Kto jest autorem? Kim jest autor?



Pobieranie 139.45 Kb.
Strona3/3
Data06.05.2016
Rozmiar139.45 Kb.
1   2   3
Krug M. M. Bachtina kak „mysliaszczij kolektiw”, „Zwiezda” 2006, nr 7, s. 198 (przekład polski T. Brzostowskiej-Tereszkiewicz Koło Bachtina jako „kolektyw myślowy”, w: Ja – Inny. Wokół Bachtina. Antologia, t. 2, red. D. Ulicka, Kraków 2009). Potwierdzałoby to hipotezę o istnieniu tzw. „prototekstu” rozprawy o Dostojewskim lub jego wcześniejszej wersji, gotowej na 4-5 lat przed publikacją (Bachtin miał powiedzieć o tym S. Brojtmanowi w r. 1971; por. S. Brojtman, Dwie biesiedy s M. M. Bachtinym, w: Chronotop. Mieżwuzowskij nauczno-tematiczeskij sbornik, Machaczkała 1990, nr 825, s. 110-114).

12 Przekład polski w: M. Bachtin, Estetyka twórczości słownej,przełożyła D. Ulicka, opracowanie przekładu i wstęp E. Czaplejewicz, Warszawa 1986, s. 439-465.

13 Szczegółowe omówienie tych zmian można znaleźć w komentarzach do M. M. Bachtin, Sobranije soczinienij, t. 4(1), red. I. Popowa, Moskwa 2008 i t. 4 (2), Moskwa 2010 oraz w książce Iriny Popowej Kniga M. M. Bachtina o Fransua Rablie i jejo znaczenije dlia tieorii litieratury, Moskwa 2009.

14 Por. o tym Nina Braginska, Sławianskoje wozrożdienije anticznosti, w: Russkaja tieorija 1920-1930-е gody. Matieriały 10-ch Łotmanowskich cztienij (Moskwa, diekabr’ 2002), Moskwa 2004, s. 49-80 (przekład polski I. Szulskiej Słowiański renesans antyku, w: Ja – Inny. Wokół Bachtina. Antologia, t. 2, dz. cyt.).

15 List do B. W. Zalesskiego, latem 1938 roku; cyt. za: I. Popowa, “Lieksiczeskij karnawał” F. Rabelais’go: kniga Bachtina franko-niemieckije spory 1910-1920 godow, „Nowoje litieraturnoje obozrienije” 2006, nr 3, vol. 79,s. 86-100 (przekład polski P. Pietrzaka „Karnawal słów” Françoisa Rabelais’go:książka bachtina w kontekście francusko-niemieckich sporów metodologicznych drugiej dekady XX wieku, w: w: Ja – Inny. Wokół Bachtina. Antologia, t. 2, dz. cyt.).

16 O przesyłkach przyjaciół patrz M. M. Bachtin, Biesiedy s W. D. Duwakinym, Moskwa 2002, s. 238-239 przekład plski A. Kunickiej Rozmowy z Michaiłem Bachtinem, Warszawa 2002).

17 O tym sporze por. Nina Perlina, A Dialogue on the Dialogue: The Bakhtin – Vinogradov Exchange (1924 – 1965), „Slavic and East European Journal” 1988, vol. 32, nr 4, s. 526-539.

18 Por. obszerny komentarz edytorski w: M. M. Bachtin, Sobranije soczinienij, t. 5: Raboty naczała 1940-ch – naczała 1960 godow, riedaktory S. G. Boczarow, L. A. Gogotiszwili, Moskwa 1996, s. 618-620.

19 Zapiski zatytułowane W sprawie metodologii nauk humanistycznych, po raz pierwszy opublikowane w zbiorze Estetyka twórczości słownej z informacją, że jest to ostatni tekst napisany ręką Bachtina, zostały zdemaskowane jako fałszerstwo – tekst pod takim tytułem nie istniał, został skomponowany z różnych notatek Bachtina przez W. Kożynowa, który sam przyznał się do tej „współtwórczości”; por. Sobranije soczinienij, t. 6, red. S. G. Boczarow, W. W. Kożynow, Moskwa 2002, s. 535.

20 Por. Lekcyi i wystuplienija 1924-1925 w zapisach L. B. Pumpianskogo, w: M. Bachtin, Sobranije soczinienij, t. 1, red. S. Boczarow, N. Nikołajew, Moskwa 2003, s. 327-342 (przekład polski P. Pietrzaka Wykłady Michaila bachtina z lat 1924-1925 i jego wystąpienia w dyskusjach zanotowane przez Lwa Pumpianskiego, w: Ja – Inny. Wokół Bachtina. Antologia, t. 1, dz. cyt.); Zapisi lekcyj M. M. Bachtina po istorii russkoj litieratury. Zapisi R. M. Mirkinoj, w: M. Bachtin, Sobranije soczinienij, t. 2, red. S. Boczarow, L. S. Mielichowa, Moskwa 2000, s. 213-427.

21 Pomijam jako mniej wyraziste komplikacje związane z artykułem – nader ważnym dla wielu bachtinologów, dostarczających im argumentów, jakoby Bachtin był młotem na formalizm – Problem treści, materiału i formy w artystycznej twórczości językowej z 1924 r. (przekład polski W. Grajewskiego w: M. Bachtin, Problemy literatury i estetyki, Warszawa 1982), który można interpretować jako konspekt książki wydanej pod nazwiskiem Miedwiediewa.

22 Dowodzi tego N. Perlina, Funny Things are Happening on the Way to the Bakhtin Forum. Kennan Institute Occasional Papers 1989, nr 231 (przekład rosyjski, z którego korzystam: Zabawnyje wieszczi słuczajutsia na puti k bachtinskomu forumu, przeł. A. A. Kałganowa, „Diałog. Karnawał. Chronotop” 1995, nr 1).

23 Patrz W. Wołoszynow, Friejdzim. Kriticzeski oczerk, w: Bachtin (pod maskoj),dz. cyt., s. 103.

24 „Pomyłkę” spostrzegli. K. Clark, M. Holquist, Mikhail Bakhtin, Cambridge Mass. and London 1984, s. 177; w reedycji rosyjskiej, z której korzystam, została ona poprawiona, a rosyjscy badacze, np. Władimr Ałpatow, nie przywiązują większej wagi do sygnatury "I. I.", uznając ją za zwykłą drukarską omyłkę (rozmowa autorki z W. Ałpatowem).

25 Informacja ustna L. S. Mielichowej, która opiekowała się Bachtinem w ostatnich latach życia.

26 S. Awierincew, Słowiańskie słowo a tradycja hellenizmu, przeł. D. Ulicka, w: jego, Na skrzyżowaniu literackich tradycji, przełożyła i opatrzyła wstępem oraz notami biograficznymi D. Ulicka, Warszawa 1988, (pierwodruk „Woprosy litieratury” 1976, nr 11).

27 Por. rozdział „Ja jako inni”.

28 Na związki Bachtina z Mandelsztamem wskazuje James M. Curtis, Michael Bakhtin, Nietzsche, and Russian Prerevolutionary Thought, w: Nietzsche in Russia, ed. B. Glatzer Rosenthal, Princeton 1986, s. 331-354.

29 Por. M. M. Bachtin, Biesiedy s W. D. Duwakinym, dz. cyt.,, s. 132-134,

30 Te znaczenia Bachtinowskiego „słowa” pieczołowicie rekonstruuje Aleksandar Mihailovic, Bakhtin’s Conception of Discourse (slovo) w: jego, Corporeal Words: Mikhail Bakhitn’s Theology of Discourse, Evanston, 1997, s. 17-49 (przekład polski T. Brzostowskiej-Tereszkiewicz Bachtinowska koncepcja słowa, w: Ja – Inny. Wokół Bachtina. Antologia, t. 2, dz. cyt.).

31 Por. rozdział „Habent sua fata libelli”.


32 Nie ‘komunikacji”, ale właśnie ‘komunikowaniu się”, bliższemu „komunii”.

33 O Instytucie por. K. Chown, C. Brandist, Iz priedistorii Instituta Żiwogo Słowa, „Nowoje litieraturnoje obozrienije” 2007, nr 4.

34 Rozprawa Allgemeine Aesthetik J. Cohna z 1901 r. została przełożona na rosyjski w 1921.

35 Zostały one zresztą, jak i cała estetyka wczucia, dokładnie omówione w znanych mu licznych rozprawach I. Łapszina, m. in. w książce rekonstruującej teorie wczucia Problema „czużogo ja” w nowiejszej fiłosofii, Sankt Pieterburg 1910.

36 O związku Łosskiego „swierchwriemiennoj” i „swierchprostrastwiennoj” pozycji podmiotu poznania z Bachtinowską ”wnienachodimostią” por. W. W. Babicz, Łosskij i Bachtin. Opyt srawnienija, „Dialog. Karnawał. Chronotop” 1994, nr 4. „Wnienachodimost’” Bachtina i „trasgrediencję” Cohena jako synonimy traktuje też N. I. Nikołajew, M. M. Bachtin kak fiłosof, Moskwa 1992, s. 250.

37 Por. Siergiej Boczarow, Zdarzenie życia, przeł. Iwona Rzepnikowska, w: Ja – Inny. Wokół Bachtina, Antologia, t. 2, dz. cyt., s. 63-80.

38 Szczegółowo o tym w rozdziale „Chronotop – pojecie, termin, metafora”.

39 Por. G. Tihanov Galin, Cultural Emanncipation and the Novelistic: Trubietzkoy, Savitsky, Bakhtin, w: Bakhtin and the Nation, ed. by the San Diego Bakhtin Circle, vol. XLIII, nr 3, Lewisburg 2000, s. 46-67 (przeklad polski M. Adamiaka Kulturowa emancypacja i powieściowość: Trubieckoj, Sawicki, Bachtin, w: Ja – Inny. Wokół Bachtina. Antologia, t. 2, dz. cyt.). Nazywam ruch “euroazjanizmem”, a nie “euroazjatyzmem”, by podkreślić, że interesuje mnie wyłącznie prąd filologiczny i kulturoznawczy, nie zaś polityczny ani ideologiczny, zwłaszcza w wariantach najnowszych; dyskusję o obu nazwach przeprowadza Iwona Massaka w książce Eurazjatyzm. Z dziejów rosyjskiego misjonizmu, Wrocław 2001, s. 5-9.

40 T. Todorov, Mikhail Bakhtine: le princip dialogique (suivi de Ecrits du Cercle Bakhtine), ed. G. Genette, and T. Todorov, Paris 1981

41 The Dialogical Principle, transl. W. Godzich, ed. W. Godzich and J. Schulte-Sasse, Minneapolis 1984. M. Bakhtin, The Dialogic Imagination, ed. M. Holquist, transl. C. Emerson and M. Holquist, Austin 1981. Por. o tym K. Zbinden, Traducing Bakhtin and Missing Heteroglossia, „Dialogism. An International Journal of Bakhitn Studies” 1999, Issue 2.

42 Szczegółowo analizuję te zmiany w rozdziale „Glossy do heteroglozji (mały heteroglossariusz)”.

43 W. Iwanow, Borozdy i mieżi. Opyty estieticzeskoje i kriticzeskoje , Moskwa 1916, s. 340 (od Iwanowa Bachtin przejął także termin „polifonia”); E. D. Poliwanow, Krug oczereidnych probliem sowriemiennoj lingwistiki, w: jego, Stat’i po obszczemu jazykoznaniju, Moskwa 1968, s. 185. Idea „zmieszania” języków była wspólną własnością ówczesnego językoznawstwa historycznego, do którego przeszła z nauk biologicznych. Poliwanow przejął ją jednak zapewne bezpośrednio od J. Baudouina de Courtenay. Podkreślał nawet prekursorstwo swego petersburskiego nauczyciela, powołując się na jego artykuł z 1901 r. O smieszannom charaktierie wsiech jazykow (terminem posługiwał się wprawdzie także Nikołaj Marr, którego rozprawy Poliwanow, pozostający z nim w stałej polemice, znał, wątpliwe jednak, by nie ceniąc jego koncepcji od niego zapożyczył termin).

44 A. Wiesiołowski, Istoriczeskaja poetika (1940), Moskwa 2004, s. 66.

45 Por. M. Bachtin, Sobranije soczinienij, t. 2. , dz. cyt., s. 735 – 739, gdzie zamieszczony został zachowany w archiwum dokładny konspekt książki Leo Spitzera Italienische Umgangssprache, Leipzig 1922. Por. o tym N. Perlina, dz. cyt.

46 Por. Rozmowa z Julią Kristevą, dz. cyt., s. 565 - 574.

47 Por. komentarze Ludmiły Gogotiszwili w: Michaił Bachtin, Sobranije soczinienij, t.1: Fiłosofskaja estietika 1920-ch godow, red. S. Boczarow, N. Nikołajew, Moskwa 2003, s. 440. Na takie postępowanie Bachtina wskazuje też M. Holquist, odnajdując np. synonimię między „zwieńczeniem” (zawierszennost’) i „słowem autorytatywnym”, „zadanym” i „już istniejącym (priednachodimym)”; por. jego, The Politics of Representation, w: Allegory and Representation, ed. with an Introduction S. Greenblatt, Baltimore and London 1981.

48 M. Bachtin, Estetyka twórczości słownej, dz. cyt., s. 508

49 M. Bachtin, , dz. cyt., s. 406.

50 M. Bachtin, Notatki z 1962-1963 roku, przełożyła D. Ulicka, w: Ja – Inny. Wokół Bachtina, Antologia, t.1, dz. cyt., 451.

51 Czyli na języku własnej wspólnoty myślowej, zespolonej typem wykształcenia humanistycznego i znajomością tych samych lektur z obowiązującego kanonu. Dla Bachtina pospólna pamięć o nich jest tak oczywista, że przywołując je nie wprowadza stosownego komentarza. Zakłada np., wprowadzając formułę „estetyczne zbawienie”, nie tylko jej zrozumiałość w kontekście religijnym, ale też romantycznym („estetyczne zbawienie” odsyła do Schillerowskiego „estetycznego odkupienia” z wiersza Królestwo cieni), tym bardziej zasadnie, że niemiecki romantyzm był nader aktywny w aktualnych rosyjskich dyskusjach filozoficzno-religijnych.

52 Por. komentarz Siergieja Awierincewa w: M. Bachtin, Sobranije soczinienij, t.1: Fiłosofskaja estietika 1920-ch godow dz. cyt., s. 439. Nacechowanie użytego przez Bachtina słowa widać wyraźnie na tle rozprawy Nikołaja Fiodorowa Fiłosofija obszczego dieła (1913), w której tytule figuruje nie postupok, lecz właśnie dieło.

53 Wadim Liapunow i Nikołaj Nikołajew wskazują, że Bachtinowski neologizm izżiwanije siebia, powstały na podłożu „życia” z dodatkiem przejrzystego znaczeniowo przedrostka iz, na oddanie niemieckiego Sich-Ausleben, który miał sugerować życie wolne, swobodnie realizujące pełnię możliwości podmiotu, jest dla rosyjskiego odbiorcy nieprzejrzyste i mylnie przez niego rozumiane; por. M. Bachtin, Sobranije soczinienij, t.1: Fiłosofskaja estietika 1920-ch godow, dz. cyt., s. 659.

54 R. Ingarden, Dążenia fenomenologów, w: jego, Z badań nad filozofią współczesną, Warszawa 1963, s. 316.

55 Por. I. Sirotkina, Tieorija awtomatizma do formailstow, w: Russkaja tieorija.1920 – 1930-e gody. Matierialy 10-tych Łotmanowskich cztienij, Moskwa, diekabr' 2002 g., Moskwa 2004, s. 295-303.

56 Z dewizy Cohena „Die Welt ist niht gegeben, aber aufgegeben” (Hermann Cohen, Logik der reinen Erkenntnis, B. Cassirer, Berlin 1902, s. 129); por. V. Liapunov, Art and Answerability: Early Philosophical Essays by M. M. Bakhtin, ed. M. Holquist and V. Liapunov, Austin 1990; tegoż, Notes on Bakhtin’s Terminology: Architectonic(s), “Elementa” 1998, vol. 4; wersja rozszerzona: Nieskolko niepritiazatielnych riekomiendacyj dlia czitajuszczich Bachtina, w: Bachtinskij sbornik V, red. Witalij Machlin, Moskwa 2004, s. 193-209 (przekład polski P. Pietrzaka Parę skromnych wskazówek dla czytelników Bachtina, w: Ja – Inny. Wokół Bachtina, Antologia, t. 2, dz. cyt., s. 117-130).

57 Podobnie ambiwalentny charakter miały niektóre, nazbyt jednostronnie dziś komentowane, działania Bachtina. Na przykład słynne wystawienie przez „towarzyszy Bachtina i Pumpianskiego” Edypa w Kolonnnie (tak zapisała tytuł informująca o tym z entuzjazmem gazeta „Mołot”) należało oczywiście do masowych widowisk bolszewickich, zarazem jednak było to wystawienie tragedii Sofoklesa, komentowanej przez ważnego dla Bachtina i dla filozofów Trzeciego Renesansu Nietzschego – to po pierwsze, po drugie – „masowe” widowisko było kojarzone nie tyle z obyczajami bolszewickimi, ile raczej z ludowo-religijnym teatrem greckim, po trzecie wreszcie – inscenizacja należała do szeregu awangardowych przedsięwzięć ówczesnego teatru rosyjskiego (przygotował ją Siergiej Radłow).

58 W. G. Golicyna, Nasz institut, naszi uczitielia, w: Rossijskij Institut Istorii Iskusstw w miemuarach, Sankt Petersburg 2003, s. 74.

59 W. Szkłowski, Tietiva: o nieschodstwie schodnogo (1970), w: Michałl Bachtin: pro et contra. Licznost’ i tworczestwo M. M. Bachtina w ocenkie russkoj i mirowoj gumanitarnoj mysli. Antologija, t. 1, izdanije podgotowił K. G. Isupow, Sankt Petersburg 2001, s. 412-447.

60 B. Jarcho, Mietodołogija tocznogo litieraturowiedienija: Izbrannyje trudy po tieorii litieratury, izdanije podgotowili M. Akimowa, I. Pilszczikow i M. Szapir, pod obszczej redakcyjej M. Szapira, Moskwa 2006, s. 568.

61 J. Tynianow, Tiutczew i Heine, „Kniga i riewolucyja” 1922, nr 4, s. 13-16; jego, Wopros o literaturnoj ewolucyj, „Na literaturnom postu” 1927, nr 10, s. 42-48 (przekład polski A. Pomorskiego O ewolucji literackiej, w: J. Tynianow, Fakt literacki, wybór E. Korpała-Kirszak, Warszawa 1978); jego, Dostojewskij i Gogol. (K tieorii parodii), Piotrogrod 1921: wydawnictwo „Opojaz”, seria „Sborniki po tieorii poeticzeskogo jazyka”; jego, O parodii (1929), pierwodruk w: jego, Poetika, istorija litieratury, kino, Moskwa 1977.

62 Por. O. Żuk, FEKS. Ot „Żenit’by” do „Sziniela”, w: Stranicy chudożestwiennoj żizni 1920-ch godow, wyp. 1, Sank Peteresburg 2007, s. 56. Eisenstein – teoretyk nie tylko „atrakcjonów”, ale także ekscentryzmu, został wpisany w samą nazwę FEKS-ów. Eisensteinowski „ekscentryzm” pozostaje w bliskim pokrewieństwie z „uniezwykleniem” Szkłowskiego, które stało się punktem wyjścia dla koncepcji parodii Tynianowa.

63 Ich twórczość, wraz z „Deklaracją OBERIU”, gromadzi zbiór Wanna Archimieda, podgotowka tieksta, wstupitielnaja stat’ja A. Aleksandrow, Leningrad 1991. W polskim przekładzie Andrzeja Drawicza „Deklaracja” jako „Manifest OBERIU” w zbiorze Tragiczna zabawa OBERIU, czyli inna Rosja poetycka, wybrał i opracował A. Drawicz, Kraków 1991.

64 Szerzej o tym w rozdziale „Historia domyślna”.

65 E. Papiernaja, A. Rozenberg, A. Finkel, Parnas dybom, Charkow 1927 (przedruk: Moskwa 1989 w opracowaniu i ze wstępem L. Frizmana). Historię powstania zbioru i motta podają E. Papiernaja i A. Finkel w artykule Kak sozdawałsia „Parnas dybom”, „Woprosy litieratury” 1966, nr 7, s. 234-241.
1   2   3


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna