Lekcja dziesiąta przysłówki. Końcówki zaimkowe -ntë I -t. Bezokoliczniki z zaimkami w dopełnieniu. Czas przeszły nieprzechodnich czasowników na -ya. Imiesłowy bierne. PrzysłÓwki



Pobieranie 91.91 Kb.
Data02.05.2016
Rozmiar91.91 Kb.
LEKCJA DZIESIĄTA

Przysłówki. Końcówki zaimkowe -ntë i -t. Bezokoliczniki z zaimkami w dopełnieniu. Czas przeszły nieprzechodnich czasowników na -ya. Imiesłowy bierne.
PRZYSŁÓWKI

Przysłówki to części mowy używane do przekazania "dodatkowych informacji" w zdaniu. Typowe zdanie zawiera informację o tym, kto co robi (komu), czyli podmiot, orzeczenie i w razie potrzeby dopełnienie. Lecz można również wtrącić informację o tym, kiedy, gdzie albo w jaki sposób zachodzi czynność. W tym miejscu na scenę wchodzą przysłówki.

W wielu przypadkach przysłówki są dla czasowników tym, czym przymiotniki dla rzeczowników. Tak jak przymiotnik może opisywać rzeczownik, tak przysłówek określa charakter czynności określonej w zdaniu przez czasownik. W zdaniu "Odeszli szybko" drugie słowo jest przysłówkiem opisującym jak czyli w jaki sposób "odeszli". Jeśli powiemy "Ona teraz śpiewa" słówko "teraz" będzie przysłówkiem odpowiadającym na pytanie kiedy zachodzi dana czynność. A jeśli powiemy "robili to tam", słowo "tam" to przysłówek mówiący gdzie miała miejsce ta czynność.

Niektóre przysłówki można nazwać "podstawowymi", gdyż nie pochodzą one od żadnej innej części mowy. Rozważmy polski przysłówek "teraz" i jego quenejski odpowiednik - żadnego z nich nie da się dalej analizować. Lecz wiele polskich przysłówków nie jest w ten sposób "podstawowych". Wyraźnie wywodzą się one od przymiotników, jak w podanym wyżej przykładzie: przysłówek "szybko" oparty jest na przymiotniku "szybki". Wielki Polski Przysłówkotwórca to końcówki -o i -(i)e, którymi w zasadzie zastąpić można końcówkę każdego przymiotnika, zmieniając go w przysłówek (jak w parach głęboki/głęboko, ostateczny/ostatecznie, wielki/wielce, wysoki/wysoko, szybki/szybko i wiele, wiele innych). Jako że mamy jedynie garstkę słów, które Tolkien jednoznacznie określił jako przysłówki, za to mnóstwo przymiotników, dobrze byłoby, gdyby udało nam się odnaleźć quenejskiego "twórcę przysłówków" takiego jak polskie -o, -(i)e. Moglibyśmy wtedy wywodzić własne quenejskie przysłówki.

Być może znamy taką końcówkę quenejską. Pojawia się ona w WP jako część Pochwały na Kormallen (tom 3, Księga Szósta, rozdział IV: "Na Polach Kormallen"). Częścią tej pochwały, którą otrzymują Powiernicy Pierścienia są dwa słowa andavë laituvalmet, tłumaczone jako "długo będziemy ich wychwalać" w Listach, s. 460. Mamy tu przysłówek andavë "długo". Wiemy, że quenejski przymiotnik "długi" brzmi anda (por. sindarińskie and jak w And+duin = Anduin "Długa Rzeka"). Wygląda zatem na to, że przymiotnik ten został zmieniony w przysłówek przez dodanie końcówki -vë (prawdopodobnie związanej z quenejskim przyimkiem ve "jak"). Jeśli więc alta to "wielki", czy możemy użyć altavë jako "wielce"? Jako, że tulca to wyraz oznaczający "twardy", czy "twardo" to tulcavë? Wiedząc, że saila oznacza "mądry", czy możemy założyć, że sailavë to dopuszczalne słowo na "mądrze"? Ogólnie mówiąc, sądzę, że takie formacje są możliwe, chociaż potencjał zastosowań końcówki -vë może nie być całkiem nieograniczony. Quenejski przymiotnik "dobry" to mára, można zastanawiać się, czy máravë jako "dobrze" nie brzmiałoby dziwacznie (jak na przykład regularne "goodly" od angielskiego "good"; przysłówek podstawowy vandë występuje w najwcześniejszych materiałach "qenejskich" [QL, s. 99], czy jest on aktualny w quenyi z czasów WP, jakieś czterdzieści lat później nie sposób powiedzieć).

Tak jak anda "długi", ogromna większość quenejskich przymiotników kończy się na -a. Przymiotniki z rzadszą końcówką praktycznie we wszystkich przypadkach wywodzą się z praelfickich form na -i, która to samogłoska pozostawała niezmieniona przed końcówką lub w złożeniach - porównaj morë "ciemny, czarny" ze złożeniem Moriquendi "Ciemni Elfowie". Musimy założyć, że początkowa wartość samogłoski byłaby również preferowana przed końcówką przysłówkową - - jeśli więc spróbujemy wywieść przysłówek "mrocznie" od morë, powinien on zapewne brzmieć morivë a nie morevë. Właściwie niewiele z przymiotników na może mieć odpowiadające im przysłówki - w większości przypadków określają one kolory. Prawdopodobnie możemy mieć mussë/mussivë "miękki/miękko", nindë/nindivë "cienki/cienko" oraz ringë/ringivë "zimny/zimno" (ale w późniejszym źródle słowo "zimny" występuje jako ringa a nie ringë, a wtedy przysłówek brzmiałby po prostu ringavë).



Niejasne jest jak końcówka -vë miałaby być dodawana do przymiotników na -n. Przymiotnik melin "drogi" (nie mylić z podobnie brzmiącym aorystem pierwszej osoby "kocham") mógłby mieć odpowiadający mu przysłówek melinvë "drogo", gdyż chociaż nv nie występuje w jednolitych wyrazach, możliwy jest w quenejskich złożeniach (por. tytuł Aragorna Envinyatar "Odnowiciel", gdzie en- = "od-, ponownie"). Z drugiej strony, jeśli końcówka - jest powiązana z przyimkiem ve "jak", oba z nich prawdopodobnie pochodzą od praelfickiego be. Moglibyśmy więc powiedzieć, że pierwotne melin-be stało się w quenyi melimbë. Z jeszcze innej strony , przymiotniki na -in zdają się być skróconymi formami z -ina, a wtedy można by mówić, że to a pozostaje zachowane przed końcówką. Stąd "drogo" brzmiałoby melinavë (Powiedziałbym tu - zapomnijmy o melin i zabierzmy się za melda lub moina, które również znaczą "drogi". Wtedy możemy po prostu mieć meldavë i moinavë!)
Przynajmniej w języku polskim przysłówek nie musi opisywać czynności. Można go również użyć do modyfikowania znaczenia przymiotnika (lub nawet do opisania innego przysłówka). Jest to rodzaj meta-opisu, jednego wyrazu opisowego opisującego drugi. Nie wiadomo czy przysłówki quenejskie (a konkretnie te zakończone na -vë) można użyć w ten sposób. Przykładowo - wiedząc, że valaina to quenejski przymiotnik "boski", czy możemy powiedzieć valainavë vanya jako "bosko piękny"? Tolkien wymienił przysłówek aqua "zupełnie, całkowicie" (WJ, s. 392 - jest to przysłówek "podstawowy" nie wywodzący się od przymiotnika, w przeciwieństwie do polskich odpowiedników pochodzących od "zupełny, całkowity"). Wydaje się bardzo prawdopodobne, że to aqua może modyfikować przymiotniki, np. aqua morë "zupełnie ciemny". Jeśli nie, Tolkien powinien był nam to powiedzieć!
Można zauważyć, że w pewnych wczesnych źródłach Tolkien używał przysłówków na -o a nie na -vë. Przykładem tych drugich jest, jak wspomniałem wyżej, andavë od przymiotnika anda "długi". Jednak istnieje pewne zdanie "qenejskie" tłumaczone jako "Elfowie leżeli długo we śnie nad Kovienéni [późniejsze: Cuivienén]", patrz Vinya Tengwar #27. W tym zdaniu przysłówek "długo" występuje jako ando, nie andavë. Dalsze przykłady przysłówków na -o to ento "następnie" i rato "wkrótce" (Ze zdania "Arctic" cytowanego w Listach Świętego Mikołaja - najwyraźniej formie "qenyi", choć występującej w kontekście nie mającym nic wspólnego z poważną twórczością literacką Tolkiena). Możemy nawet dołączyć tu przysłówek voro "wiecznie, ciągle" z tak stosunkowo późnego źródła jak Etymologie (hasło BOR), choć w tym wyrazie końcowe -o może być po prostu powtórzoną i dodaną samogłoską rdzenia. Przykład ando "długo" (nie mylić z rzeczownikiem "brama"), który najwyraźniej wywodzi się od przymiotnika anda, wskazuje na to, że końcówka -o może być użyta do wywodzenia przysłówków od przymiotników. Czy możemy zatem mieć (powiedzmy) tulco "twardo" od tulca "twardy", jako alternatywę do tulcavë? Czy powinniśmy raczej rozumieć, że Tolkien do okresu WP odrzucił -o jako kocówkę przysłówkową? Jeśli tak, -vë wprowadził jako zamianę a nie alternatywę (zmieniając ando w andavë).

Nie możemy powiedzieć, czy -o jest wciąż prawomocną końcówką przysłówkową w quenyi z czasów WP. Lecz przy wywodzeniu przysłówków od przymiotników zalecałbym używanie "bezpiecznej" (a w każdym razie bezpieczniejszej) końcówki -vë. W poniższych ćwiczeniach nie używałem -o, lecz jedynie -vë. Z drugiej strony, na tym etapie nie ingerowałbym w potwierdzone przysłówki takie jak ento, rato, voro (zmieniając je w ?entavë itd.)


Czy przysłówki, tak jak przymiotniki, zgadzają się pod względem liczby? Sugerowano, że andavë to właściwie przysłówek mnogi, zgadzający się z czasownikiem w liczbie mnogiej (andavë laituvalmet "długo będziemy ich wychwalać" - zauważmy mnogą końcówkę osobową doczepioną do czasownika). Jeśli tak, to -vë mogłoby być mnogą formą pojedynczej końcówki przysłówkowej -va, zupełnie niepotwierdzonej. Zgodnie z tym systemem mielibyśmy takie warianty jak i nér lendë andava "mężczyzna podróżował długo" (przysłówek pojedynczy odpowiadający czasownikowi w lp) i i neri lender andavë "mężczyźni podróżowali długo" (mnogi przysłówek do czasownika w liczbie mnogiej). Lecz jest to w 100% hipotetyczne. Mimo, że na tym etapie niczego nie można wykluczyć, skłaniam się do zdania, że nie ma takich wariantów. Bardziej prawdopodobnie, że końcówka przysłówkowa -vë jest niezmienna, związana z przysłówkiem ve "jak" jak wspomniałem wyżej.
Na koniec powinienem wspomnieć, że niektóre przysłówki quenejskie wywodzą się z innych części mowy niż od przymiotników. W Namárië mamy oialë jako przysłówek "na zawsze" (albo "wiecznie", jak mówi tłumaczenie interlinearne z RGEO, s. 67). Ale Etymologie w haśle OY wskazują, że oialë jest właściwie, albo początkowo rzeczownikiem znaczącym "wieczny okres" Najwyraźniej rzeczownik ten używany jest jak przysłówek w Namárië.

Zwroty zawierające przyimki bardzo często mają funkcję przysłówkową, a czasami rozwinąć się z nich mogą jednolite przysłówki. W Przysiędze Ciriona mamy tennoio jako kolejny wyraz quenejski znaczący "na zawsze", ale w NO, s. 360 Tolkien wyjaśnia, że jest to po prostu skrót dwóch początkowo oddzielnych wyrazów - przyimka tenna "do, tak daleko jak" + oio "przez czas nieskończony".

Wreszcie mamy to, co określiłem już jako "przysłówki podstawowe", nie wywodzące się od żadnych innych części mowy. Aqua "zupełnie" oraz "teraz" wspomniane wyżej to jedynie dwa przykłady; możemy dodać tu takie słowa jak amba "do góry", háya "daleko" (być może haiya w formie z trzeciej Ery), oi "zawsze" i inne.
KOŃCÓWKI ZAIMKOWE -NTË I -T

W lekcji ósmej wprowadziliśmy trzy końcówki zaimkowe: -n albo dłuższe -nyë jako "ja", -l albo dłuższe -lyë jako "ty" oraz -s jako "ono". Oczywiście istnieje jednak więcej zaimków i teraz spróbujemy zidentyfikować końcówki zaimkowe dla trzeciej osoby liczby mnogiej: w podmiocie "oni" i w dopełnieniu "ich".



Przysięga Ciriona z NO, s. 257 zawiera słowo tiruvantes, w NO, s. 360 tłumaczone jako "będą tego strzegli" Czasownik tir- "obserwować, strzec", końcówka czasu przyszłego -uva i końcówka zaimkowa -s "to" powinny być już czytelnikom znane. Zostajemy zatem z -nte- jako elementem tłumaczonym "oni". NO, s. 360 wyraźnie potwierdza, że -ntë jest "końcówką trzeciej osoby liczby mnogiej, jeśli podmiot nie został uprzednio podany". Jak większość krótkich uwag językowych Tolkiena, i ta wymaga pewnej egzegezy. Zakładam, że intencja Tolkiena byłą następująca: jeśli zdanie ma podmiot w liczbie mnogiej, który był "uprzednio podany", występujący przed czasownikiem, czasownik otrzyma tylko zwykłą końcówkę liczby mnogiej -r. (np. i neri matir apsa "mężczyźni jedzą mięso"). Lecz jeśli nie ma podmiotu "wcześniej podanego", końcówkę -r zastępuje -ntë, znaczące "oni" - Matintë apsa "oni jedzą mięso". Najwyraźniej końcówka ta wciąż może być użyta, jeśli podmiot występuje dalej w zdaniu. Być może możemy mieć takie zdania jak matintë apsa i neri "jedzą mięso mężczyźni". Przysięga Ciriona również wymienia podmiot dalej w zdaniu (nai tiruvantes i hárar mahalmassen mi Númen "Strzec jej będą władcy zasiadający na tronach Zachodu".)

Przysięga Ciriona pochodzi z czasów po WP, tak więc informacje zawarte w NO, s. 257, 360 najwyraźniej miały być zgodne z WP. Jednak dość odmienna końcówka zaimkowa "oni" występuje we wczesnych materiałach Tolkiena. W KZO1, s. 161 znajdujemy "qenejską" formę tulielto "nadeszli", zawierającą końcówkę -lto "oni". Końcówka ta była aktualna przynajmniej do czasów, kiedy Tolkien napisał Pieśń Fíriel, która zawiera formy cárielto "zrobili" i antalto "dali" (LR, s. 72). Inną sprawą jest, czy jest ona ważna w quenyi z czasów WP. Końcówka -lto wygląda nieco dziwnie w porównaniu z innymi znanymi końcówkami zaimkowymi. Z końcówek zaimkowych potwierdzonych w WP lub w okresie po nim wszystkie końcówki, tworzące osobną sylabę kończą się na samogłoskę (w sumie sześć końcówek, jeśli wliczymy rozważane powyżej -ntë). Przyrostek -lto kończący się na -o zdaje się tu nie pasować (stąd niektórzy zmieniliby -lto na -ltë w quenyi z czasów WP, choć nie ma żadnych dowodów istnienia takiej końcówki). Skłaniam się ku poglądowi, że Tolkien w końcu odrzucił zupełnie tę końcówkę zastępując ją -ntë.

Wyrażano opinię, że -lto jest mimo wszystko aktualne. Niektórzy interpretują uwagę Tolkiena o używaniu -ntë " jeśli podmiot nie został uprzednio podany " w sposób absolutny - nie wystarczy, aby podmiot nie był "wcześniej wspominany" w tym samym zdaniu, jak ja założyłem. Oczywiście słowo "oni" w polskim zazwyczaj odnosi się do jakiejś grupy wspomnianej wcześniej. Zgodnie z tą radykalną interpretacją uwagi Tolkiena o -ntë, ta końcówka zaimkowa nie może być użyta do określenia jakiegokolwiek "oni" odnoszącego się do wspomnianej wcześniej grupy, nawet jeśli było to w zupełnie innym zdaniu. Końcówka -ntë mogłaby wskazywać jedynie naprzód, na grupę, która miałaby być zidentyfikowana później w tekście lub zdaniu (jak w przypadku Przysięgi Ciriona). "Oni" odnoszące się do innej grupy (wcześniej wspomnianej w innym zdaniu) wymagałoby innej końcówki, być może -lto potwierdzonego we wcześniejszych źródłach.

Nie mogę stwierdzić, że nie jest to możliwa interpretacja słów Tolkiena czy też dostępnych przykładów. Jednak wciąż mam złe przeczucia co do używania końcówki -lto w quenyi z czasów WP. W zdaniach stworzonych na użytek tego kursu zignorowałem -lto zakładając, że -ntë używane jest jako końcówka zaimkowa oznaczająca "oni" w sensie ogólnym. Kiedy Tolkien mówi o -ntë używanym tylko do oznaczenia podmiotu nie wspominanego wcześniej, zakładam, że chodzi tu o nie wspominanie wcześniej w tym samym zdaniu (gdyż jeśli wystąpił już podmiot w liczbie mnogiej, czasownik otrzymuje jedynie normalny znacznik liczby mnogiej -r). Stąd możemy - prawdopodobnie - otrzymać formy takie jak te, z -ntë dołączonym do różnych czasów pusta- "kończyć":
Aoryst pustantë "kończą"

Czas teraźniejszy pustëantë "kończą"

Czas przeszły pustanentë "kończyli"

Czas przyszły pustuvantë "skończą"

Czas perfekt upustientë "skończyli"
Jak wskazuje potwierdzony przykład tiruvantes = "oni będą go strzegli", druga końcówka zaimkowa oznaczająca dopełnienie zdania może być dołączona do -ntë (-nte-). To przenosi nas do kolejnego problemu - jeśli -ntë jest końcówką podmiotową "oni", jak brzmi odpowiadająca mu końcówka dopełnieniowa "ich"?

Rozważając powyżej przysłówki zacytowałem zdanie andavë laituvalmet "długo będziemy ich wychwalać" z WP. Wiedząc, że laituvalmet znaczy "będziemy ich wychwalać" możemy łatwo wydzielić końcowe -t jako element tłumaczony "ich". (Sprytny czytelnik wyizoluje równie końcówkę zaimkową oznaczającą "my", ale ją zostawimy sobie na później - właściwie quenya posiada kilka końcówek "my" o różnych odcieniach znaczeń.)

Jak zwykle, sprawy nie są tu całkiem proste. Ci wychwalani w tym zdaniu to Frodo i Sam, dwie osoby. Niektórzy założyli zatem, że -t to podwójne "ich", sugerując nawet, że laituvalmet można by przekładać jako "będziemy obu [ich] wychwalać". Ci, którzy stosują się do tej teorii są zachęceni faktem, że istnieje również końcówka podwójna -t (jak w ciryat "dwa statki", patrz lekcja trzecia). Nie można niczego tu wykluczyć, lecz końcówka -t "ich" zdaje się całkiem dobrze pasować do -ntë "oni". Nie sądzę, że -t było wyłącznie końcówką podwójną, ale w każdym razie jest to jedna z końcówek, które można przełożyć "ich". Stąd muszą być możliwe następujące formy:
Tirnenyet = "Ja strzegę ich"

Melinyet = "ja kocham ich"

Hiruvanyet = "ja znajdę ich"
A nawet:
Pustanentet = "oni ich zatrzymali"
Prawdopodobnie odnosi się to do dwóch oddzielnych grup. "Oni zatrzymali się" jest najpewniej wyrażane w inny sposób (niestety nie wiemy jaki).
BEZOKOLICZNIKI Z ZAIMKAMI W DOPEŁNIENIU

Jak dotąd określiliśmy dwie końcówki zaimkowe, których można używać jako dopełnienia w zdaniu, -s "ono" i -t "oni". Jak potwierdzają dostępne przykłady (tiruvantes "będą strzec" laituvalmet "będziemy wychwalać"), końcówki te można doczepić do czasownika w formie osobowej za inną końcówką określającą podmiot. Co jednak z dłuższymi frazami czasownikowymi zawierającymi bezokolicznik?

Zacznijmy od zdania takiego jak i mól veryanë cenë i aran ar i tári, "niewolnik ośmielił się zobaczyć króla i królową". Mamy tu formę osobową veryanë "ośmielił się" + bezokolicznik "zobaczyć". Teraz chcemy pozbyć się całej frazy "króla i królową" zastępując ją zaimkiem w dopełnieniu "ich", czyli "niewolnik ośmielił się ich zobaczyć". (Zauważcie, że umyślnie ułożyłem ten przykład tak, aby był zgodny z teorią, że -t "ich" odnosi się jedynie do liczby podwójnej, chociaż nie uważam, by była ona prawdziwa... niepotrzebne ryzyko jest - właśnie - niepotrzebne.) Zatem gdzie doczepiamy końcówkę -t? Oczywiście musi ona być dołączona do bezokolicznika cenë "zobaczyć". Zatem cenet? Czy może, jako że bezokolicznik cenë stanowi praelfickie keni a pierwotne -i zmieniało się w jedynie w pozycji końcowej, lepszym wyborem byłoby cenit? Więc "niewolnik odważył się zobaczyć ich" = i mól veryanë cenit, tak?

Nie! W Vinyar Tengwar, #42 z lipca 2000 r. ujawniono, że bezokoliczniki czasowników podstawowych tworzy się przez -ita jeśli dodaje się do nich końcówki zaimkowe (właściwie przyrostek ten to tylko -ta-, które dodane do bezokoliczników takich jak cenë = ceni- daje cenita-). Tolkien w pewnych późnych notatkach (ok. 1969) odnosił się do "<> ogólnego (aorystowego) tworzonego przez dodanie -i (niezdolnego jako takiego do dodawania dalszych przyrostków; z przyrostami zaimkowymi był to rdzeń aorystu); szczególny bezokolicznik na -ita różniący się w użyciu głównie przez zdolność przyjmowania przyrostków zaimkowych w dopełnieniu" (VT41, s. 17). Dalej zacytował on przykład carita "robić to" - bezokolicznik czasownika car- "robić" z doczepioną końcówką dopełnieniową -s "to".

Jak wspomniałem w poprzedniej lekcji, niejasne jest, czy odniesienie do bezokolicznika tworzonego przez "dodanie -i" oznacza, że istnieje współczesny quenejski bezokolicznik o końcówce -i. Tolkien mógł po prostu odnosić się do oryginalnej formy końcówki bezokolicznikowej, np. praelfickiego kweti jako formy będącej podstawą współczesnej quenejskiej formy quetë "mówić" (potwierdzonej w zdaniu polin quetë "umiem mówić"). W każdym razie bezokolicznik był "niezdolny jako taki do dodawania dalszych przyrostków", najwyraźniej aby uniknąć pomyłki z "rdzeniem aorystu". Bezokolicznik od car- "robić" brzmiałby carë (cari-), ale jeśli spróbujemy dodać do niego końcówkę taką jak -s "to" bezpośrednio, aby wyrazić "robić to", otrzymana forma **caris wyglądałaby zupełnie jak aoryst "ono robi". Właściwa forma caritas nie jest dwuznaczna.

W przypadku "oni robią" i "robić ich" istniałoby rozróżnienie nawet bez dodatkowego -ta-, gdyż końcówka podmiotu "oni" (-ntë) różni się od końcówki dopełnienia "ich" (-t). Mimo to Tolkien najwyraźniej zdecydował się wyeliminować wszelkie możliwe nieporozumienia między formami aorystu z końcówkami podmiotowymi oraz bezokolicznikami z końcówkami dopełnieniowymi - w bezokolicznikach wstawia się -ta- między właściwym bezokolicznikiem a przyrostami zaimkowymi. Stąd bezokolicznik "widzieć" rozwija się z cenë do cenita- jeśli ma otrzymać jakiekolwiek końcówki w dopełnieniu. "Niewolnik ośmielił się ich zobaczyć" musi zatem brzmieć i mól veryanë cenitat, z dodatkowym -ta- pomiędzy bezokolicznikiem a końcówką.

Niejasne jest, czy czasowniki z rdzeniem na A zachowują się tak samo. Vinyar Tengwar #41 opublikował jedynie krótki cytat z notatek Tolkiena z roku 1969 (redaktor najwyraźniej potrzebował miejsca na ważniejsze rzeczy, takie jak dogłębny artykuł o optymalnym tłumaczeniu wiersza o Pierścieniach na bułgarski). Cytat ten, powtórzony powyżej, najwyraźniej dotyczy jedynie bezokoliczników czasowników pierwotnych - tych, których aoryst kończy się lub -i- z końcówkami. Niektórzy piszący zakładali, że czasowniki z rdzeniem na A w funkcji bezokoliczników podobnie miałyby dodane -ta przed końcówkami zaimkowymi w dopełnieniu. Tak więc z czasownikami takimi jak metya- "kończyć" i mapa- "chwytać" działałoby to następująco:
Merintë metyatas "oni chcą to skończyć"

I ohtari úvar mapatat "wojownicy nie złapią ich"
Być może takie zdania są poprawne, być może nie. W tej chwili nie ma możliwości, aby to stwierdzić. Można by wątpić, czy końcówkę -ta dodawałoby się do rdzeni czasowników kończących się już na -ta, jak orta- "podnosić (się)". Czy "Mogę to podnieść" to rzeczywiście polin ortatas? Ogólnie quenya nie lubi obok siebie dwóch podobnie brzmiących sylab, jak dwa ta w tym przypadku.

Na szczęście możemy ominąć te wątpliwości. Możemy uniknąć doczepiania końcówek zaimkowych w dopełniaczu do bezokoliczników czasowników z rdzeniem na A, gdyż znamy przynajmniej kilka samodzielnych zaimków w dopełniaczu. (np. te "ich" zamiast końcówki -t - więc jako, przykładowo, "chciałeś ich złpac" możemy wiec mernelyë mapa te zamiast niepewnej konstrukcji ?mernelyë mapatat). Zaimki samodzielne przedyskutujemy w dalszej lekcji. W poniższych ćwiczeniach bezokoliczniki na -ita + przyrostek dopełnieniowy dotyczą tylko czasowników pierwotnych.


Co ciekawe, Tolkien przetłumaczył caritas jako "zrobienie tego" (VT41, s. 17). Może to sugerować, że taki bezokolicznik może także funkcjonować jako podmiot zdania, np. cenitas farya nin "zrobienie tego wystarcza mi" (farya- czasownik "wystarczać"; nin "mi").
CZAS PRZESZŁY NIEPRZECHODNICH CZASOWNIKÓW NA -YA

W lekcji szóstej wyznaczyliśmy pewne zasady "regularnego" tworzenia czasu przeszłego, lecz dotknęliśmy również rozmaitych form "nieregularnych" (to jest sposobów tworzenia czasu przeszłego, które nie wpasowują się w najczęstsze schematy). Niektóre z nich mogą właściwie tworzyć podgrupy "regularne" względem własnych specyficznych zasad.

Na początek wprowadzę parę terminów które ułatwią dalsze rozważania: przechodniość i nieprzechodniość. W terminologii językowej czasownik jest przechodni, kiedy może przyjąć dopełnienie. Większość czasowników ma taką możliwość, ale nie wszystkie. Czasownik "spadać" jest nieprzechodni. Podmiot może sam "spadać", ale nie może "spadać" czegoś innego; nie może mieć dopełnienia. Typowy czasownik nieprzechodni opisuje tylko czynność, którą wykonuje sam podmiot, a nie czynność, która może być wykonywana na czymś lub na kimś. (Napisałem, "typowy", ponieważ quenya posiada właściwie pewne czasowniki, które nie mają nawet podmiotu, tak zwane czasowniki bezosobowe - omówione w lekcji osiemnastej.)

Niektóre czasowniki tworzą pary, z których jeden jest przechodni a drugi nieprzechodni. Podmiot może kłaść dopełnienie (przechodni), albo leżeć (nieprzechodni) - bez dopełnienia. Inne przykłady takich par to przechodnie "przewracać" i nieprzechodnie "padać" albo przechodnie "stawiać" i nieprzechodnie "stać". Ale w wielu przypadkach w języku angielskim ten sam czasownik może być użyty zarówno przechodnio jak i nieprzechodnio, np. "sink" - "zatonąć/zatopić" [W języku polskim przypadki takie nie występują. Ewentualne wątpliwości rozwiewa zastosowanie partykuły "się", np. "podnieść" - "podnieść się"]. Podobna dwuznaczność może również wystąpić w quenyi. Przykładowo orta- oznacza zarówno "podnosić" jak i "podnosić się", więc aby określić o jakie znaczenie tu chodzi należy wziąć pod uwagę kontekst. (Konkretniej: sprawdzić, czy zdanie zawiera dopełnienie czy nie! Np. i aran orta = "król podnosi się", ale i aran orta ranco = "król podnosi rękę".)

Rozważmy pewne "nieregularne" czasowniki quenejskie. Czasownik farya- "wystarczać" ma czas przeszły farnë, nieregularny w tym znaczeniu, że końcówka -ya rdzenia czasownikowego opuszczana jest przed końcówką czasu przeszłego -në: moglibyśmy spodziewać się **faryanë, ale Etymologie wymieniają kilka innych czasowników będących przykładami tego samego zjawiska: Vanya- "iść, odchodzić, znikać" ma czas przeszły vannë. (Prawdopodobnie Tolkien zastąpił później czasownik vanya- słowem auta- o podobnym znaczeniu, ale możemy go i tak tutaj rozważyć.) Do tych przykładów z Etymologii (patrz hasła PHAR, WAN) możemy dodać czasowniki, które czytelnik powinien znać już z poprzednik lekcji: lelya- "iść, podążać, podróżować" z WJ, s. 363. Jego czas przeszły to nie **lelyanë ale lendë, forma pozornie nieregularna (choć nie aż tak nieregularna jak polskie "iść" i "szedł"!) Nagłe pojawienie się zbitki nd nie jest wielką tajemnicą - powstała ona na skutek dodania wrostka nosowego do początkowego rdzenia LED. (Rdzeń ten wymieniony jest w Etymologiach choć, zgodnie z późniejszymi źródłami, LED to zmienione dużo pierwotniejsze DEL. Lelya- ma pochodzić od pierwotnego ledyâ- [ledjâ-], "jako że dj stawało się ly w środku wyrazu w quenyi" [WJ, s. 363]. Czas przeszły lendë pochodziłby więc od lendê, podobnego do czasownika ledyâ-). Prawdziwą tajemnicą jest: dlaczego czasowniki farya-, vanya- i lelya- porzucają końcówkę -ya w czasie przeszłym?

Można zauważyć, ze w swoim znaczeniu te trzy czasowniki są nieprzechodnie: wystarczać, odchodzić, iść. Mógłby to być jedynie zbieg okoliczności, ale Etymologie dostarczają nam jeszcze jednego bardzo ciekawego przykładu. Pod hasłem ULU wymieniony jest czasownik ulya- "lać" Tolkien zaznaczył, że ma on podwójny czas przeszły. Jeśli czasownika tego użyjemy w znaczeniu przechodnim, jak w "sługa nalał wodę do kubka", czas przeszły "nalał" brzmi ulyanë. Jest to forma zupełnie "regularna". Jednak jeśli czasownik użyty zostanie nieprzechodnio, czas przeszły ulya- ma formę ullë (prawdopodobnie wcześniejsze unlë, tworzone przez wrostek nosowy z ul- bez końcówki -ya; por. villë jako czas przeszły vil- "latać", choć w tym przypadku -ya nie pojawia się w żadnej formie czasownika). Jeśli chcemy więc powiedzieć "deszcz lał" należy użyć ullë a nie ulyanë.

Wygląda na to, że możemy rozpoznać tu wzorzec: czasowniki nieprzechodnie na -ya tracą tę końcówkę w czasie przeszłym; tworzy się go od bezkońcówkowego rdzenia, jak w przypadku czasowników pierwotnych. Albo ujmując to inaczej: w czasie przeszłym nieprzechodnie czasowniki na -ya porzucają tę końcówkę i udają czasowniki pierwotne. W tych rzadkich przypadkach, gdzie czasownik może być zarówno przechodni jak i nieprzechodni, końcówka -ya jest zachowana gdy używa się go w znaczeniu przechodnim (jak w formie przeszłej ulyanë), ale opuszcza gdy użyty jest nieprzechodnio (ullë).

Oczywiście zupełnie niejasne jest dlaczego tak się dzieje. W innych czasach poza przeszłym czasownik ulya- "lać" zdaje się występować w tej samej formie niezależnie od tego, czy jest przechodni czy nieprzechodni (aoryst ulya i czas teraźniejszy ulyëa "leje", czas przyszły ulyuva "będzie lać" itd.) Ale Tolkien nigdy nie zamierzał stworzyć nowego esperanto, języka mającego być w 100% regularnym i logicznym. Wewnątrz legendarium quenya ma być normalnym językiem mówionym, rozwijającym się przez tysiące lat. Stąd Tolkien mógł umyślnie zawrzeć to, co znajdziemy i w językach naturalnych: pewne cechy nie muszą konieczne być "sensowne".

Znaczna część czasowników na -ya jest przechodnich i prawdopodobnie zachowa końcówkę w czasie przeszłym przed dodaniem przyrostka czasu przeszłego -në (jak w potwierdzonym przykładzie ulyanë). Oto większość pozostałych, nieprzechodnich czasowników na -ya, choć Tolkien właściwie nie wspomniał żadnej ich formy przeszłej: hwinya- "wirować" (przesz. hwinnë?), mirilya- "błyszczeć" (przesz. mirillë? - por. ulya-, przesz. ullë), ranya- "błąkać się" (przesz. rannë?), súya- "oddychać" (przesz. súnë?), tiuya- "pęcznieć, przybierać na wadze" (przesz. tiunë?) Czasownik yerya- może być zarówno przechodni "zużywać" jak i nieprzechodni "starzeć się". Być może forma przeszła to yeryanë w pierwszym znaczeniu i yernë w drugim, tak jak mamy przechodnie ulyanë współistniejące z nieprzechodnim ullë jako czas przeszły "lał"?

Należy dodać, że wszystko to jest nieco hipotetyczne, jako że Tolkien nie wspomina szczególnie wielu form przeszłych nieprzechodnich czasowników na -ya. Ale czytelnicy powinni przynajmniej zapamiętać potwierdzone "nieregularne" czasy przeszłe, łącznie z podwójną formą ulya- "lać" a szczególnie lendë "szedł" jako dość nieoczekiwaną formę przeszłą od lelya- "iść, podróżować, podążać".


UWAGA: Czas perfekt tego czasownika występuje jako lendië w niektórych tekstach. SD, s. 56 wskazuje, że w jednym szkicu Tolkien użył lendien zamiast utúlien jako "przybyłem" w Wypowiedzi Elendila ("Zza wielkiego Morza przybyłem do Śródziemia"). Lendien dosłownie znaczyłoby "poszedłem / podróżowałem" albo coś podobnego. Ta forma perfektu nie otrzymuje przedrostka, prawdopodobnie po prostu dlatego, że Tolkien nie wymyślił jeszcze wtedy tego procesu zachodzącego w czasie perfekt. W normalnych warunkach dodałbym go, używając elendië jako formy perfekt lelya-. Tą formę zastosowałem w kluczu do jednego z poniższych ćwiczeń.
IMIESŁOWY BIERNE

Teraz powrócimy do imiesłowów. Logicznym odpowiednikiem imiesłowów czynnych omówionych w poprzedniej lekcji są oczywiście imiesłowy bierne. Są one formami przymiotnikowymi wywodzonymi od rdzenia czasownika i opisują stan, w którym ktoś lub coś pozostaje po zostaniu poddanym odpowiedniej czynności. Przykładowo: jeśli schowamy coś, jest ono schowane. Zatem "schowany" to imiesłów bierny czasownika "chować". Słowa "schowany" można używać jako przymiotnika, zarówno orzeczeniowo ("skarb jest schowany") jak i przydawkowo ("schowany skarb"). Imiesłów bierny "schowany" odróżnia się od imiesłowy czynnego "chowający": ten drugi określa stan podmiotu, osoby wykonującej czynność, natomiast imiesłów bierny opisuje stan dopełnienia, biernie poddanego czynności.

W przypadku czasowników nieprzechodnich, gdzie nie występuje dopełnienie, imiesłów ten opisuje stan samego podmiotu po wykonaniu czynności - jeśli upadnie się, jest się upadłym.

Jak wygląda więc quenejska forma imiesłowu? Ogromna większość imiesłowów quenejskich zdaje się być tworzona przez końcówkę -na lub jego dłuższą odmianę -ina. Niektóre potwierdzone imiesłowy czasowników z rdzeniem na A zawierają dłuższą końcówkę, w której końcowe -a rdzenia czasownikowego oraz i z przyrostka -ina łączą się w dyftong -ai- (który jest akcentowany, jak każdy inny dyftong w przedostatniej sylabie). Przykład zawarty jest w zwrocie Arda Hastaina, "Arda Oszpecona", elfickim terminie oznaczającym świat w jego aktualnym stanie, skażony złem Morgotha (MR, s. 254). Hastaina "oszpecony" musi być imiesłowem biernym czasownika hasta- "szpecić", nie potwierdzonego w innych źródłach. Jednak czasownik hosta- "zbierać" potwierdzony jest zarówno w Etymologiach (hasło KHOTH) jak i w wierszu Markirya (PiK, s. 285). Jego imiesłów bierny pojawia się w Pieśni Fíriel, gdzie występuje jako hostaina (potwierdzony w formie hostainiéva "zostanie zebrane"; przyrostek -iéva "zostanie" nie jest aktualny w quenyi z czasów WP, ale imiesłów z pewnością jest). Możemy prawdopodobnie podsumować, że czasowniki z rdzeniem na A zakończone na -ta prawie zawsze mają imiesłowy bierne na -taina. Jako że anta- znaczy "dawać", imiesłów "dany" brzmiałby antaina. Skoro orta- znaczy "podnosić" (albo nieprzechodnio "podnosić się"), wyraz "podniesiony" brzmiałby ortaina.

Być może końcówkę -ina można dodać do prawie wszystkich czasowników z rdzeniem na A? Sądzę, że z czasownika mapa- "łapać, chwytać" możemy wywieść mapaina jako imiesłów "złapany, schwytany". (Bezpośrednie poparcie tego: końcówka -ina jest również używana do wywodzenia przymiotników, jak w valaina "boski" - najwyraźniej formacji przymiotnikowej opartej na słowie Vala, który to rzeczownik jest analogiczny w formie do prostych czasowników z rdzeniem na A takich jak mapa-. Jest nawet sugerowane, że rzeczownik Vala wywodził się początkowo z prostego czasownika vala- "rozkazywać, mieć władzę" - WJ, s. 403-4. Gdyby pozostał on jedynie czasownikiem, valaina mogłoby oznaczać "nakazany".)

W quenejskim tłumaczeniu Zdrowaś Mario Tolkien użył aistana a nie aistaina jako "błogosławiona" (VT43, s. 28, 30). Czasownik "błogosławić" brzmiałby aista-. Być może Tolkien wywiódł ten imiesłów za pomocą krótkiej końcówki -na zamiast -ina aby uniknąć dwóch sąsiadujących sylab zawierających dyftong ai (nie wiemy, czy aistaina byłoby w ogóle poprawną formą).

Zachowanie czasowników na -ya jest raczej niejasne. W Etymologiach Tolkien wymienił rdzeń PER "dzielić po środku, przepoławiać" (por. sindarińskie Perian "niziołek, Hobbit"). Dalej wspomniał quenejski wyraz perya, najwyraźniej czasownik zachowujący znaczenie rdzenia. Bezpośrednio po perya wymienił nieokreślone słowo perina. Czy jest to imiesłów "przepołowiony"? Sądzę, że zdecydowanie takie jest znaczenie tego słowa, lecz być może należy postrzegać je jako niezależną formację przymiotnikową wywiedzioną bezpośrednio od rdzenia, nie jako imiesłów bierny czasownika perya-. (Moglibyśmy spodziewać się périna z długim é gdyby był to imiesłów bierny; patrz poniżej jeśli chodzi o wzorzec rácina.)

Gdzie indziej w Etymologiach, pod hasłem GYER mamy czasownik yerya- "zużywać, starzeć się". To samo hasło wymienia również wyraz yerna "zużyty". Sądząc po tłumaczeniu, yerna mogłoby być imiesłowem biernym czasownika yerya-. Czy powinniśmy zatem założyć, że czasowniki na -ya tworzą imiesłów bierny przez zastąpienie tej końcówki przez -na? Ponownie sądzę, że yerna nie jest właściwie imiesłowem yerya-, ale raczej osobną formacją przymiotnikową. popierają to następujące fakty: 1) Tolkien wywiódł yerna aż od praelfickiego gyernâ tak więc nie pochodzi on od późniejszego czasownika.; 2) Tolkien wymienił form yerna przed wspomnieniem czasownika yerya-, co ponownie sugeruje, że ta pierwsza nie pochodzi od tej drugiej; 3) yerna tłumaczone jest jako "stary" obok "zużyty", a to pierwsze tłumaczenie sugeruje, że yerna należy postrzegać jako niezależny przymiotnik, nie imiesłów. Zatem podobnie jak przy perina powyżej. Dotyczy to również takich par, jak halya- "zasłaniać" i halda "zasłonięty, ukryty" (hasło SKAL1). Tę drugą formę Tolkien odniósł do praelfickiego skalnâ (początkowe sk- stawało się h- a ln stawało się ld w quenyi). Być może w praelfickiem skalnâ liczyło się jako imiesłów bierny rdzenia czasownikowego SKAL- "maskować, kryć", ale jego quenejski potomek halda rozwinął się w niezależny przymiotnik (jedno z tłumaczeń, które podaje tu Tolkien, "cienisty" jest również przymiotnikiem). Zatem halda nie musi być imiesłowem biernym czasownika halya- wywiedzionym z tego samego rdzenia, choć ma takie samo znaczenie, jakie miałby właściwy imiesłów.

Jak więc mamy traktować czasowniki na -ya? Uważam, że bardzo ciekawej poszlaki dostarcza MR, s. 326 (por. MR, s. 315), gdzie Christopher Tolkien mówi nam, że w pewnym tekście z czasów po WP Tolkien używał Mirruyainar albo Mirroyainar jako "Wcielonych". Mogą to być imiesłowy bierne odmieniane jak rzeczowniki. Po usunięciu końcówki mnogiej -r zostaje nam mirruyaina/mirroyaina jako możliwy imiesłów "wcielony" - i jeśli oddzielimy również zakładaną końcówkę imiesłowową, czasownik "wcielać się" zdaje się być mirruya- albo mirroya-. Później Tolkien zmienił słowo Mirruyainar/Mirroyainar na Mirroanwi, nie zawierające żadnego -ya-, ale porzucone formy mogą również zdradzać, jak powinien wyglądać imiesłów bierny czasowników na -ya. Wygląda na to, że takie czasowniki mają imiesłowy na -yaina, tak jak czasowniki na -ta na -taina. Zatem wiedząc, że lanya- to czasownik "tkać", wyraz "tkany" może brzmieć lanyaina. Regularne imiesłowy bierne czasowników perya- "przepoławiać", yerya- "zużywać" i halya- "zasłaniać" brzmiałyby peryaina, yeryaina, halyaina (znacząc oczywiście w znacznej części to samo, co spokrewnione przymiotniki perina, yerna, halda, ale te drugie mogą nie wyrażać tak czytelnie, że opisywane stany są wywołane - patrz poniżej w sprawie różnicy harna- i harnaina).

Możemy prawdopodobnie podsumować, że prawie wszystkie czasowniki z rdzeniem na A tworzą imiesłowy bierne przez dodanie -ina. (Według VT43, s. 15 istnieje opis quenejskiego systemu czasownikowego, gdzie Tolkien wyraźnie potwierdza, że -ina to przyrostek, jak to określił "ogólnego imiesłowu <>".) Poza aistana zamiast ?aistaina jako "błogosławiony" jedynym wyjątkiem pojawiającym się w opublikowanych tekstach jest forma envinyanta "uleczony", czy bardziej dosłownie "odnowiony" (MR, s. 405). Zdaje się ona być imiesłowem biernym czasownika envinyata- "odnawiać" (nie potwierdzone osobno, ale patrz tytuł Aragorna Envinyatar "Odnowiciel"). Imiesłów ten utworzony jest za pomocą wrostka nosowego przed -ta. Nie możemy stwierdzić, czy bardziej "regularna", niepotwierdzona forma ?envinyataina jest poprawna.

Jednak końcówka -ina używana jest nie tylko w przypadku czasowników z rdzeniem na A. Czasowniki pierwotne z c lub t jako ostatnią spółgłoską również tworzą imiesłowy bierne za pomocą tej końcówki. Wiersz Markirya zawiera formę rácina "zdruzgotany" (man tiruva rácina cirya[?] "kto dojrzy zdruzgotany statek", PiK, s. 285) Tolkien wyraźnie zidentyfikował rácina jako imiesłów bierny czasownika rac- "pękać" (PiK, s. 286). Czasownik "uważać, liczyć" to not-, a w Pieśni Fíriel mamy nótina jako imiesłów bierny "policzone". Wygląda więc na to, że czasowniki pierwotne kończące się na bezdźwięczne spółgłoski zwarte takie jak c i t tworzą imiesłów bierny przez wydłużenie samogłoski rdzenia i dodanie długiej końcówki -ina. Nie mamy potwierdzonego przykładu imiesłowu czasownika pierwotnego kończącego się na -p (kolejną bezdźwięczną głoskę zwartą), ale z pełnym prawdopodobieństwem może on pasować do tego samego wzorca. Czasownik top- "przykrywać" miałby imiesłów bierny tópina "przykryty" (czasownik top- wymieniony jest w etymologiach; wiersz Namárië w WP sugeruje, że Tolkien mógł zmienić go później na tup-. Wtedy imiesłów brzmiałby oczywiście túpina.) Być może czasowniki pierwotne na -v również tworzą imiesłowy bierne według tego wzoru, np. lávina "dozwolony, przyznany" od czasownika lav- "pozwalać, przyznawać" (nie mylić w podobnie brzmiącym czasownikiem znaczącym "lizać"). Brak nam jednak przykładów.

Potwierdzone przykłady dotyczące czasowników pierwotnych również nie są liczne, lecz większość z nich prawdopodobnie woli krótką końcówkę -na niż -ina. MR, s. 408 (por. MR, s. 405) wskazuje, że Tolkien używał vincarna jako "uleczony"; bardziej dosłowne znaczenie to najwyraźniej "odnowiony", lub całkiem dosłownie "nowo-zrobiony". Vin- to rdzeń quenejskiego przymiotnika vinya "nowy", a carna "zrobiony" może być jedynie imiesłowem biernym czasownika car- "robić". Zatem czasowniki pierwotne zakończone na -r mają imiesłów bierny na -rna (a ponieważ powstaje tu zbitka spółgłosek, poprzedzająca ją samogłoska rdzenia nie może zostać wydłużona, jak w klasie rácina powyżej). Jako, że mer- to quenejski wyraz na "chcieć" [ang. "want"], plakaty Wanted na quenejskim dzikim zachodzie brzmiałyby Merna.

W początkowej wersji tego kursu napisałem w tym miejscu: "Być może mérina, carina (za rácina) są dozwolonymi alternatywnymi imiesłowami czasowników mer-, car-, być może nie. Sądzę że lepiej kierować się tu potwierdzonym przykładem carna." Według VT43, s. 15. Tolkien zacytował przykład carina "zrobiony" w tym samym opisie quenejskiego systemu czasownikowego do którego odnosiliśmy się powyżej (mówi się, że ten rękopis może pochodzić z lat czterdziestych). Przykład rácina "pęknięty" wskazuje, że Tolkien w końcu zdecydował, że samogłoska rdzenia zostaje wydłużona; carina stało by się więc cárina. Ale wygląda na to, że te alternatywne, dłuższe formy są dozwolone, więc plakaty Wanted mogłyby brzmieć również Mérina.

Dla czasowników pierwotnych na -m i -n mamy tylko przykłady niebezpośrednie, lecz prawdopodobnie wystarczą nam one. Czasownik nam- "sądzić" (namin "sądzę", VT42, s. 13) zdaje się mieć imiesłów bierny namna. Forma ta potwierdzona jest jako rzeczownik znaczący "ustawa" (jak w Namna Finwë Míriello, "Ustawa Finwego i Míriel", MR, s. 258). Najwyraźniej imiesłów namna o podstawowym znaczeniu "osądzony" używany jest również jako rzeczownik "sąd, decyzja prawna" i dalej "statut". Jeśli chodzi o czasowniki pierwotne na -n, możemy rozważyć takie rzeczowniki jak anna "dar" i onna "stworzenie" oraz czasowniki anta- "dawać" i onta- "tworzyć" (patrz hasła ANA1, ONO w Etym). Nie są one oczywiście czasownikami pierwotnymi (i w quenyi spodziewalibyśmy się ich imiesłowów jako antaina, ontaina) - ale rzeczowniki anna, onna mogą pochodzić od pierwotnych formacji imiesłowowych opartych na samych rdzeniach, zanim dodano -ta tworzące czasowniki w ich quenejskiej formie. Tak więc anna może pochodzić od pierwotnego imiesłowu "dany", później jedynie używanego jako rzeczownik "coś, co jest dane" = "dar". Onna może podobnie stanowić pierwotny imiesłów bierny "stworzony", później używany jako rzeczownik "coś stworzonego" = "stworzenie". Uważam więc, że końcówka -na może być dodana do rdzeni quenejskich czasowników pierwotnych zakończonych na -n. Przykładowo jako że cen- to czasownik "wiedzieć", cenna może być imiesłowem biernym "widziany". Ale ponownie, cénina może być dozwoloną formacją imiesłowową (zapewne możemy mieć również námina "osądzony"). Jako, że VT43, s. 15 ujawnia, że imiesłów bierny car- może brzmieć zarówno c[á]rina jak i carna (jak w vincarna, MR, s. 408), zdaje się to bardziej prawdopodobne niż dotąd.

A co z czasownikami pierwotnymi na -l, takimi jak mel- "kochać"? Jeśli nie odwołamy się znów do wzorca rácina, używając mélina jako "kochany", końcówkę -na należałoby dodać bezpośrednio do rdzenia czasownikowego. Lecz jako że **melna nie jest możliwych słowem quenejskim, ln stawałoby się ld tak jak w przykładzie omawianym powyżej (quenejskie halda pochodzące od praelfickiego skalnâ). Etymologie wymieniają nawet słowo melda, tłumaczone "ukochany, drogi". Te tłumaczenia są przymiotnikami, ale w swoim znaczeniu są oczywiście bardzo podobne do imiesłowu "kochany". Czy ponownie mamy więc przed sobą pierwotny imiesłów, który rozwinął się w niezależny przymiotnik? Czy właściwy imiesłów od mel- różni się w formie, by odróżnić go od tego przymiotnika? Moglibyśmy więc znowu rozważyć mélina. Albo jest to melda zarówno jako przymiotnik "drogi" oraz imiesłów "kochany"? Można zastanawiać się, czy jest w ogóle sens odróżniania ich, skoro znaczenia są praktycznie takie same.

Można rozważyć jeszcze jeden przykład: quenejski czasownik "nosić, ubierać" zdaje się brzmieć col-, choć nigdzie nie jest samodzielnie potwierdzony - tylko różne formy pochodne znajdują się w dostępnych tekstach. Jedna z nich pojawia się w MR, s. 385: colla = "noszony" (używane również jako rzeczownik "szata, płaszcz", uznawane jako "coś noszonego"). Czy jest to przykład imiesłowu biernego czasownika pierwotnego zakończonego na -l? Czy możemy zatem użyć mella jako "kochany"? Skłaniam się ku stwierdzeniu, że colla jest raczej pochodnym przymiotnikiem - być może stanowiącym pierwotne konlâ z wrostkiem nosowym w rdzeniu KOL (nie w Etym). Przez swoje oryginalne pochodzenie byłby on analogiczny z takimi quenejskimi przymiotnikami jak panta "otwarty" (które Tolkien odnosił do praelfickiego pantâ, wywodzącego się z rdzenia PAT wymienionego w Etym). Obawiam się, że nie da się dojść do żadnych pewnych wniosków jeśli chodzi o imiesłowy bierne czasowników pierwotnych na -l, lecz uważam, że najbezpieczniejszą metodą byłoby używanie końcówki -da (stanowiącej wcześniejsze -na), albo długiej końcówki ina połączonej w wydłużeniem samogłoski rdzenia.


Czy imiesłowy bierne powinny zgadzać się z liczbą, jak normalne przymiotniki? Innymi słowy, czy końcowe -a zmienia się w (jako starsze -ai) jeśli imiesłów opisuje rzeczownik w liczbie mnogiej? O ile mi wiadomo dostępne teksty nie dostarczają żadnych przykładów, którymi moglibyśmy się kierować. Pamiętamy, że imiesłowy czynne (kończące się na -la) nie zgadzają się z liczbą. Jednak sądzę, że imiesłowy bierne zachowują się w tej sprawie jak zwyczajne przymiotniki. Widzieliśmy, że w wielu przypadkach trudno jest nawet stwierdzić czy daną formę należy traktować jako imiesłów czy przymiotnik, jako że przymiotniki mogą być wywodzone za pomocą tych samych końcówek. Jako że trzeba założyć, że przymiotniki takie jak valaina "boski" czy yerna "stary" zgadzają się z liczbie, trudno wyobrazić sobie, by imiesłowy jak hastaina "oszpecony" czy carna "zrobiony" miały być tu niezgodne. Zmieniałbym zatem kończone -a na jeśli imiesłów opisuje rzeczownik w liczbie mnogiej (albo kilka rzeczowników).
Końcowa uwaga: W niektórych przypadkach formy na -na, które początkowo były imiesłowowe lub przymiotnikowe stały się same czasownikami z rdzeniem na A. Pierwotny wyraz skarnâ wymieniony w haśle SKAR w Etymologiach był być może początkowo imiesłowem biernym "darty, rwany" (jako że sam rdzeń SKAR ma znaczyć "drzeć, rwać"). W quenyi skarnâ zmieniło się w harna "ranny", prawdopodobnie uznawane bardziej za przymiotnik niż za imiesłów. Zabawne jest to, że harna- zaczęto używać również jako czasownik "ranić", a jeśli ten czasownik ma własny imiesłów harnaina, to zatoczyliśmy pełne koło! Podczas gdy harna "ranny" zwyczajnie opisuje stan bycia rannym, harnaina "zraniony" wyraźnie sugeruje, że rany zostały zadane. Por. przymiotniki "pełny" (zwyczajnie opisujący stan) i imiesłów bierny "wypełniony" (sugerujący, że stan ten jest skutkiem czynności wypełniania).
Podsumowanie lekcji dziesiątej: Przysłówki to słowa używane do dostarczenia dodatkowych informacji na temat jak, kiedy albo gdzie czynności opisywanej w zdaniu. Przynajmniej w języku polskim przysłówki mogą być również używane do zmodyfikowania znaczenia przymiotnika a nawet innego przysłówka. - Quenejska końcówka zaimkowa "oni" brzmi najwyraźniej -ntë (Tolkien prawdopodobnie porzucił końcówkę -lto pojawiającą się we wczesnych materiałach); odpowiadającą końcówką dopełnieniową "ich" zdaje się być -t (choć niektórzy sądzą, że jest to jedynie podwójne "dwoje z nich"). - Czasowniki pierwotne, które mają bezokoliczniki na (np. quetë "mówić") zmieniają się z formy z -ita jeśli dodaje się do nich końcówkę zaimkową oznaczającą dopełnienie (np. quetitas "powiedzieć to" w końcówką -s "to"). - Dostępne przykłady zdają się sugerować, że czasowniki nieprzechodnie na -ya tracą tę końcówkę w czasie przeszłym, który tworzy się bezpośrednio od rdzenia (tak jakby był to czasownik pierwotny). Przykładowo, przesz. od farya- "wystarczać" to farnë a nie **faryanë. - Imiesłowy bierne to pochodne przymiotnikowe, które zazwyczaj opisują stan spowodowany przez coś lub kogoś wykonującego czynność opisaną czasownikiem: to co chowamy (czas.) jest schowane (imiesłów bierny). Czasowniki z rdzeniem na A tworzą imiesłowy bierne za pomocą końcówki -ina (np. hastaina "oszpecony" od hasta- "szpecić"). Końcówka ta używana jest również w przypadku czasowników pierwotnych na -t lub -c, prawdopodobnie również na -p i być może nawet na -v; w tej klasie czasowników końcówkę łączy się z wydłużeniem samogłoski rdzenia (np. rácina "pęknięty" od rac- "pękać"). Być może taki sam wzór można zastosować do wszystkich czasowników pierwotnych, ale czasowniki na -r przyjmują raczej prostą końcówkę -na, bez wydłużenia samogłoski (carna "zrobiony" od car- "robić"). Czasowniki pierwotne na -m i prawdopodobnie również -n podobnie przyjmują prostą końcówkę -na (np. namna "osądzony" od nam- "sądzić", cenna "widziany" od cen- "widzieć"). Jest dość niepewne jak traktować czasowniki pierwotne na -l; jeśli mamy użyć prostej końcówki -na, zmieniłaby się ona w -da z przyczyn fonologicznych (np. melna > melda "kochany" jako imiesłów bierny od mel- "kochać"; melda jest potwierdzone jako przymiotnik "ukochany, drogi"). Imiesłowy bierne prawdopodobnie zgadzają się z liczbą w ten sam sposób co przymiotniki, zmieniając -a na jeśli opisują rzeczownik w liczbie mnogiej lub kilka rzeczowników.
SŁOWNICZEK
nertë "dziewięć"

núra "głęboki"

anwa " rzeczywisty, konkretny, właściwy "

nulda "tajny"

telda "ostatni" (przymiotnik wywodzący się z tego samego rdzenia co nazwa Teleri, Trzeciego Hufca Eldar, nazywanych tak, ponieważ byli zawsze ostatni i w tyle w czasie marszu z Cuiviénen - daleko za Vanyar i Noldor, którzy najbardziej chcieli dotrzeć do Błogosławionego Królestwa)

linta "szybki" (lm lintë w Namárië, gdzie mamy odniesienie do lintë yuldar = dosł. "szybkie łyki")

hosta- "zbierać, gromadzić"

nórë "kraj" (kraj związany z konkretnych ludem, WJ, s. 413)

lambë "język = mowa" (nie "język" jako część ciała)

car- "robić"

farya- "wystarczać", przesz. farnë (NIE **faryanë – ponieważ czasownik jest nieprzechodni?)

ve przyimek "jak"

ĆWICZENIA
Przetłumacz na polski:
A. Melinyet núravë.

B. Lindantë vanyavë, ve Eldar lindar.

C. I nurtaina harma úva hirna [albo hírina].

D. Merintë hiritas lintavë.

E. Haryalyë atta parmar, ar teldavë ecendielyet.

F. Anwavë ecénien Elda.

G. Ilyë nertë andor nar tirnë [albo tírinë].

H. Úmentë merë caritas, an cenitas farnë.
Przetłumacz na quenyę:
I. Podróżowali [/szli] potajemnie przez kraj.

J. Zebrani Elfowie chcieli to zobaczyć.

K. Pisany język nie jest jak mówiony język.

L. Pięść statków nie wystarczyło; dziewięć wystarczyło.

M. Naprawdę przestanę to robić.

N. Szybko zebrali dziewięciu przestraszonych Krasnoludów.

O. Ostatecznie zobaczysz ich jak chciałeś ich zobaczyć.

P. Nie chcą tego usłyszeć.


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna