania instytucji świadka koronnego we włoski system prawny.

Regulacja z dnia 7 sierpnia 1992 r. – ustawa nr 356 – wzmocniła wątki premiujące, rozciągając je na prawo karne wykonawcze, a wcielając w system modyfikacje w prawie penitencjarnym w relacji do osób odbywających karę pozbawienia wolności, a decydujących się na podjęcie takowej współpracy, uzyskując status świadka koronnego26. Na tym tle pojawia się paradoks, ponieważ z jednej strony włoskie prawo penitencjarne przewiduje zaostrzenie warunków odbywania kary względem skazanych członków zorganizowanych grup przestępczych (art. 41–bis wł. pr. pren.), z drugiej z kolei dopuszcza specyfikę procesu, polegającą na kolaboracji świadka koronnego i sądu. Ów permanentny charakter włoskiej ustawy o świadku koronnym jest szerzej rozumiany aniżeli w regulacjach polskich, przewidujących limit czasowy w obowiązywaniu ustawy.

Zwiększając zaufanie dla instytucji, włoski prawodawca zreformował i usprawnił funkcjonowanie niektórych regulacji wprowadzając ustawę nr 82 z dnia 15 marca 1991 r. Ustawa nałożyła na pentito pewne obowiązki: obligację podjęcia współpracy w okresie 6 miesięcy od jej zadeklarowania, powinność protokołowania informacji uzyskanych, zakaz wykorzystywania informacji uzyskanych w procesie, zakaz wykorzystywania zeznań nieprotokołowanych, zakaz kontaktu ze świadkami koronnymi występującymi w tej samej sprawie, zakaz dla adwokatów podejmowania obrony kilku świadków obciążających zeznaniami tę samą osobę dla zapobieżenia sugestiom przy składaniu zeznań i wreszcie – objęcie programem ochrony zwykłych świadków, analogicznym do tego, który uwzględnił świadka koronnego.

Sumując stwierdzić należy, iż instytucja świadka koronnego, niezależnie od systemów prawnych, ma na celu zmobilizowanie sprawców i uzyskanie od nich pomocy w wykryciu i ukaraniu sprawców czynów przestępnych. Ów denuncjant – przestępca wymaga szczególnej ochrony w procesie, zarówno prawnej, jak i faktycznej. Wspierając swoimi zeznaniami oskarżenie, ogranicza współsprawcom swobodę poruszania się i działania, pozbawia ich dotychczasowych możliwości, stylu i jakości życia, a przez to zyskuje wizytówkę zdrajcy. Z wielu badań wynika, iż obciążenie takim statusem rodzi szereg patologii psychicznych wśród świadków koronnych.

Niezbędność instytucji świadka procesowego koronnego jawi się w konieczności walki z przestępczością zorganizowaną. Wskazane jest także szerokie wsparcie w postaci programu ochrony osób współpracujących z wymiarem sprawiedliwości i ich rodzin.



1 S. Armellini, Saggi sulla premialità del diritto nell’età moderna, Roma 1976.

2 Inaczej S. Pikulski, Costa Nostra – mafia sycylijska.

3 N. Marino, Sangue e appalti, Mafia, politica, affari: rapporto 1992, Palermo 1992.

4 M. Centorrino, La presenza mafiosa nell’economia siciliana, Bollettino/Instituto Gramsci siciliano 1985, nr 3.

5 S. Barresi, Esperienze di un magistrato in Sicilia, Segno 1990, nr 119.

6 Raport Parlamentarnej Komisji Antymafijnej z 1965 r.

7 C. Sterling, Mafia. Sycylia rządzi światem, Warszawa 1992.

8 Pio La Torre sprawował funkcję Sekretarza Partii Komunistycznej na Sycylię.

9 C. Lucarelli, La mattanza, Torino 2003.

10 N. Mancuso, La legislazione antimafia ed i rapporti di diritto pubblico, La legge antimafia tre anni dopo: bilancio di un’esperienza applicativa, pod red. G. Fiandaca, Milano 1986.

11 C. Ruga Riva, Il premio per la collaborazione processuale, Milano 2002.

12 A. Scandellari, La premialità nel diritto penale sostanziale e nel nuovo processo penale, GP 1993.

13 L. Ferrajoli, Diritto e ragione. Teoria del garantisimo penale, Bari 2000.

14 M. Pisani, Studi di diritto premiale, Milano 2001.

15 U. Liguori, Il diritto penale premiale. La tecnica delle circostanze attenuanti ad effetto speciale e il problema della loro possible cumulabilità, GP 1998.

16 G. Flora, Il ravvedimento del concorrente, Padova 1984.

17 C. Ruga Riva, Il premio per la collaborazione processuale, Milano 2002.

18 Zdaniem historyka G. Guido Lochiavo, w latach 1860–1924 ani jeden polityk z Sycylii nie został deputowanym do włoskiego parlamentu bez cichej aprobaty mafii.

19 M. G. Smith, Corporations and Society, Duckworth 1974.

20 E. Durkheim, La divisione del lavoro sociale, Milano 1999.

21 D. Gambetta, La mafia siciliana. Un’ industria della protezione privata, Torino 1992.

22 L. Franchetti, Condizioni politiche e amministrative della Sicilia, Roma 1993.

23 Definicja wykształcona przez włoski Sąd Kasacyjny Corte di Cassazione, uznawany za sąd zbliżony w swych kompetencjach do polskiego Sądu Najwyższego.

24 R. Rychlik, Zarys włoskiej koncepcji walki z organizacjami mafijnymi, Prok. i Pr. 1998, nr 6, s. 143.

25 Ustawa nr 304 z dnia 29 maja 1982 r. miała charakter uzupełniający względem ustawy-dekretu nr 625 z 1979 r.

26 M. S. Canepa, Manuale di diritto penitenziario, Le norme, gli organi, le modalità, Dell’esecuzione delle sanzioni penali, Milano 1996.


Prokuratura

i Prawo 11, 2005


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna