Konwergencja do Unii Europejskiej krajów w okresie transformacji



Pobieranie 59.59 Kb.
Data06.05.2016
Rozmiar59.59 Kb.
UNIWERSYTET GDAŃSKI
Wydział Zarządzania


mgr Dorota Ciołek

Konwergencja

do Unii Europejskiej

krajów w okresie transformacji

Promotor:

dr hab. Krystyna Strzała, prof. UG Uniwersytet Gdański

Sopot 2005

1. Uzasadnienie wyboru tematu

Na początku lat 90-tych XX-tego wieku Polska i inne kraje w okresie transformacji gospodarczej rozpoczęły proces integracji z Unią Europejską, którego wynikiem stało się pełnoprawne członkostwo w Unii od dnia 1 maja 2004 roku. Integracja jest procesem bardzo złożonym i wymagającym wiele wysiłku zarówno ze strony nowych jak i dotychczasowych członków Wspólnoty. Jednym z istotnych źródeł trudności negocjacji poprzedzających akcesję, jak i obecnych wciąż obaw, co do przyszłości Unii, są znaczące różnice ekonomiczne między krajami Europy Zachodniej a krajami Europy Środkowo-Wschodniej. Wystarczy zauważyć, że dochód na jednego mieszkańca w najbogatszych krajach dotychczasowej Unii jest kilkakrotnie wyższy niż przeciętny poziom dochodu per capita w nowych krajach członkowskich. Było to między innymi przyczyną obaw i sprzeciwów instytucji Wspólnoty, jak również społeczeństw krajów członkowskich wobec rozszerzenia Unii. Obawy te dotyczyły, i wciąż dotyczą, przewidywanego wzrostu bezrobocia, spowodowanego napływem tańszej siły roboczej, a także kwestii znacznej pomocy finansowej, jakiej oczekują nowi członkowie Wspólnoty. Z tego punktu widzenia niezwykle ważną okazuje się odpowiedź na pytanie, czy różnice w poziomie zamożności, jakie się obecnie obserwuje, z biegiem czasu będą się zmniejszać. Oczywiście ważne jest to również dla społeczeństw krajów Europy Środkowo-Wschodniej, które zainteresowane są jak najszybszym „dogonieniem” bogatszych krajów Unii.

Wyjaśnianie przyczyn istnienia znacznych różnic w poziomach zamożności między różnymi gospodarkami oraz poszukiwanie czynników determinujących zmiany tego zróżnicowania, są jednymi z ważniejszych zadań ekonomii międzynarodowej. Na gruncie teorii wzrostu gospodarczego, a zwłaszcza z neoklasycznego modelu Solowa-Swana, wyrosła tzw. debata na temat koregencji gospodarczej. Założenia neoklasycznej teorii wzrostu implikują, że każda gospodarka dąży do stanu wzrostu zrównoważonego1, a tempo dążenia jest tym wyższe im większa odległość od tego stanu. Oznacza to, że kraje biedniejsze powinny charakteryzować się szybszym tempem wzrostu niż kraje bogatsze, co z czasem ma doprowadzić do wyrównania się poziomów zamożności2.

Lee, Pesaran i Smith (1998) uważają, że badanie konwergencji przeszło przez kilka dających się wyodrębnić etapów. W pierwszym etapie zainicjowanym m. in. przez pracę Baumol’a (1986), hipoteza konwergencji była testowana przy ukrytym założeniu, że wszystkie kraje należące do badanej grupy dążą do tego samego poziomu dochodu per capita, który zostanie osiągnięty na ścieżce wzrostu zrównoważonego. To podejście do zagadnienia konwergencji nazwane zostało później absolutną konwergencją. W drugim etapie, reprezentowanym przez takich autorów jak Barro i Sala-i-Martin (1991, 1992), Mankiw, Romer i Weil (1992), wprowadzone zostało pojęcie konwergencji warunkowej, gdzie przyjęto założenie, że każdy kraj dąży do swojego własnego poziomu dochodu per capita, który osiągnięty zostanie na ścieżce wzrostu zrównoważonego innej dla każdego kraju. Natomiast grupa krajów może dążyć do tego samego poziomu dochodu przy założeniu, że każdy z tych krajów ma jednakowe wartości parametrów tej samej funkcji produkcji. Kolejna faza badania konwergencji reprezentowana m. in. przez prace Islama (1995) oraz Lee, Pesarana i Smitha (1998) polegała na zastosowaniu metodologii danych panelowych, co pozwoliło na uwzględnienie indywidualnej specyfiki poszczególnych krajów, a zatem różnych kształtów zagregowanej funkcji produkcji. Obecnie regresje wzrostu szacowane w oparciu o dane panelowe są najczęściej stosowaną metodą badania konwergencji, jak również weryfikacji empirycznej modeli wzrostu gospodarczego. Wyniki badań tego rodzaju zostały przedstawione m.in. w pracach de la Fuente i Domenech (2000), Koop, Osiewalski, Steel (2000), Bassanini, Scerpetta, i Hemmings (2001), Soukiazis, Castro, (2004).

Przytoczone wyżej koncepcje to najważniejsze, aczkolwiek nie jedyne podejścia do zagadnienia konwergencji w gospodarce światowej. Jednym z celów omawianej rozprawy był przegląd i usystematyzowanie definicji konwergencji oraz sposobów jej testowania. Jest to tym bardziej ważne, że coraz częściej pojęcie konwergencji gospodarczej stosowane jest również w literaturze popularnonaukowej, gdzie znaleźć można różne znaczenia tego terminu. Należy zaznaczyć, że przedmiotem rozprawy była konwergencja w poziomie dochodów, a zatem w poziomie zamożności krajów nie zaś konwergencja stóp wzrostu.

Hipoteza konwergencji zakłada istnienie mechanizmów, które powodują, że po pewnym czasie badane kraje, niezależnie od początkowej sytuacji ekonomicznej, osiągną ten sam poziom dochodu na jednego mieszkańca, czyli ten sam poziom zamożności. Toteż stwierdzenie występowania procesu konwergencji nowych krajów Unii Europejskiej z dotychczasowymi jej członkami, może być odpowiedzią na pytanie, czy i kiedy różnice ekonomiczne, które budzą obawy całej Wspólnoty zostaną zlikwidowane. Pozytywnej odpowiedzi na to pytanie udzielić może stwierdzenie występowania konwergencji absolutnej w grupie składającej się ze wszystkich krajów Unii. W wypadku stwierdzenia braku konwergencji absolutnej poprzez badanie konwergencji warunkowej można zbadać, jakie warunki powinny być spełnione, aby poziom zamożności badanych krajów uległ zrównaniu.

Literatura dotycząca konwergencji jest niezwykle bogata i można znaleźć wiele opisów empirycznych badań prowadzonych w tej dziedzinie. Jak zostało to powiedziane wyżej, obecnie przedmiotem analiz jest przede wszystkim, w różny sposób zdefiniowana konwergencja warunkowa, a jej badania przeprowadzane są dla pewnej ograniczonej grupy krajów. Wiele z tych analiz dotyczyło krajów należących do OECD3. Niestety, poza nielicznymi wyjątkami4, w badaniach pomijane były kraje w okresie transformacji gospodarczej, chociaż proces zbliżania się tych gospodarek do poziomu bogactwa krajów rozwiniętych powinien wzbudzać szczególne zainteresowanie zwłaszcza w kontekście akcesji do UE. Również w pracach poświęconych OECD, takie kraje jak Czechy, Polska, Węgry i Słowacja, które w połowie lat 90-tych stały się członkami tej organizacji, nie były przedmiotem badania.
2. Cele pracy i hipotezy badawcze

Podstawowym celem rozprawy było badanie konwergencji gospodarczej wśród krajów poszerzonej Unii Europejskiej. Po pierwsze autorka dysertacji starała się znaleźć odpowiedź na pytanie, czy w ostatnim dziesięcioleciu XX wieku dało się zaobserwować proces konwergencji gospodarczej polegający na wyrównywaniu się poziomu dochodu per capita we wszystkich badanych krajach, czyli konwergencji absolutnej. Interesującym wydaje się również udzielenie odpowiedzi na pytanie, które z nowych krajów członkowskich charakteryzował się większym, a które mniejszym tempem zbieżności do wspólnego poziomu dochodu.

Zgodnie z większością empirycznych analiz proces konwergencji jest procesem warunkowym, czyli tempo dążenia do wspólnego dochodu zależy od stopnia podobieństwa między gospodarkami należącymi do badanej grupy. Dlatego kolejnym celem badania było określenie, jakie czynniki ekonomiczne i społeczne mogły mieć wpływ na tempo konwergencji wśród krajów poszerzonej Wspólnoty. Wybór czynników do analizy dokonany został w oparciu o wybrane teorie wzrostu gospodarczego. Autorka rozprawy szczególną uwagę zwróciła na modele endogenicznego wzrostu, a zwłaszcza modele zgodnie z którymi wzrost gospodarczy, a przez to i konwergencja, determinowane są przez inwestycje w kapitał ludzki i akumulację wiedzy reprezentującą postęp technologiczny.

Dodatkowym celem omawianej rozprawy był przegląd i usystematyzowanie definicji konwergencji oraz sposobów jej testowania oparte na wnikliwej analizie literatury dotyczącej teoretycznych modeli wzrostu gospodarczego oraz empirycznych badań konwergencji gospodarczej.

Hipotezy badawcze omawianej rozprawy można scharakteryzować w następujący sposób:

Hipoteza główna:


  • Wybrane kraje Europy Środkowo-Wschodniej, które stały się nowymi członkami Unii Europejskiej, podlegają procesowi warunkowej konwergencji gospodarczej z pozostałymi krajami Wspólnoty.

Hipotezy cząstkowe:

  • Proces absolutnej konwergencji krajów Europy Środkowo Wschodniej do krajów dotychczasowej Unii Europejskiej w latach 90-tych XX wieku charakteryzował się nieznaczną szybkością.

  • Poszczególne kraje należące do badanej grupy z różną siłą wpływają na wartość parametru konwergencji, a zatem mają różną szybkość konwergencji do poziomu dochodu per capita właściwego dla ścieżki wzrostu zrównoważonego wspólnego dla poszerzonej Unii Europejskiej.

  • Istnieją pewne zmienne, które mają wpływ na szybkość procesu konwergencji. Szybkość konwergencji będzie większa, jeżeli wartości tych zmiennych będzie zbliżona we wszystkich krajach należących do badanej grupy.

  • Czynniki reprezentujące inwestycje w kapitał ludzki i akumulację wiedzy mają duże znaczenie dla szybkości procesu konwergencji warunkowej.

  • Jeżeli regresje wzrostu budowane i szacowane są dla danych panelowych właściwą metodą estymacji jest Systemowy estymator Uogólnionej Metody Momentów.

3. Struktura pracy

Prezentowana rozprawa doktorska dotyczy konwergencji gospodarczej krajów w okresie transformacji do przeciętnego poziomu zamożności krajów Unii Europejskiej. Jest to zagadnienie obecne w wielu badaniach naukowych oraz debatach politycznych, zwłaszcza w kontekście aktualnie obserwowanych procesów integracyjnych. Okazuje się, że terminowi konwergencja, który pojawia się również w publicystyce, przypisywane jest często zgoła różne znaczenie. Z tego właśnie powodu rozprawa rozpoczyna się od dokładnego sprecyzowania pojęcia konwergencji, które stosowane jest w niniejszej pracy, co zgodnie z intencją autorki ma pozwolić na uniknięcie nieporozumień mogących wynikać z różnorakiego rozumienia tego terminu.

Hipoteza konwergencji gospodarczej wyrosła na gruncie teorii wzrostu gospodarczego, stąd rozdział pierwszy dysertacji zawiera omówienie wybranych modeli wzrostu gospodarczego, które miały największe znaczenie w rozwoju badań dotyczących konwergencji. Źródłem dyskusji na temat możliwości zrównania się poziomu zamożności w gospodarce światowej był opublikowany w 1956 roku artykuł Solowa “A Contribution to the Theory of Economic Growth”, dlatego właśnie model Solowa został omówiony najszerzej i na jego tle przedstawiono ideę hipotezy konwergencji. Szczególna uwaga zwrócona została również na endogeniczne modele wzrostu, w literaturze nazywane często nowymi teoriami wzrostu gospodarczego, ponieważ posłużyły one za podstawą wyboru czynników mających wpływ na szybkość konwergencji w empirycznej części niniejszej dysertacji. Chodzi tutaj przede wszystkim o modele z rozszerzoną definicją czynnika kapitału w funkcji produkcji (który definiowany jest nie tylko jako kapitał rzeczowy ale również kapitał ludzki) oraz o modele, w których postęp technologiczny reprezentowany jest przez akumulację szeroko pojętej wiedzy.

Rozdział drugi zawiera usystematyzowany przegląd definicji i podejść do empirycznego badania konwergencji oraz omówienie relacji pomiędzy poszczególnymi koncepcjami. Systematyka ta jest szczególnie ważna ze względu na fakt, że wnioski płynące z zastosowania różnych koncepcji konwergencji mają różne interpretacje, które nie zawsze pozostają ze sobą w zgodzie. Jako pierwszą omówiono koncepcję absolutnej konwergencji typu β, która zakłada, że kraje biedniejsze charakteryzują się większą szybkością dążenia do wspólnego poziomu dochodu niż kraje bogatsze, co prowadzi do zrównania się poziomów zamożności wszystkich badanych krajów. Kolejna koncepcja to hipoteza σ konwergencji, zgodnie z którą zbieżność poziomów zamożności mierzona jest zmniejszającą się dyspersją dochodów per capita. Szerzej omówiona została hipoteza konwergencji warunkowej oraz sposoby jej testowania, jakie znaleźć można w literaturze przedmiotu. W rozdziale drugim zamieszczono również opis wybranych wyników badania konwergencji uzyskanych dla różnych grup krajów lub regionów.

Znaczna część analizy empirycznej przedstawionej w rozprawie przeprowadzona została z wykorzystaniem danych panelowych, dlatego rozdział trzeci zawiera opis wybranych zagadnień związanych z szacowaniem i weryfikacją panelowych modeli konwergencji warunkowej typu β. Modele takie są modelami autoregresyjnym, dlatego w ich przypadku metody estymacji stosowane dla statycznych modeli panelowych są estymatorami obciążonymi. W literaturze proponuj się, aby parametry dynamicznych modeli panelowych szacowane były estymatorami Uogólnionej Metody Momentów (UMM). Dwa z takich estymatorów zostały szczegółowo omówione w rozprawie. Wyjaśniono również, dlaczego w empirycznym badaniu niniejszej dysertacji wskazane było zastosowanie Systemowego estymatora UMM.

W rozdziale czwartym przedstawiono szczegółowe omówienie wyników empirycznego badania konwergencji w grupie 23 gospodarek5 poszerzonej Unii Europejskiej. W pierwszym etapie sprawdzono zmiany relacji przeciętnych dochodów każdego z ośmiu krajów w okresie transformacji do przeciętnego dochodu UE-15, czyli tzw. konwergencję realną. Następnie zaprezentowane zostały wyniki estymacji poszczególnych regresji wzrostu, najpierw weryfikujących hipotezę konwergencji absolutnej, a następnie hipotezę konwergencji warunkowej z różnymi zestawami dodatkowych zmiennych objaśniających. Szczególna uwagę zwrócono na interpretację uzyskanych wyników.

W zakończeniu rozprawy przedstawiono podsumowanie wniosków wypływających z przeprowadzonych analiz.



4. Wyniki przeprowadzonych badań

Głównym celem rozprawy była analiza konwergencji wybranych ośmiu nowych członków Unii Europejskiej i piętnastu dotychczasowych krajów członkowskich Wspólnoty. Z grona wszystkich nowych członków wybrane zostały te kraje, dla których dostępne były odpowiednie dane statystyczne, czyli Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Polska, Słowacja, Słowenia, Węgry. Okres badania ograniczony został do lat 1992-2000, ponieważ tylko dla tego okresu dostępne były szeregi porównywalnych dochodów per capita dla interesujących nas ośmiu gospodarek. Dane zastosowane w analizie pochodziły z bazy Penn World Table 6.1. autorstwa Summersa i Hestona (2002), w której wszystkie zmienne skonstruowane zostały z uwzględnieniem parytetu siły nabywczej oraz z World Development Indicators (2003) opublikowanych przez Bank Światowy.

W pierwszym etapie badania przeanalizowano zmiany relacji przeciętnego dochodu na osobę każdego z ośmiu nowych członków Wspólnoty do przeciętnego dochodu per capita w dotychczasowej Unii, zatem realną konwergencję polegającą na zbliżaniu się poziomów zamożności. Aby porównanie było jak najbardziej realne, przeciętny dochód w UE-15 liczony był jako średnia ważona liczbą mieszkańców danego kraju. Wykres 1 pokazuje zmiany badanej relacji dla poszczególnych krajów w latach 1992-2000.

Wykres 1. Relacja dochodu per capita w krajach akcesyjnych do przeciętnego dochodu na osobę w UE-15 w latach 1992-2000



Źródło: Obliczenia własne na podstawie danych PWT 6.1.

Regularny, stopniowy wzrost badanej relacji następował na Słowenii i w Polsce. Nieco mniej regularny, ale również wzrost stosunku dochodu do średniej unijnej odnotowano w Estonii, na Węgrzech i w Słowacji w na Łotwie. Zatem w przypadku wymienionych 6 gospodarek możemy mówić o pewnej niewielkiej konwergencji z UE w poziomie dochodów per capita. Natomiast pewien proces dywergencji, zatem spadek analizowanej relacji na przestrzeni lat 1992-2000, daje się zauważyć w Czechach i na Litwie.

Następnie, zgodnie z koncepcją konwergencji typu σ, zbadane zostały zmiany zróżnicowania przeciętnych dochodów per capita oraz przeciętnych dochodów w przeliczeniu na zatrudnionego w całej grupie 23 gospodarek. Wykorzystując test zaproponowany przez Carree’a i Klompa (1996) wykazano, że w latach 1992-2000 nie zaobserwowano statystycznie istotnych zmian dyspersji obu wymienionych zmiennych. Ponadto okazuje się, że istotne zmiany dyspersji dochodów nie nastąpiły również w grupie składającej się z ośmiu krajów w okresie transformacji, ani w grupie piętnastu gospodarek dotychczasowej Unii Europejskiej. Należy zatem wnioskować, że w badanym okresie nie obserwowaliśmy konwergencji typu σ.

Dalsza część analizy empirycznej dotyczyła hipotezy konwergencji typu β. Jako pierwsza weryfikacji poddano hipotezę konwergencji absolutnej. Oszacowana została klasyczna nieliniowa przekrojowa „regresja Barro”6, w której tempo wzrostu gospodarczego uzależnione jest od początkowego poziomu PKB per capita. Ogólną postać modelu konwergencji absolutnej można zapisać następująco:



, (1)

gdzie: Yit to dochód per capita i-tego kraju w okresie t, , to przeciętna stopa wzrostu dochodu per capita, T – to liczba lat, dla których liczona jest stopa wzrostu, natomiast λ jest parametrem określającym szybkość konwergencji. Parametr λ jest kluczową wielkości w procesie weryfikacji hipotezy konwergencji typu β. Regresję (1) w uproszczeniu można zapisać jako:



, (2)

gdzie . To właśnie od parametru β w regresji (2) pochodzi nazwa badanej hipotezy. Uzyskanie istotnej, dodatniej wartość parametru β oznacza potwierdzenie prawdziwości hipotezy konwergencji absolutnej typu β. Na wykresie 2 pokazana została zależność średniej stopy wzrostu w latach 1992-2000 od logarytmu początkowego poziomu dochodu na mieszkańca w roku 1992.



Wykres 2. Zależność średniej stopy wzrostu od początkowego poziomu

dochodu per capita



Źródło: Obliczenia własne na podstawie danych PWT 6.1.
Na wykresie 2 zaobserwować można niewielką ujemną zależność średniej stopy wzrostu od logarytmu dochodu w roku początkowym, jednakże oszacowanie regresji (2) wskazało na statystyczną nieistotność badanej zależności. Uzyskany wynik można zinterpretować jako brak absolutnej β konwergencji w badanej grupie krajów w latach 1992-2000. Z wykorzystaniem danych przekrojowych oszacowana zastała również regresja typu Barro dla zmiennej zdefiniowanej jako dochód przypadający na jednego zatrudnionego. W tym przypadku hipoteza konwergencji absolutnej została potwierdzona – uzyskano istotną dodatnią wartość parametru β, oszacowana szybkość konwergencji λ wyniosła 0,0106. Oznacza to, że szybkość konwergencji pod względem dochodu na zatrudnionego w grupie wszystkich 23 gospodarek w badanym okresie wynosiła 1,06 % rocznie, czyli była raczej nieznaczna. Opierając się na implikacjach modelu Solowa wynik taki można zinterpretować w następujący sposób: czas potrzebny do zredukowania o połowę, odległości do wspólnego poziomu dochodu na zatrudnionego z taką szybkością konwergencji wynosi około 65 lat. Należy przy tym zaznaczyć, że jest to wynik weryfikacji konwergencji absolutnej, w której nie uwzględnia się możliwości zajścia w poszczególnych gospodarkach zmian, które miałby prowadzić do większego podobieństwa badanych krajów.

Analizując hipotezę konwergencji absolutnej dla danych przekrojowych, autorka pracy wyliczyła miary określające siłę wpływu poszczególnych obserwacji, a zatem poszczególnych krajów należących do badanej grupy, na ocenę parametru β w modelu (2). W ten sposób można było stwierdzić, które kraje powodowały obniżenie wartości β, czyli stymulowały proces konwergencji, a które działały w przeciwnym kierunku. Z przeprowadzonej analizy można wnioskować, że spośród interesujących nas ośmiu krajów w okresie transformacji, Estonia, Polska i Słowenia wpływały pozytywnie na proces konwergencji w grupie wszystkich 23 krajów, natomiast Czechy, Litwa, Łotwa i Węgry spowalniały ten proces7. Należy zauważyć, że uzyskane wyniki zgadzają się w pewnej mierze z przytoczonymi wyżej wnioskami uzyskanymi z analizy realnej konwergencji.

W dalszej części badań empirycznych do estymacji modeli konwergencji wykorzystano dane panelowe. Jeżeli „regresja Barro”, szacowana jest dla danych panelowych, stopa wzrostu liczona jest dla jednego rok (T jest równe 1), wówczas model (2) można zapisać jako model autoregresyjny następującej postaci:

. (3)

Zgodnie z metodologią estymacji z wykorzystaniem danych panelowych w powyższym modelu uwzględnione zostały efekty indywidualne odzwierciedlające indywidualną specyfikę poszczególnych krajów oraz efekty okresowe obrazujące czynniki charakterystyczne dla poszczególnych lat, które oddziaływały jednocześnie na wszystkie kraje.

Oszacowanie panelowego modelu konwergencji absolutnej potwierdziło wyniki uzyskane dla danych przekrojowych, czyli hipoteza konwergencji absolutnej typu β w badanej grupie krajów została odrzucona. Kolejne etapy badania polegały na weryfikacji warunkowej β-konwergencji. Ogólną postać panelowego modelu konwergencji warunkowej zapisać można jako:

(4)

gdzie Xit jest macierzą zmiennych reprezentującą czynniki determinujące położenie ścieżki wzrostu zrównoważonego dla i-tego kraju.

Jako pierwszy oszacowany został model warunkowej konwergencji, w którym czynniki do macierzy X wybrane zostały zgodnie z implikacjami neoklasycznego modelu wzrostu Solowa. Zmiennymi objaśniającymi obok poziomu dochodu z roku poprzedniego były stopa inwestycji z roku poprzedniego oraz tempo przyrostu liczby ludności8. Parametry omawianego modelu konwergencji oszacowane został przy pomocy wszystkich metod estymacji modeli panelowych, które szczegółowo omówiono w trzecim rozdziale rozprawy. Pozwoliło to na empiryczne wykazanie właściwości poszczególnych estymatorów, które wcześniej zostały przeanalizowane teoretycznie. Z przeprowadzonej analizy wynika, że w przypadku niniejszego badania za estymator najbliższy nieobciążonemu i zgodnemu estymatorowi parametru konwergencji należy uznać Systemowy estymator Uogólnionej Metody Momentów (SUMM). Okazało się również, że istotne znaczenie ma dobór obserwacji zarówno na zmiennej endogenicznej jak i na zmiennych egzogenicznych, które mogą być elementami macierzy instrumentów w estymatorze SUMM. W dalszych analizach decyzja o sposobie doboru instrumentów podejmowana była zgodnie z wynikami testu specyfikacji Hausmana (1978).

Interpretując wyniki estymacji uzyskane SUMM dla regresji konwergencji warunkowej wynikającego z neoklasycznego modelu Solowa można powiedzieć, że gdyby wszystkie 23 analizowane kraje charakteryzowały się zbliżonymi wartościami stóp inwestycji oraz takim samym tempem przyrostu ludności, szybkość konwergencji do wspólnego poziomu dochodu per capita, w badanym okresie wynosiłaby 1,4% rocznie. Okres potrzebny do zredukowania o połowę dystansu do wspólnego poziomu zamożności z taką szybkością wyniósłby około 49 lat. Trudno powyższą szybkość uznać za satysfakcjonującą, ale należy zwrócić jednak uwagę na fakt, że zakładany tu poziom jednorodności nie jest wysoki. Ponadto zróżnicowanie cech uwzględnionych w neoklasycznym modelu Solowa w badanej grupie krajów nie jest tak znaczne, jak w przypadku czynników, które uwzględnione zostały w kolejnej fazie badania.

Wykorzystując implikacje endogenicznych modeli wzrostu skonstruowane zostały dodatkowe dwie regresje konwergencji warunkowej. Pierwsza regresja zgodnie z modelem Mankiwa, Romera i Weila (1992) bazuje na poszerzonej definicji kapitału. Do zmiennych objaśniających uwzględnionych w poprzednim modelu dodane zostały czynniki reprezentujące akumulację kapitału ludzkiego. Spośród wszystkich dostępnych zmiennych w drodze analizy statystycznej do modelu konwergencji włączone zostały:

- publiczne wydatki na służbę zdrowia w przeliczeniu na jednego mieszkańca,

- publiczne wydatki na edukację w przeliczeniu na jednego mieszkańca,

- współczynnik skolaryzacji na poziomie średnim.

Wyniki estymacji uzyskane SUMM wskazały, że uwzględnienie każdej z wymienionych zmiennych w modelu konwergencji w istotny sposób wpływa na podniesie parametru oznaczającego szybkość konwergencji:


  • Gdyby wszystkie analizowane gospodarki charakteryzowały się zbliżonym tempem przyrostu liczby ludności, podobną stopą inwestycji w kapitał rzeczowy oraz takimi samymi nakładami na ochronę zdrowia w przeliczeniu na jednego mieszkańca, szybkość konwergencji wynosiłaby 11,1% rocznie. W takim tempie pokonanie połowy dystansu do wspólnego poziomu zamożności zajęłoby zaledwie około 6 lat.

  • Gdyby wszystkie badane gospodarki były podobne do siebie pod względem tempa przyrostu ludności, stopy inwestycji oraz wysokości nakładów na edukację w przeliczeniu na jednego mieszkańca, proces doganiania odbywałby się z szybkością około 8,9% rocznie. Z taką szybkością odległość od wspólnego poziomu zamożności mogłaby być zmniejszona o połowę w ciągu około 8 lat.

  • Gdyby wszystkie analizowane gospodarki były podobne do siebie pod względem stopy inwestycji w kapitał rzeczowy, tempa przyrostu liczby ludności oraz udziału osób uczących się na poziomie średnim w całkowitej liczbie ludności w odpowiedniej grupie wiekowej, wtedy szybkość konwergencji wynosiłaby około 4% rocznie, a czas potrzebny do redukcji odległości o połowę byłby równy 17 lat.

  • Gdyby wszystkie 23 analizowane kraje charakteryzowały się zbliżonymi wartościami stóp inwestycji w kapitał rzeczowy oraz podobnymi wartościami trzech uwzględnionych w analizie czynników reprezentujących inwestycje w kapitał ludzki, wówczas szybkość konwergencji w tej grupie krajów wynosiłaby 24,5% rocznie. Z taką szybkością dystans do wspólnego dla wszystkich gospodarek poziomu zamożności, mógłby zostać zredukowany o połowę w niespełna 3 lata

Kolejne regresje wzrostu skonstruowane zostały zgonie z modelami wzrostu, w których akumulacja wiedzy naukowo-technicznej jest źródłem postępu technologicznego. Uwzględnione zostały następujące czynniki reprezentujące nakłady na sektor badawczo-rozwojowy:

- wydatki na badania i rozwój przypadające na jednego mieszkańca,

- liczba naukowców i inżynierów zatrudnionych w sektorze badawczo-rozwojowym (w przeliczeniu na 1 mln mieszkańców).

Również w tym przypadku wykazany został istotny wpływ wymienionych zmiennych na szybkość procesu konwergencji:


  • Gdyby grupa 21 badanych krajów9 charakteryzowała się zbliżonymi wartościami stopy inwestycji w kapitał rzeczowy i współczynnika skolaryzacji na poziomie średnim oraz podobną wysokością nakładów na sektor badawczo-rozwojowy, wtedy szybkość konwergencji do wspólnego poziomu zamożności wynosiłaby 9,6% rocznie, a czas potrzebny do zredukowania o połowę dystansu do wspólnego poziomu dochodu, wyniósłby około 7 lat.

  • Gdyby badane kraje obok podobnej stopy inwestycji w kapitał rzeczowy i w kapitał ludzki, miały zbliżone poziomy zatrudnienia naukowców i inżynierów w sektorze badawczo-rozwojowym w przeliczeniu na jeden milion mieszkańców, wówczas szybkość konwergencji wynosiłaby 5,7% rocznie, a okres redukcji równy byłby około 12 lat.

Podsumowując, można powiedzieć, że zaobserwowany proces konwergencji gospodarczej w okresie 1992-2000 w badanej grupie gospodarek należy uznać za zjawisko charakteryzujące się niewielką szybkością. Z powyższych wniosków, dotyczących zwłaszcza konwergencji warunkowej, wynika, że dogonienie poziomu zamożności krajów Europy Zachodniej przez wybrane kraje EŚW wymaga przeznaczenia znacznych nakładów finansowych na takie dziedziny jak ochrona zdrowia, edukacja i działalność badawczo-rozwojowa. Oczywiście takie podniesienie wydatków na wymienione cele, które konieczne jest do istotnego przyśpieszenia konwergencji gospodarczej, nie jest łatwe w przypadku krajów Europy Środkowo-Wschodniej, które napotykają na znaczne ograniczenia związane z deficytem budżetowym i długiem publicznym. Pewną szansą rozwiązania tego problemu może być właściwe wykorzystanie funduszy Unii Europejskiej, które od 1 maja 2004 dostępne są dla nowych członków Wspólnoty. Fundusze te przeznaczone mogą być na różne cele, a wśród nich również na inwestycje w zasoby ludzkie.



Literatura:
Barro, R.J. (1991), “Economic growth in a cross-section of Countries”, Quarterly Journal of Economics, 106, s. 407-443.

Barro, R.J., X. Sala-i-Martin (1992), “Convergence”, Journal of Political Economy, Nr 100, s.   23-251.

Bassanini, A., S. Scarpetta, P. Hemmings, (2001), “Economic growth: the role of policies and institutions. Panel data evidence from OECD countries.”, OECD Economic Department Working Papers, Nr 283.

Baumol, W.J. (1986), “Productivity Growth, Convergence and Welfare: What the Long-Run Data Show”, American Economic Review, 76, s. 1072-1085.

Carree, M., L. Klomp, (1997), “Testing the Convergence Hypothesis: A comment“, Review of Economics and Statistics, 79, s. 683-686.

De la Fuente A., R. Donénech, (2000), “Human capital in growth regressions: how much difference does data quality make?”, OECD Economics Department Working Papers, Nr 262.

Doyle, P., L. Kuijs, G. Jiang (2001), “Real convergence to EU income levels: Central Europe from 1990 to the long term.”, IMF Working Papers, WP/01/146.

Estrin, S., G.Urga, (1997), “Convergence in Output in Transition Economies Central and Eastern Europe, 1970-1995”, Centre for Economic Forecasting London Business School, Discussion Paper, Nr DP 09-97.

Hausman, J.A. (1978), “Specification tests in econometrics.”, Econometrica, 46, s. 1251-1271.

Islam, N., (1995), “Growth Empirics: A Panel Data Approach”, Quarterly Journal of Economics, 110, s. 1127-1170.

Koop, G., J. Osiewalski, M.F.J. Steel (2000), “Modeling the sources of output growth in a panel of countries.”, Journal of Business and Economic Studies, 18(3), s. 284-299.

Lee, K., M.H. Pesaran, R. Smith, (1998), „Growth Empirics: A Panel Data Approach-A reply Nazrul Islam”, Quarterly Journal of Economics, 113, s. 319-323.

Mankiw, N., D. Romer, D.N. Weil, (1992), “A contribution to the empirics of economic growth”, Quarterly Journal of Economics, 107, s. 407-437.

Solow, R.M. (1956), “A Contribution to the Theory of Economic Growth”, Quarterly Journal of Economics, 70, s. 65-94.

Soukiazis E., V. Castro, (2004) “How the Maastricht Criteria and the Stability and Growth Pact affected the convergence process in the European Union. A panel data analysis.”, referat wygłoszony na Konferencji EEFS, Sopot, http://gnu.univ.gda.pl/~eefs/papers.htm.

Summers, R., A. Heston (1991), “The Penn World Table (Mark 5): An Expandede Set of International Comparison, 1950-1988.”, Quarterly Journal of Economics, 106, s. 327-361.



World Bank, (2003), World Development Indicators.


1 Ang. steady state.

2 W literaturze anglojęzycznej proces ten określany jest często jako ”catching–up”.

3 Przegląd tzw. regresji wzrostu gospodarczego opartych na grupie krajów należących do OECD przedstawiony został w pracy Bassanini, Scarpetta, Hemmings (2001).

4 Estrin, Urga (1997), Doyle, Kuijs, Jiang (2001).

5 W analizie pominięte zostały Malta i Cypr, dla których nie są dostępne wystarczająco długie szeregi czasowe porównywalnych PKB per capita.

6 Porównaj: Barro (1991), Barro, Sala-i-Martin (1992).

7 Wpływ Słowacji można określić jako neutralny.

8 Zgodnie z założeniami modelu Solowa przyjęto, że stopa postępu technologicznego i stopa deprecjacji kapitału są jednakowe dla wszystkich krajów i stałe w czasie.

9 W opisywanej estymacji pominięte zostały Litwa i Luksemburg z uwagi na brak danych.





©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna