Justynian I – próba odbudowy Cesarstwa Rzymskiego I początki tożsamości bizantyjskiej Cele lekcji



Pobieranie 21.8 Kb.
Data09.05.2016
Rozmiar21.8 Kb.

Justynian I – próba odbudowy Cesarstwa Rzymskiego i początki tożsamości bizantyjskiej

1. Cele lekcji

a) Wiadomości


Uczeń zna:

  • sytuację polityczną i etniczną na ziemiach byłego Cesarstwa Zachodniorzymskiego w VI wieku,

  • trudności wewnętrzne Cesarstwa wschodniego wywołane nadmiernym fiskalizmem i epidemią dżumy,

  • etapy opanowywania ziem dawnego Cesarstwa zachodniego,

  • kolejne herezje w Kościele katolickim,

  • główne osiągnięcia w sztukach plastycznych tamtej epoki,

  • kluczowe dla tematu daty,

  • osiągnięcia Justyniana, Teodora, Belizariusza, Narsesa, Tryboniana, Geliomera.

b) Umiejętności


Uczeń potrafi:

  • omówić poszczególne kampanie Bizantyjczyków na terytoriach dawnego Cesarstwa Zachodniego,

  • wskazać na mapie obszary podporządkowane przez wodzów Justyniana,

  • wyjaśnić wpływ głównych problemów wewnętrzne Cesarstwa wschodniego na politykę zewnętrzną,

  • rozpoznać na ilustracji zabytki: kościół Mądrości Bożej w Konstantynopolu, kościół San Vitale w Rawennie.

2. Metoda i forma pracy


Praca z mapą, wykład, elementy rozmowy nauczającej, nauczanie zbiorowe

3. Środki dydaktyczne


Mapa, atlasy, materiał ikonograficzny na podstawie albumu Dzieje cywilizacji: Wieki średnie

4. Przebieg lekcji

a) Faza przygotowawcza


  1. Czynności organizacyjne (wprowadzenie uczniów do klasy, sprawdzenie listy obecności).

  2. Nawiązanie do poprzedniej lekcji. (W efekcie wędrówki ludów administracja rzymska w prowincjach poza Italią stopniowo zanikała. Proces obstrukcji Cesarstwa Zachodniego tymczasowo powstrzymywali wybitni dowódcy – m.in. Stylichon i Aecjusz. Wzajemne animozje i intrygi pałacowe pogłębiały jednak postępującą destabilizację państwa, to zaś doprowadziło do detronizacji ostatniego cesarza na zachodzie).

b) Faza realizacyjna


Wykład nauczyciela (załącznik 1.)

W toku wykładu:



  • wszystkie wspominane obszary uczniowie lokalizują w atlasach,

  • opisowi zabytków powinna towarzyszyć prezentacja ilustracji.

c) Faza podsumowująca


Rozmowa nauczająca:

Wielkim wysiłkiem swojego państwa – osłabionego przez perskie najazdy oraz dotkliwą epidemię dżumy – Justynian niemal zrealizował swe plany odbudowy Cesarstwa w granicach sprzed wędrówki ludów. W rzeczywistości nie była to restytucja rzymskiego panowania, lecz bezwzględny podbój germańskich państwa powstałych na gruzach Cesarstwa zachodniego przez monarchię bizantyjską, nawiązującą, co prawda, do wzorców rzymskich, lecz będącą w gruncie rzeczy odmienną strukturą polityczną. Rządy Justyniana – o którym mówiono, że był tak zapracowany, że prawie nigdy nie sypiał – wykazały skuteczność i siłę Cesarstwa bizantyjskiego oraz zaowocowały wielkimi osiągnięciami w dziedzinie kultury (Hagia Sophia, kodeks Justyniana). Sukcesy te znacznie wyczerpały zasoby państwa, przez co okazały się nietrwałe. Jeszcze za życia Justyniana w granice Cesarstwa, od strony prowincji bałkańskich, wtargnęli Słowianie, a wkrótce po nich Awarowie. Największym zagrożeniem okazał się (w 568 r. – czyli już po śmierci monarchy) najazd Longobardów, za sprawą którego od Cesarstwa odpadła niemal cała Italia.


5. Bibliografia


  1. Bovo E., Golinelli P., Dzieje cywilizacji: Wieki średnie, Arkady, Warszawa 2000.

  2. Browning R., Cesarstwo Bizantyjskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1997.

  3. Iwaszkiewicz P., Łoś W., Stępień M., Władcy i wodzowie starożytności, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1998.

  4. Mango C., Cesarstwo Bizantyjskie, Muza, Warszawa 1994.

  5. Prokopiusz z Cezarei, Historia sekretna, Prószyński i Spółka, Warszawa 1998.

  6. Zientara B., Historia powszechna średniowiecza, Trio, Warszawa 1999.

6. Załączniki

a) Wykład nauczyciela


załącznik 1.

Po upadku Cesarstwa zachodniego rezydujący w Konstantynopolu władcy nie byli w stanie kontrolować sytuacji w Italii. Absorbowały ich wydarzenia na wschodnich kresach państwa (zwłaszcza permanentny konflikt z Persami), stąd w sprawy Zachodu angażowali się pośrednio.

Przykładem takiego posunięcia było skłonienie władcy Ostrogotów – Teodoryka do wystąpienia przeciw Odoakrowi. Interwencja Wizygotów doprowadziła do likwidacji państwa Odoakra (488-493r.). Wbrew intencjom władców Wschodniorzymskich Ostrogoci stworzyli w Italii własne państwo.

Rozważna polityka Teodoryka przyczyniła się do odnowy zniszczonego półwyspu, odbudowano szereg miast, a pomiędzy dawnymi mieszkańcami Italii i Ostrogotami (pomimo różnicy religijnej, gdyż ci drudzy byli arianami) zaczynała tworzyć się więź społeczna.

Po przejściowych problemach Cesarstwa Wschodniorzymskiego, również na obszarach tego państwa, doszło do względnej stabilizacji po odparciu Persów i ujarzmieniu Izauryjczyków (górale z południowo zachodniej Azji Mniejszej).

Znakomicie zorganizowana i zaprawiona w bojach armia umożliwiła władcom Bizancjum (bo tak coraz częściej zaczynano określać Konstantynopol) aktywizację na arenie międzynarodowej. Dało się to zauważyć za panowania Justyna I (518-527 r.), a przede wszystkim jego siostrzeńca Justyniana I (527-565 r.).

Zapewne już na początku swych rządów Justynian nosił się z zamiarem restytucji rzymskiej władzy w dawnych prowincjach zachodnich. Zanim to jednak nastąpiło, cesarz (zwany też coraz częściej basileusem – czyli po grecku królem) musiał zażegnać konflikt z Persją. Toczone ze zmiennym szczęściem walki zakończyły się zawarciem pokoju w roku 532.

Rok ten ważny był także ze względu na zamieszki w stolicy (tzw. powstanie Nika), wywołane nadmiernym fiskalizmem ze strony państwa. Bezpośrednią przyczyną był zatarg pomiędzy stronnictwami – jak to powiedzielibyśmy współcześnie – kibiców (Zielonymi i Błękitnymi). Niewiele brakowało, a Justynian utraciłby nie tylko władzę, ale i życie. Dzięki zdecydowanej postawie armii oraz skłóceniu buntowników, rebelię krwawo stłumiono (przypuszcza się, że zginęło wówczas prawdopodobnie 20 lub 30 tys. mieszkańców Konstantynopola).

Odpowiedzialnym za stłumienie powstania był Belizariusz – wódz doświadczony w walkach z Persami. Wiosną 533 r. Justynian powierzył mu dowództwo nad korpusem ekspedycyjnym, którego zadaniem miało być opanowanie afrykańskiego państwa Wandalów. (Przy okazji warto sprawdzić czy uczniowie pamiętają skąd w Afryce wzięli się Wandalowie). Niewykluczone, że na decyzję powierzenia mu tej misji wpłynęła także żona Justyniana – Teodora – zaprzyjaźniona z małżonką Belizariusza.

Wybór ten okazał się najlepszym z możliwych. Belizariusz w dwóch bitwach rozgromił Wandalów, zajął Kartaginę oraz schwytał króla Geliomera, a Afryce ponownie przywrócono administrację rzymską. Sam zaś zwycięski wódz odbył triumf w Konstantynopolu.

Na tym jednak nie kończyły się ambicje Justyniana. Już w kolejnym roku Bizantyjczycy przeprawili się na Sycylię, a następnie do Italii. Niemal z marszu osiągnięto Rzym, gdzie rozpoczęły się długotrwałe walki z Ostrogotami. Po zdobyciu Rawenny w 540 r. wszystko wskazywało na ostateczne rozbicie germańskiego państwa w Italii, pomimo to wojna przeciągnęła się o kolejne 15 lat. Podboju półwyspu dokończył kolejny wódz Justyniana – Narses. (Wszystkie wspominane obszary uczniowie lokalizują w atlasach).

Do przedłużenia walk w Italii przyczynił się nie tylko zacięty opór Ostrogotów, ale też wznowienie działań zbrojnych na wschodzie (540 r.), gdzie król perski – Chosroes I – łamiąc traktat najechał Syrię i wschodnią Azję Mniejszą.

Sam najazd Persów – choć niewątpliwie niszczący dla wschodnich prowincji Cesarstwa – był tylko początkiem większych problemów. Walkom bowiem towarzyszyło rozprzestrzenianie epidemii dżumy – zapewne najsilniejszej odmiany tej choroby w czasach starożytnych. Ludność Bizancjum uległa zdziesiątkowaniu, co z kolei podkopało możliwości finansowe państwa, co wiązało się także ze zmniejszeniem kontyngentów w Italii.

Pomimo tych przeciwności w roku 555 Bizantyjczycy ostatecznie zlikwidowali państwo Ostrogotów, dając początek italskiemu egzarchatowi z siedzibą w Rawennie. W ich rękach znalazła się także południowo-wschodnia część Półwyspu Iberyjskiego. Tym samym Justynian niemal zrealizował swe zamiary odbudowy Cesarstwa w dawnych granicach.

Sukcesom militarnym towarzyszyły także osiągnięcia w dziedzinie kultury. Dzięki zaangażowaniu ogromnych środków finansowych w latach 532-537 w Konstantynopolu wzniesiono jedną z najpiękniejszych świątyń chrześcijaństwa – kościół Mądrości Bożej – Hagia Sophia. (Po zakończeniu prac budowlanych cesarz miał rzec: Salomonie, przewyższyłem cię!). O świetności ówczesnej sztuki bizantyjskiej świadczą, do dziś zachowane, mozaiki w kościele San Vitale w Rawennie, przedstawiające Justyniana I wraz z orszakiem dworzan oraz jego małżonkę Teodorę w analogicznym towarzystwie. (Opisowi tych zabytków powinna towarzyszyć prezentacja ilustracji).

Również z inicjatywy Justyniana dokonano kodyfikacji prawa, czego podjęła się komisja przewodzona przez prawnika Tryboniana. Kodeks gotowy był w roku 534, do dziś stanowi podstawę dla poznania prawa rzymskiego.

Zapewne w czasach Justyniana nastąpiły ważne zmiany w mentalności mieszkańców Cesarstwa Wschodniorzymskiego. Nie przestali oni uważać się za autentycznych Rzymian – spadkobierców Augusta i Konstantyna ani w tym momencie, ani też znacznie później (jeszcze w XIX wieku Grecy – czyli lud stanowiący trzon Bizancjum – określali siebie jak Romeikoi, czyli Rzymian). Niemniej jednak przewaga języka i kultury helleńskiej – zawsze dominującej we wschodnich prowincjach Cesarstwa – doprowadziły do narodzin nowej tożsamości niezwiązanej z łacińskim Rzymem, a nawet znajdującej się w opozycji wobec zachodniego kręgu chrześcijaństwa. Opanowane przez Germanów prowincje zaczęto postrzegać niemal jak obszary barbarzyńskie, które należy na nowo podbić. Widomym znakiem zmian w mentalności było częstsze niż dotychczas używanie terminu basileus (gr. król) niż cezar, august, imperator (których jednak nie zarzucono). Stąd od czasów Justyniana wschodnią część dawnej rzymskiej monarchii zwykło się określać jako Cesarstwo bizantyjskie.

Rozwojowi cywilizacji bizantyjskiej wciąż towarzyszyły kolejne herezje w ramach chrześcijaństwa (m.in. aftartodoketyzm, za którym pod koniec życia opowiedział się także Justynian) różniącego się od swej łacińskiej wersji nie tylko w sferze liturgicznej (spór o pochodzenie Ducha Świętego), lecz także założeniami zwierzchnictwa kościelnego. Justynian kontynuował politykę swych poprzedników, którą zwykło się określać mianem cezaropapizmu, czyli złączenia najwyższej władzy świeckiej i kościelnej w rękach monarchy. (Dobrze było by, gdyby termin ten zdefiniował jeden z uczniów). W Italii władzę taką pełnili kolejni biskupi Rzymu, zwani papieżami. (Przy okazji uczniowie przypominają, na jakich podstawach wspomniani biskupi rościli sobie prawo do zwierzchniej władzy). Taki stan rzeczy – pomimo silnej pozycji patriarchy Konstantynopola – utrzymał się do końca istnienia Cesarstwa bizantyjskiego.


7. Czas trwania lekcji


45 minut

8. Uwagi do scenariusza


Najważniejsze informacje z lekcji

Wzrost możliwości militarnych oraz tymczasowe zażegnanie konfliktu z Persją skłoniły Justyniana I do podjęcia próby restytuowania rzymskiej władzy na obszarach dawnego Cesarstwa zachodniego. Po początkowych sukcesach w Afryce i likwidacji państwa Wandalów wojska bizantyjskie utknęły na 20 lat w Italii. Podboje Justyniana pochłonęły ogromną część zasobów jego państwa, co w połączeniu z epidemią dżumy i dotkliwymi najazdami Persów, odbiło się niekorzystnie na możliwościach Cesarstwa. Wywalczone z wielkim trudem zdobycze okazały się nietrwałe.


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna