Materiały dydaktyczne dla nauczycieli spis treśCI



Pobieranie 95.32 Kb.
Data10.05.2016
Rozmiar95.32 Kb.





Człowiek z marmuru

reż. Andrzej Wajda

MATERIAŁY DYDAKTYCZNE

DLA NAUCZYCIELI



SPIS TREŚCI





  1. Informacje o filmie. (str.2).

  2. Scenariusz lekcji historii. (str. 5)

Temat: Od Bieruta do Gierka – obraz zmian w PRL na podstawie Człowieka z marmuru Andrzeja Wajdy.

  1. Scenariusz lekcji języka polskiego i WOS. (str.8)

Temat: Zniewolone umysły. O wpływie mediów na świadomość społeczną.

  1. Scenariusz lekcji języka polskiego. (str. 12 )

Temat: Człowiek z marmuru Andrzeja Wajdy – jako metafora zmagań jednostek z różnymi formami politycznego i artystycznego zniewolenia.

Załącznik: prezentacja multimedialna do pobrania ze strony www.nhef.pl w zakładce Edukacja filmowa.



Informacje o filmie

Opracował: Seweryn Kuśmierczyk


Nota o filmie
Tytuł: Człowiek z marmuru;

Kraj i rok produkcji: Polska 1976;

Reżyseria: Andrzej Wajda;

Scenariusz: Aleksander Ścibor-Rylski;

Zdjęcia: Edward Kłosiński;

Scenografia: Allan Starski;

Muzyka: Andrzej Korzyński;

Montaż: Halina Prugar;

Produkcja: Zespół Filmowy X

Występują: Jerzy Radziwiłowicz (Birkut Mateusz oraz Maciek Tomczyk, syn Birkuta), Krystyna Janda (Agnieszka), Tadeusz Łomnicki (reżyser Jerzy Burski), Jacek Łomnicki (reżyser Jerzy Burski w latach 50.), Michał Tarkowski (murarz Wincenty Witek, przyjaciel Birkuta, w latach 70. dyrektor budowy Huty Katowice), Piotr Cieślak (Michalak, ubek „opiekujący się” Birkutem, w latach 70. pracownik „Pagartu”), Wiesław Wójcik (towarzysz Jodła, sekretarz partii w Nowej Hucie), Krystyna Zachwatowicz (Hanka Tomczyk, żona Birkuta), Magda Teresa Wójcik (montażystka), Bogusław Sobczuk (redaktor tv), Leonard Zajączkowski (Leonard Zajączkowski, operator Agnieszki), Jacek Domański (dźwiękowiec Agnieszki), Zdzisław Kozień (ojciec Agnieszki) i inni.
Ważniejsze nagrody

  • Festiwal Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku 1977 - nagroda dziennikarzy dla Andrzeja Wajdy;

  • MFF w Cannes 1978 - nagroda FIPRESCI;

  • MFF w Brukseli 1979 - nagroda aktorska "Kryształowa Gwiazda" dla Jerzego Radziwiłowicza;

  • MFF w Belgradzie 1979 - nagroda Główna i nagroda aktorska dla Jerzego Radziwiłowicza;

  • MFF w Kartagenie 1980 - nagroda specjalna jury;

  • ankieta Polityki - Najciekawsze filmy polskie XX wieku – 9 miejsce.
Nota o Reżyserze


Andrzej Wajda (ur. 1926) – jeden z najbardziej znanych na świecie filmowców polskich, reżyser teatralny, scenograf. Urodził się w Suwałkach, w rodzinie zawodowego oficera Wojska Polskiego. W czasie wojny, spędzonej w Radomiu, uczęszczał na tajne komplety, krótko uczył się
w prywatnej szkole malarskiej, jednocześnie pracował jako tragarz na kolei. Studiował malarstwo na ASP w Krakowie i reżyserię w PWSF w Łodzi. Jego debiutem fabularnym było Pokolenie (1954). Premiera Kanału (1957) jest uznawana za datę narodzin Polskiej Szkoły Filmowej. Jest reżyserem blisko czterdziestu filmów fabularnych. Do najbardziej znanych należą: Popiół i diament (1958), Lotna (1959), Wesele (1972), nominowane do Oscara Ziemia obiecana (1974) i Panny z Wilka (1979), Człowiek z marmuru (1976), nagrodzony Złotą Palmą w Cannes Człowiek z żelaza (1981), Korczak (1990), Pan Tadeusz (1999) czy nominowany do Oscara Katyń (2007). Inicjator i fundator Centrum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha” w Krakowie. W 2002 roku założył działającą w Warszawie Mistrzowską Szkołę Reżyserii Filmowej Andrzeja Wajdy

O FILMIE

Nowela filmowa Aleksandra Ścibora-Rylskiego Człowiek z marmuru ukazała się w pięciu odcinkach na łamach tygodnika Kultura w 1963 roku. Była to opowieść o młodej reżyserce robiącej film dyplomowy na temat przodownika pracy z lat pięćdziesiątych. Przez kilkanaście lat Wajda starał się o zgodę na realizację filmu na podstawie tego scenariusza. Pozwolenie uzyskał dopiero w roku 1976. Nowa wersja scenariusza uwzględniała zmiany, które zaszły w tym czasie w Polsce. Zmienione zostały realia, w których dzieją się wydarzenia i niektóre nazwiska. Wajda pokazuje współczesną Warszawę i inne miejsca akcji w sposób kojarzący się zarówno ze stylem filmowania metropolii


w produkcjach amerykańskich, jak i „propagandą sukcesu”, znaną z ówczesnych przekazów polskiej telewizji.

Młoda adeptka sztuki filmowej, grana przez Krystynę Jandę, jest agresywna, zachowuje się jak reporterka zachodniej stacji telewizyjnej. Jej praca przeradza się w prywatne śledztwo dotyczące Mateusza Birkuta – bohatera powstającego filmu. Odsłaniane, dzięki dociekliwości Agnieszki, dramatyczne losy robotnika stają się metaforą walki jednostki z bezdusznym systemem politycznym. Birkut robi to, co uważa za słuszne, przeciwstawia się działaniom, które jego zdaniem są moralnie nie do przyjęcia. Pozostaje wierny przyjaźni niezależnie od okoliczności. Jego postępowanie wynika


z autentycznego przeżycia. Tytuł filmu odsyła w ironiczny sposób do monumentalnych rzeźb przedstawiających Birkuta jako „bohatera pracy socjalistycznej”, ale niesie też w sobie informację
o niezłomnych zasadach i prawości tej postaci.

Człowiek z marmuru ma złożoną, wielowarstwowa strukturę. Wajda korzysta z rozwiązań zastosowanych w filmie Obywatel Kane Orsona Wellesa. Każda retrospekcja ujawnia nowe szczegóły, powiększa wiedzę na temat bohaterów i dokonywanych przez nich wyborów. Wajda buduje złożone wątki narracyjne stosując technikę „filmu w filmie”. Wykorzystuje materiały z autentycznych kronik filmowych z lat pięćdziesiątych i „podrabiając” te kroniki umiejętnie odtwarza styl socjalistycznej propagandy, parodiując go jednocześnie. Podobnie jak Welles pokazuje często bohaterów przy pomocy obiektywu szerokokątnego i za pośrednictwem niskich ujęć kamery. Podkreślając tym samym ważność postaci i wzmacniając emocje widzów. „Podobnie jak film Wellesa, film Wajdy analizuje mechanizmy powstawania mitu, pokazuje okoliczności, w jakich powstaje publiczny wizerunek bohatera, jednocześnie badając, jak to było naprawdę, jaka jest wersja nieoficjalna.”1

Dzięki zastosowanym przez Wajdę zabiegom formalnym oraz trafnemu obsadzeniu w głównych rolach młodych aktorów (debiut filmowy Krystyny Jandy), film ogląda się do dziś z dużym zainteresowaniem, nieomal jak „kino akcji”. Człowiek z marmuru jest także filmem o powstawaniu filmu i konieczności pokonywania licznych, różnorakich przeszkód pojawiających się na drodze twórcy.



Film był pokazywany początkowo tylko w jednym kinie w Warszawie. Tworzyły się komitety kolejkowe, co zmusiło władze do pokazywania go w trzech kolejnych kinach. W czasie 10 miesięcy obejrzało go 2,5 miliona widzów. Równocześnie przeciwko reżyserowi została skierowana szeroka kampania prasowa dyskredytująca Człowieka z marmuru. Władza bała się publicznej debaty na temat swoich korzeni. Kiedy dziennikarze przyznali Wajdzie nagrodę na festiwalu polskich filmów
w Gdańsku, cenzura wykreślała wzmianki na ten temat. Dziennikarze mogli wręczyć nagrodę reżyserowi na schodach gmachu festiwalowego.

Człowiek z marmuru jest najważniejszym filmem z obecnego w polskim kinie, w latach 1976-1981, nurtu Kina Moralnego Niepokoju. Filmy tego nurtu podejmowały tematykę współczesną, stosując realistyczną metodę opisu świata. Były elementem przełomu, widocznego w polskiej kulturze po roku 1976, przyczyniającego się – poprzez próby ukazania mechanizmów istniejącego systemu „realnego socjalizmu” i skutków wpływu tej ideologii na człowieka – do przeobrażenia zbiorowej świadomości Polaków. Kino Moralnego Niepokoju zainicjowały filmy młodych reżyserów
z zespołu filmowego „Tor” i kierowanego przez Andrzeja Wajdę zespołu „X”. Były to m.in. filmy Przejście podziemne (1973) i Personel (1975) Krzysztofa Kieślowskiego, Niedzielne dzieci (1976) Agnieszki Holland, Rekord świata (1977) Filipa Bajona. Do najważniejszych dokonań tego nurtu obok Człowieka z marmuru, Bez znieczulenia (1978) i Dyrygenta (1979) Andrzeja Wajdy należą filmy Barwy ochronne (1976) Constans (1980) i Kontrakt (1980) Krzysztofa Zanussiego, Blizna (1976), Amator (1979) Krzysztofa Kieślowskiego, Wodzirej (1977) Feliksa Falka, Kung-fu (1979) Janusza Kijowskiego, Aktorzy prowincjonalni (1979) Agnieszki Holland, a także Dreszcze (1981) Wojciecha Marczewskiego, Wojna światów – następne stulecie (1981) Piotra Szulkina, Miś (1980) Stanisława Barei.

WYBRANA BIBLIOGRAFIA

  • T. Drewnowski, My, ojcowie i dzieci, „Polska” 1981, nr 6.

  • J. Falkowska, Kino polityczne Andrzeja Wajdy: „Człowiek z marmuru”, „Człowiek z żelaza”, „Danton”, „Kwartalnik Filmowy” nr 15/16, jesień - zima 1996/1997, s. 256-268.

  • P. Lis, „Człowiek z marmuru”. Inne kino Wajdy, w: Problemy teorii dzieła filmowego, red. J. Trznadlowski, Wrocław 1985, s. 77-92.

  • M. Malatyńska, Z Andrzejem Wajdą o „Człowieku z marmuru”, „Życie Literackie” 1977, nr 11.

  • O tę ludzką dzielność nam szło… Mówią Aleksander Ścibor -Rylski i Andrzej Wajda, not. L.Bajer, Kino” 1977, nr 5.

  • T. Sobolewski, Cierpiący posąg, „Kino” 1989, nr 8.

  • A. Ścibor- Rylski, Człowiek z marmuru. Nowela filmowa, „Kultura” 1963, nr 8-12.


SCENARIUSZ LEKCJI HISTORII

Opracował: Leszek Kozłowski


Temat: Od Bieruta do Gierka – obraz zmian w PRL na podstawie „Człowieka z marmuru” Andrzeja Wajdy.
CELE LEKCJI
Po lekcji uczeń powinien:

  • analizować i interpretować dzieło filmowe w kontekście historycznym;

  • znać przemiany społeczne lat 50. do 70. w PRL;

  • posiadać wiedzę o realiach życia i działalności twórczej w PRL.



Metody i formy pracy


  • pogadanka;

  • praca w grupach;

  • dyskusja problemowa.



Środki dydaktyczne


  • film: Człowiek z marmuru, reż. Andrzej Wajda, Polska 1976.


POJĘCIA KLUCZOWE:



  • stalinizm,

  • socrealizm,

  • Dekada Gierka,

  • propaganda sukcesu.


Czas

    1 lekcja




Przebieg lekcji
UWAGA: Lekcja powinna być przeprowadzona po omówieniu, na wcześniejszych zajęciach, historii PRL, co najmniej do roku 1980. Przed lekcją uczniowie w domu zbierają informacje na temat reżysera oraz historii powstania i rozpowszechniania filmu.


  1. Sprawdzenie pracy domowej. Nauczyciel odpytuje uczniów z pracy domowej. Zwraca szczególną uwagę na tematykę filmów Andrzeja Wajdy. Uczniowie powinni zauważyć zainteresowanie reżysera przedstawianiem jednostek uwikłanych w ważne wydarzenia historyczne – np. Kanał, Popiół i diament, Człowiek z żelaza, Katyń.

Zmagania reżysera z cenzurą przy tym i wcześniejszych dziełach. Trudności w dystrybucji filmu i odbiór Człowieka z marmuru przez ówczesne społeczeństwo.

Uczniowie powinni znać historię trudności, jakie napotkał film i jego reżyser – dystrybucja tylko w kilku kinach, dyskredytowanie filmu w prasie itd. Nauczyciel w tym miejscu powinien przypomnieć uczniom cele i zasady funkcjonowania cenzury w PRL.



  1. Praca w grupach. Nauczyciel dzieli klasę na cztery grupy. Każda z grup będzie starała się przeanalizować różne aspekty ukazanych w filmie różnic pomiędzy Polską Bieruta i Polską Gierka.


Grupa 1.

Uczniowie analizują sposób ukazania wielkich inwestycji przemysłowych: Nowej Huty i Huty Katowice.



(Nowa Huta – prymitywne i prowizoryczne warunki budowy, proste narzędzia, niski stopień mechanizacji, współzawodnictwo pracy.

Huta Katowice – robotników prawie nie widać, za to dużo maszyn, ogromny rozmach, nowoczesne technologie, hasło „Polak potrafi!”)
Grupa 2.

Uczniowie analizują różnice w życiu codziennym pomiędzy latami 50. i 70. (miejsce zamieszkania bohaterów, otoczenie, ubiór, jedzenie, itd.)



(Czasy Bieruta – drewniane domy, błoto, wozy konne, zbiorowe, bardzo nędzne żywienie, skromne ubrania, tanie knajpy, uniformizacja społeczeństwa, wszechobecna propaganda.

Czasy Gierka – szerokie ulice Warszawy – Trasa Łazienkowska), wille, nowoczesne samochody, nocne lokale, wystawne posiłki, modne ubrania (Janda stylizowana przez Barbarę Hoff); uwaga! wyjątek to obraz małego miasteczka i domu rodzinnego Agnieszki.)
Grupa 3.

Uczniowie analizują ewolucję postaw i pozycji społecznej bohaterów filmu – reżysera Burskiego oraz Hanki Tomczyk.



(Jerzy Burski – ewolucja postawy: od szczerych chęci ukazania rzeczywistości w pierwszym filmie, aż do kompromisu z władzą, kompromisu nagrodzonego wysokim statusem materialnym.

Hanka Tomczyk – kobieta zniszczona przez system, wyparła się męża, przeszła awans społeczny, obecnie żyje w dobrobycie, ale tragedię swojego życia topi w alkoholu.)



Grupa 4

Uczniowie analizują ewolucję postaw i pozycji społecznej bohaterów filmu – Wincentego Witka


i ubeka Michalaka.

(Wincenty Witek – dawny emigrant, robotnik i komunista, przyjaciel Birkuta, aresztowany i później zrehabilitowany, w epoce Gierka typ technokraty, „właściwy człowiek na właściwym miejscu”.

Michalak – przykład typowej PRL-owskiej kariery, zaczyna jako pracownik UB, podstępnie doprowadza do aresztowania Witka, w epoce Gierka, pomimo ciemnej przeszłości „spadł na cztery łapy” i ma ciepłą posadkę w przemyśle rozrywkowym.)


  1. Dyskusja. Przedstawienie wyników pracy w grupach. Po omówieniu wyników pracy przez poszczególne grupy proponuję przeprowadzić z uczniami dyskusję nad takimi kwestiami jak:

    • Na ile ukazany w filmie obraz lat 50. i 70. mógł być i na ile jest prawdziwy?

    • Jakie cele chciał osiągnąć reżyser nadając filmowi taką konstrukcję?

    • W których fragmentach dzieła Wajda idzie na kompromis z ówczesną cenzurą
      i dlaczego pomimo tego film miał kłopoty?

(„Człowiek z marmuru” jest doskonałym świadectwem epoki i to zarówno w paradokumentalnych fragmentach ukazujących czasy stalinowskie w Polsce, jak i w scenach ukazujących PRL epoki Gierka. W filmie występują elementy propagandy sukcesu, np. wzmiankowana wyżej Trasa Łazienkowska czy Huta Katowice, ale pomimo tego obraz systemu jest nieustająco ponury – oportunizm jest nadal w cenie, niezależni ludzie byli i są wciąż gnębieni i szykanowani, krajobraz polskiej prowincji niewiele się zmienił. Konstrukcja filmu nieuchronnie skłania widza do porównań, widać podobieństwo pomiędzy Birkutem i Agnieszką – dwojgiem bezkompromisowych, młodych ludzi. Mateusz Birkut ponosi klęskę, Agnieszka pozornie też, jednakże końcowe sceny filmu dają nadzieję i są w pewien sposób symboliczne (robotnik i inteligentka maszerują naprzeciw decydentom.)

praca domowa
Nauczyciel zachęca uczniów do obejrzenia filmu A. Wajdy Człowiek z żelaza. Uczniowie zdający maturę z historii powinni to dzieło obejrzeć obowiązkowo; można im zalecić napisanie recenzji tego filmu.

SCENARIUSZ LEKCJI JĘZYKA POLSKIEGO I WOS

Opracowała: Joanna Waszczuk-Nowicka


Temat: Zniewolone umysły. O wpływie mediów na świadomość społeczną.
CELE LEKCJI
Po lekcji uczeń powinien:

  • interpretować teksty kultury;

  • wyrażać swoje zdanie w dyskusji, formułować wnioski;

  • rozpoznawać chwyty propagandowe służące manipulacji w filmie;

  • znać założenia ideologiczne socrealizmu i podstawowe cechy tej metody twórczej.


Metody i formy pracy


  • analiza i interpretacja tekstu kultury

  • praca w grupach

  • dyskusja

  • prezentacja multimedialna



Środki dydaktyczne


  • Film: Człowiek z marmuru, reż. Andrzej Wajda, Polska 1976.


POJĘCIA KLUCZOWE



  • stalinizm,

  • totalitaryzm,

  • socrealizm (realizm socjalistyczny),

  • propaganda,

  • manipulacja.



Czas

    2 lekcje




Przebieg lekcji
UWAGA: Na kilka dni przed lekcją prosimy wybranych uczniów o przygotowanie krótkiej informacji
o socrealizmie (najlepiej w formie prezentacji multimedialnej).


  1. Wstęp. Film Andrzeja Wajdy można wykorzystać jako punkt wyjścia do dyskusji o wpływie mediów na świadomość społeczną. Odwołując się do czasów komunizmu, można pokazać uniwersalność problemu, a tym samym ostrzec przed bezrefleksyjnym odbiorem świata wykreowanego przez media – również w czasach współczesnych. To również okazja do rozmowy o historii najnowszej. Akcja filmu rozgrywa się na dwóch płaszczyznach: dla twórców to nieodległa przeszłość (czasy wczesnej młodości, początków kariery zawodowej)
    i teraźniejszość. Dla współczesnego odbiorcy obie płaszczyzny filmu należą do odległej przeszłości, w powszechnym odczuciu zamkniętej cezurą roku 1989 – upadku komunizmu. Śledząc losy bohaterów: Mateusza Birkuta i Agnieszki, można poznać rzeczywistość PRL-u: wczesne lata pięćdziesiąte (okres stalinizmu) oraz dekadę Gierka, często do dziś wspominaną z rozrzewnieniem jako okres dobrobytu, stabilizacji, poczucia bezpieczeństwa społecznego. Wczesne lata pięćdziesiąte ukazane zostają jako totalitaryzm w czystej postaci: Nową Hutę – sztandarową inwestycję Planu Sześcioletniego budują brygady ochotników Służby Polsce, prostych ludzi, często analfabetów, mamionych obietnicą zarobku i awansu społecznego,
    z racji wykorzenienia szczególnie podatnych na działanie propagandy. Polska roku 1976 to już zupełnie inny kraj – nowoczesny, zamożny. Sztandarowe inwestycje epoki Gierka – Dworzec Centralny, gmach Telewizji, Trasa Łazienkowska w Warszawie, potężna Huta Katowice budowana nowoczesnymi metodami – to symbole nowoczesności, postępu, powszechnego dobrobytu. Dowodem na powszechność edukacji i możliwość awansu ma być biografia głównej bohaterki: córka kolejarza z prowincjonalnego miasteczka kończy wydział reżyserii na prestiżowej uczelni i ma duże szanse na pracę w telewizji. Bohaterowie filmu niechętnie wspominają czasy stalinowskiego terroru (Agnieszka ma wielkie problemy z poznaniem prawdy o Birkucie), ale mają poczucie, że żyją w zupełnie innych, lepszych czasach, w których nie ma już więźniów politycznych, terroru, indoktrynacji, biedy. Jednakże owe sztandarowe inwestycje, z pietyzmem filmowane przez reżysera, są jedynie fasadą, za którą kryje się inna rzeczywistość, krok po kroku odkrywana przez bohaterkę filmu, a wraz z nią – przez widzów. Warto zwrócić uwagę na paralelizm wątków biograficznych: Mateusza Birkuta i Agnieszkę łączy podobieństwo życiorysów, przechodzą tę samą drogę: od naiwnej wiary w system, który daje wszystkim równe szanse, możliwość awansu, realizuje hasła sprawiedliwości
    i równości, poprzez rozczarowanie, do świadomości fasadowości życia. Początkowo działają intuicyjnie w poszukiwaniu odpowiedzi na dręczące ich pytania, ale stopniowo dojrzewają, uczą się oddzielać prawdę od fałszu i fasadowość od istoty rzeczy. Niezgoda na życie w zafałszowanym świecie prowadzi do buntu, a w jego konsekwencji do klęski każdego
    z bohaterów: Mateusz trafia do więzienia, Agnieszka traci prawo do realizacji filmu.

  2. Praca w grupach. Nauczyciel dzieli klasę na pięć grup i przydziela im zadania.

Zadania dla grup:

Grupa I: Przedyskutujcie w grupie, czego dowiedzieliście się o rzeczywistości pierwszej połowy lat pięćdziesiątych z oficjalnych kronik filmowych i filmów dokumentalnych oglądanych przez Agnieszkę?

Zapiszcie w punktach swoje spostrzeżenia.



Grupa II: Przedyskutujcie w grupie, czego dowiedzieliście się o rzeczywistości pierwszej połowy lat pięćdziesiątych z materiałów odrzuconych (fragmenty kronik filmowych, dyplomowy film Jerzego Burskiego Początek miasta) oglądanych przez Agnieszkę?

Zapiszcie w punktach swoje spostrzeżenia.



Grupa III: Przedyskutujcie w grupie, jaką rolę w tworzeniu mitu Birkuta – przodownika pracy – odegrał Jerzy Burski. Jakimi metodami się posługiwał, co chciał osiągnąć i czy osiągnął zamierzony cel? Co sądzicie o jego poczynaniach? Co sądzicie o nim jako artyście?

Zapiszcie wnioski z dyskusji.



Grupa IV: Zastanówcie się, jaki obraz Polski lat siedemdziesiątych dwudziestego wieku został przedstawiony w filmie Andrzeja Wajdy. Zwróćcie uwagę na miejsca, które odwiedza Agnieszka oraz na sposób ich przedstawienia. Sporządźcie listę najważniejszych obiektów
i zastanówcie się, dlaczego reżyser Człowieka z marmuru pokazał je w swoim filmie.

Zapiszcie wnioski.



Grupa V: Scharakteryzujcie postać redaktora, pracownika telewizji, czuwającego nad filmem dyplomowym Agnieszki. Jak rozumie swoją rolę? Jakimi wartościami się kieruje? Dlaczego odbiera Agnieszce film?

Zapiszcie wnioski.



  1. Wyniki pracy w grupach.


Grupa I : Oczekiwane wyniki pracy grupy to wyeksponowanie wyidealizowanego i całkowicie zafałszowanego obrazu rzeczywistości (zbiorowy entuzjazm, budowa Nowej Huty – kombinatu i dzielnicy mieszkaniowej, odbudowa Warszawy w nowym stylu; teraz prości robotnicy będą mieszkać w widnych i jasnych mieszkaniach, wyrównywanie szans edukacyjnych, realizacja haseł równości społecznej).
Grupa II: Oczekiwane wyniki pracy grupy to ukazanie nędzy życia budowniczych Nowej Huty (brud, przepełnione baraki, prymitywne narzędzia, bardzo ciężka praca fizyczna, nędzne racje żywnościowe – ten sposób ukazania może się kojarzyć z łagrem, jeśli dopowiemy, że Służba Polsce była formą zastępczej służby wojskowej). Warto zwrócić uwagę na dominującą rolę sekretarza podstawowej organizacji partyjnej oraz funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa. Wreszcie: ukazanie mechanizmów sprawowania władzy: fałszywe oskarżenia, pokazowe procesy, wymuszanie zeznań.
Grupa III: Być może niezbędne okażą się podpowiedzi nauczyciela podczas pracy tego zespołu, aby nie ograniczać wniosków jedynie do oceny poczynań Burskiego w kategoriach etycznych; dobrze byłoby pokazać sposoby tworzenia iluzji rzeczywistości, np. przygotowanie wielkiej inscenizacji (np. dokarmianie Birkuta, usunięcie z filmu sceny wykonywania znaku krzyża).
Grupa IV: Oczekiwane wyniki pracy grupy: ukazane zostały sztandarowe inwestycje lat siedemdziesiątych, świadczące o potędze państwa i zamożności społeczeństwa; oprócz kombinatu metalurgicznego i stoczni (rozbudowanej w tej dekadzie) ukazane zostają inwestycje służące ludziom – Trasa Łazienkowska, gmach Telewizji, Dworzec Centralny w Warszawie, mknące ulicami polskie Fiaty 125 to ikony epoki Gierka.
Grupa V: Oczekiwane wyniki pracy grupy to zwrócenie uwagi na mechanizmy rządzące mediami (m.in. Agnieszka otrzymuje kosztowny sprzęt i ekipę do dyspozycji, jednak temat filmu dyplomowego, wybór materiału i sposób przedstawienia podlegają ścisłej kontroli).


  1. Podsumowanie lekcji: Nauczyciel zwraca uwagę uczniów na kluczową rolę ironii w budowaniu przez Andrzeja Wajdę obrazów lat siedemdziesiątych (Nowa Huta jest „ohydna” zdaniem Agnieszki; następna sekwencja pokazuje odrażające bloki z wielkiej płyty, wyprodukowane w fabryce domów – symbolu nowoczesności). Reżyser buduje wyraźną paralelę między dwiema płaszczyznami filmu: iluzję pięknej rzeczywistości tworzył w czasach stalinowskich Jerzy Burski, a teraz tworzę ją ja – zdaje się mówić widzowi. Pokazuje zatem system, w którym artyści i publicyści – ludzie mediów – służą władzy, a nie społeczeństwu.
    W istocie nic się nie zmieniło: Burski zrobił karierę, jest cenionym reżyserem, mieszka
    w luksusowej willi w eleganckiej dzielnicy. Z rozczuleniem wspomina początki swojej działalności, nie ma wyrzutów sumienia, przeciwnie: jest dumny, że „stworzył Birkuta”. Agnieszka mogłaby pójść tą samą drogą: wystarczy posłuchać dobrych rad opiekuna jej filmu dyplomowego, aby droga do kariery w telewizji stanęła przed nią otworem. Jakich rad udziela Agnieszce redaktor? Powinna stworzyć film, który opowiada o faktach, a fakty to: „jedna huta, druga huta”, nie sięgać po niebezpieczne tematy (czasy stalinizmu), pokazać rzeczywistość taką, jaka się nam jawi w bezpośrednim doświadczeniu. Jednakże ta rzeczywistość to iluzja, „propaganda sukcesu” tworzona przez media podporządkowane partii. Komunikację społeczną zastępują hasła propagandowe (w Hucie Katowice bezlitosna kamera wyławia slogany: Polak potrafi i inne). Oto istota totalitaryzmu: władza polityczna kontroluje życie społeczne we wszystkich jego przejawach; wpływa również na świadomość społeczną, wykorzystując monopol informacyjny i propagandę. Twórca filmu Człowiek
    z marmuru
    bezlitośnie obnaża metody zniewalania ludzi, ironiczny dystans jest formą sprzeciwu twórcy i sposobem komunikowania się z odbiorcą, ostrzeżeniem przed niebezpieczeństwem zniewolenia umysłów.



Praca domowa
Czy, Twoim zdaniem, w czasach współczesnych istnieje niebezpieczeństwo stworzenia przez media iluzji rzeczywistości? Uzasadnij swoją opinię w dowolnej formie wypowiedzi pisemnej.

SCENARIUSZ LEKCJI JĘZYKA POLSKIEGO

Opracowała: Małgorzata Wiśniewska


Temat:Człowiek z marmuru” Andrzeja Wajdy – jako metafora zmagań jednostek z różnymi formami politycznego i artystycznego zniewolenia.
CELE LEKCJI
Po lekcji uczeń powinien:

  • umieć analizować i interpretować dzieło filmowe w kontekście historycznym;

  • dokonywać oceny wyborów życiowych i postaw moralnych bohaterów;

  • rozumieć związki między sztuką a polityką (na przykładzie socrealizmu);

  • poszerzyć wiedzę o twórczości Andrzeja Wajdy.


Metody i formy pracy



  • wyszukiwanie informacji i tworzenie notatek,

  • prezentacja multimedialna,

  • burza mózgów,

  • praca z tekstem kultury,

  • praca w grupach,

  • dyskusja problemowa.



Środki dydaktyczne


  • film: Człowiek z marmuru, reż. Andrzej Wajda, Polska 1976,

  • prezentacja multimedialna do po pobrania ze strony www.edukacja.nowehoryzonty.pl.


POJĘCIA KLUCZOWE:



  • stalinizm,

  • socrealizm (realizm socjalistyczny),

  • propaganda.



Czas

    2 lekcje




Przebieg lekcji

UWAGA: Ze względu na dużą wartość artystyczną i poznawczą filmu Wajdy warto go włączyć do bloku lekcji poświęconych realizmowi socjalistycznemu. Historia Birkuta, pokazana w czarno-białej estetyce kronik filmowych i propagandowych socportretów, ułatwi młodzieży zrozumienie mechanizmów indoktrynacji oraz niewolenia społeczeństwa poprzez narzucane odgórnie, mocno „wyśrubowane” normy ekonomiczne (system współzawodnictwa i przodownictwa pracy), jak i podsuwane przez ówczesną zideologizowaną sztukę wzorce zachowań i kreacje bohaterów. Przed pokazem filmu, należy zapoznać uczniów z historycznym kontekstem dzieła, np. w formie prezentacji komputerowej.

1.Wykład. Nauczyciel rozpoczyna lekcję od przedstawienia okoliczności powstania filmu. Powinny się w nim znaleźć takie informacje, jak: anegdota prasowa z 1962 roku o znanym i popularnym swego czasu eksprzodowniku murarskim, poszukującym bezskutecznie zatrudnienia w Nowej Hucie; napisanie przez Aleksandra Ścibora-Rylskiego scenariusza, który przeleżał na półkach prawie 14 lat, wstrzymywany przez wykazujących się partyjną czujnością towarzyszy; wreszcie znalezienie przez Wajdę pomysłu na uwspółcześnienie fabuły, dzięki wprowadzeniu wątku studentki PWSF przygotowującej film dyplomowy o Birkucie.

2.Burza mózgów. O czym jest Człowiek z marmuru?


  • O karierze i upadku bohatera – przodownika pracy, uwikłanego w mechanizm socjalistycznego współzawodnictwa, propagandowego kłamstwa i politycznej niesprawiedliwości, zniszczonego przez system niedopuszczający do indywidualnego protestu jednostki w imię prawdy i uczciwości.

  • O artystach, ich obowiązkach wobec własnego sumienia, społeczeństwa, władzy, ale i prawdy sztuki i prawdy historycznej.

  • O różnych funkcjach sztuki (jako propagandowej tuby, jako drogi do kariery, jako formy buntu przeciw etycznym i artystycznym próbom zawłaszczenia sztuki przez rządzących, wreszcie jako sposobu dotarcia do prawdy o człowieku i o systemie).

3.Praca z tekstem kultury. Jak została pokazana i opowiedziana historia Birkuta?

W filmie wykorzystano montaż równoległy, łączący dwie płaszczyzny czasowe dzięki zastosowaniu narracji retrospektywno-polifonicznej:



  • 1 płaszczyzna to lata 50. – rekonstruowane poprzez archiwalne kroniki filmowe (pokazywane w sali projekcyjnej WFD, dokąd trafia Agnieszka z ekipą), sklejone ze stylizowanymi, czarno-białymi wstawkami quasi-dokumentalnymi o Mateuszu Birkucie, oraz fragmentami propagandowego filmu reżysera Burskiego Oni budują nasze szczęście. Wskutek tej misternej operacji, dokonanej wspólnie przez autora zdjęć i montażystę, powstał wiarygodny i dopracowany w szczegółach obraz czasów stalinowskich.

  • 2 płaszczyzna to lata 70. (1976) – skrupulatny zapis powstawania filmu, spleciony ze śledztwem, jakie rozpoczyna Agnieszka w związku z poszukiwaniem bohatera swego dyplomu – Birkuta oraz żmudną rekonstrukcją jego dramatycznej biografii.

Elementami spajającymi te dwie płaszczyzny są, ujęte retrospektywnie, wspomnienia innych bohaterów-narratorów, sięgające znajomości z Birkutem, wywołane z ich pamięci przez reżyserkę prowadzącą i rejestrującą z nimi wywiad. Narratorami są: początkujący wówczas dokumentalista, a obecnie reżimowy reżyser, Jerzy Burski; funkcjonariusz UB, Michalak, aktualnie pracujący w Estradzie, gdzie odpowiada za występy striptizerek; dawny przyjaciel Mateusza, a obecnie inżynier na budowie Huty Katowice, Wincenty Witek; były sekretarz POP i organizator „bicia rekordów”, Jodła, wreszcie Hanka Tomczyk, znana niegdyś gwiazda sportu i „socjalistyczna żona” Birkuta, obecnie właścicielka luksusowej willi w Zakopanem, żona ajenta gastronomii, topiąca gorycz i poczucie klęski swego życia w alkoholu.

Ta skomplikowana struktura fabularno-narracyjna wskrzesza nie tylko przeszłość, ale pokazuje ciąg dalszy losów „pokolenia ojców”, buduje ich zawikłane biografie i pozwala ocenić ich dawne postawy i wybory z perspektywy współczesności.

4.Praca w grupach. Jakie postawy życiowe przyjmują bohaterowie Człowieka z marmuru? Przed charakterystyką postaci, nauczyciel prosi uczniów o wskazanie pewnych społecznych typów postaw, określających bohaterów dzieła. Młodzież powinna zwrócić uwagę na:


  • idealistów – Birkuta, Witka, Agnieszkę i jej ojca;

  • konformistów i oportunistów – Burskiego, redaktora z TV, Michalaka, Jodłę, Hankę Tomczyk i jej męża, ciekawą postać montażystki, która zmienia stosunek do swej pracy
    i jej etycznego wymiaru, pod wpływem zaangażowania się w walkę Agnieszki o prawdę.

Grupa 1 – idealiści:

1.Mateusz Birkut – syn chłopa spod Krakowa, junak SP, przodownik murarski wznoszący Nową Hutę, wieczorowo zdobywający wykształcenie, modelowy przykład nowego socjalistycznego człowieka, pełnego entuzjazmu, zapału i wiary w lepszą przyszłość. Ludowa ojczyzna umożliwia mu zrobienie kariery, najpierw stachanowca, później działacza robotniczego


i społecznego. Uwieczniany na ogromnych plakatach, wykuwany w marmurze heros, gwiazda filmu Oni budują nasze szczęście, Birkut staje się ikoną socjalistycznej propagandy. Zdobywa sławę, piękną kobietę-sportsmenkę, dostaje mieszkanie i awans – zostaje instruktorem
w Zjednoczeniu i jeździ po kraju, ucząc nowych metod murowania. Ale walka klasowa trwa... Birkut pada jej ofiarą. Z poparzonymi od rozpalonej cegły rękoma nie może już bić rekordów, więc jako popularny i lubiany działacz związkowy pomaga zwykłym ludziom w otrzymaniu mieszkania czy pracy. Tu ujawnia się prawdziwy, niewykreowany przez propagandowe media, charakter Mateusza. Jest człowiekiem wierzącym (pokazuje to, wycięte z filmu Burskiego, ujęcie żegnającego się przed biciem rekordu murarza), prostym i uczciwym, idealistą ceniącym sobie przyjaźń, prawdę i sprawiedliwość. Dowiedzie tego broniąc przyjaciela, niesłusznie oskarżonego o sabotaż na budowie. W poczuciu odpowiedzialności za kolegę, pójdzie z nim na przesłuchanie, a potem pojedzie do stolicy, by tam szukać sprawiedliwości u najwyższych władz. Jego niezachwiana dotąd naiwna wiara w socjalistyczny ład i praworządność łamie się, gdy każą mu zeznawać w procesie przeciwko Witkowi, teraz imperialistycznemu szpiegowi, na usługach Zachodu. Birkut podejmuje samotną i heroiczną walkę o prawdę i godność przyjaciela. Jego solidarnościowe wystąpienie na zebraniu robotniczym w Nowej Hucie zostaje zagłuszone przez masowe pieśni, płynące z gigantycznych megafonów. Władza nie toleruje krytyki, a tym bardziej otwartej walki o sprawiedliwość. Mateusz traci pracę, jego portret znika ze ścian nowohuckich domów, odbierają mu mieszkanie i środki do życia, mimo że Hanka jest w ciąży. To moment próby jego charakteru. Może się jeszcze „nawrócić” i „odciąć” od sprawy Witka (propozycja Michalaka), ale Birkut się „zaciął” – „jestem czysty jak łza” – mówi do żony, gdy wprowadzają się do rozpadającej się chałupy pod miastem. Mateusz niezłomnie trwa przy swych zasadach, ponosząc coraz boleśniejsze konsekwencje swego uporu. Rozgoryczony
i zdesperowany rzuca po pijanemu cegłą w okno Urzędu Bezpieczeństwa. Trafia na kilka lat do więzienia, skąd wychodzi po odwilży październikowej. Chociaż opuszcza zakład w glorii bohatera – ofiary „błędów i wypaczeń” systemu (wymowna scena powitania „z pompą” na dworcu w Krakowie), czuje się wypalony i wewnętrznie pusty, nie daje się namówić Witkowi na działalność w związku, nie wierzy już w „odgrzewane ideały”, nie pociąga go ani polityka, ani praca społeczna. Wraca do rodziny, której już nie ma, bo żona publicznie wyparła się go
i teraz nie chce się zgodzić na ich ponowny związek, w poczuciu winy i wstydu za przeszłość. („Ty jesteś posąg, a ja jestem szmata”). Rekonstruowane z mozołem losy Mateusza zamyka scena z wyborów z 1957 roku – Birkut z malutkim synkiem na ręku głosuje bez skreśleń,
w obecności szanujących go za odwagę i przebyte cierpienia mieszkańców wsi. Oznacza to
z jednej strony brak nadziei na jakąkolwiek odmianę polityczną („znowu szopkę robicie”), ale jednocześnie wiarę w ojczyznę i naród, czyli wartości najwyższe nierelatywne historycznie
i ideologicznie („ale to jest nasz kraj”). Birkut przypomina bohatera romantycznego, wiernego sobie i wyznawanym ideałom, samotnie i desperacko walczącego o ich zachowanie. Jego losy wpisują się w romantyczny mit bohaterski, wymagający poświęcenia prywatnego dobra w imię wartości zbiorowych, których sama zbiorowość nie chce bronić.

2.Wincenty Witek – reemigrant z Francji, przedwojenny komunista, uczestnik walk w obronie republiki w Hiszpanii i więzień obozu. Nie jest tak naiwny i łatwowierny jak Birkut. Przyjmuje rolę obserwatora i świadka wydarzeń, próbuje nie dać się wplątać w tryby propagandowej akcji bicia rekordu, ale zarażony entuzjazmem Mateusza i lojalny wobec ich przyjaźni stanie do współzawodnictwa. Z rezerwą i dystansem obserwuje ideologiczne i polityczne manipulacje wokół Mateusza. Wspiera go i towarzyszy w awansie, doceniając uczciwość i pracowitość kolegi. Kiedy zostanie oskarżony o sabotaż i poddany śledztwu, nie złoży obciążających Birkuta zeznań i razem z nim trafi do więzienia. Wkrótce jednak wyjdzie z cienia „człowieka z marmuru” i zacznie robić karierę związkową na własny rachunek. Trzeźwy pragmatyzm zaprowadzi go na studia inżynierskie, a następnie na wielką budowę Huty Katowice – symbolu gierkowskiej prosperity. Jako technokrata i wyróżniający się specjalista znajdzie dla siebie miejsce w socjalistycznej rzeczywistości.



  • Agnieszka (i jej ojciec) – pochodzi z małego prowincjonalnego miasteczka, z prostej
    i niezamożnej robotniczej rodziny z zasadami, jest inteligentem w pierwszy pokoleniu. Nie zatraciła jednak, wyniesionej z domu i przekazanej przez ojca-kolejarza, twardości, samodzielności, bezkompromisowości i uczciwości. Wychowana bez matki, w rodzinie zdominowanej przez mężczyzn ma w sobie wiele męskich cech – szorstkość, gwałtowność ruchów i ostrość słów, bezceremonialność w wypowiadaniu sądów i ocen, nieprzywiązywanie wagi do stroju i wyglądu (nosi cały czas te same dżinsowe spodnie-dzwony, zwykłą męską koszulę, superdługi szal i... wielki marynarski wór, w którym mieszczą się, jak zapewnia, wszystkie jej rzeczy). Brakuje jej kobiecej subtelności i delikatności (dyryguje swoją męską ekipą, zwracając się do starszych od siebie współpracowników „moje dzieci”), inteligenckiej ogłady i znajomości etykiety (robi awantury redaktorowi w telewizji, wypija i wyjada wszystko, co znajdzie pod ręką, zakłada nogi na stół i „rozkłada” się na przednim siedzeniu samochodu Burskiego). Agnieszka obnosi się ze swoją irytującą nonszalancją wobec konwencji i stereotypowych zachowań, by zamanifestować swą niezależność
    i nonkonformizm. Aby zrealizować swój cel – dotrzeć do prawdy o człowieku i nakręcić o nim uczciwy film, gotowa jest zaryzykować własną karierę filmową i wygodną posadę w mediach. Musi przełamywać rosnącą niechęć kierownictwa telewizji i potencjalny opór cenzury (który ujawnia się już na etapie kolaudacji materiałów), ale także inercję świadków, którzy po latach mają nowe życie, a czasem nawet nową tożsamość. Jednak się nie poddaje (inaczej niż bohater jej dyplomu) i po rozmowie z ojcem, w którym znajduje, jak zwykle, sojusznika i przyjaciela, jedzie do Gdańska szukać syna Birkuta, Maćka. Uświadamia sobie, że nie wolno jej rezygnować („chociaż oni nie chcą tego filmu”), że doprowadzenie sprawy do końca jest ważniejsze, niż ewentualne dokończenie filmu. W finale odnajduje syna nieżyjącego już Birkuta i wraz z nim wraca do stolicy. Agnieszka reprezentuje młode, niepokorne pokolenie, któremu przyjdzie dokonać obrachunku z przeszłością i oddzielić prawdę od narosłych latami kłamstw. Jako artystka zna granice etyczne swego zawodu i nie narusza godności ludzi-ofiar systemu (zabrania filmować tragiczną, zapitą twarz Hanki), jednak drąży prawdę i naciska ludzi odpowiedzialnych za „błędy i wypaczenia” (sceny z Burskim i Michalakiem). Wkłada całe serce w swoją pracę (scena na korytarzu w TV, w czasie kolaudacji), angażuje się tak bardzo, że budzi sympatię i szacunek otoczenia (zmiana postawy montażystki, chęć do pracy i nowa energia starego operatora).



Grupa 2 – konformiści i oportuniści

  • Jerzy Burski – rówieśnik Birkuta, początkujący filmowiec, głodny sukcesu i sławy, wyciąga wnioski z klęski, jaką poniósł kręcąc prawdziwy obraz życia nowohuckich robotników (pierwsza wersja filmu o Nowej Hucie, pokazująca niszczenie środowiska naturalnego
    i nieludzkie warunki pracy ludzi, karmionych jedną rybą na obiad). Swój drugi obraz – Oni budują nasze szczęście – dostosuje do wymogów propagandowej doktryny. Zainscenizuje bicie rekordu, stworzy socjalistyczny konterfekt i na nim zrobi swą karierę („To był mój największy numer”), która zresztą nadal się rozwija. To typowy „pieszczoch władzy”, artysta sprzedający swój talent za niemałe korzyści materialne (luksusowa willa, zagraniczny samochód, młoda żona, urocza córeczka) i sukcesy festiwalowe. Burski niczego nie żałuje, nie dokonał rachunku z przeszłością.

  • Redaktor z telewizji – to typowy urzędnik partyjnej nomenklatury, odpowiedzialny za sprawy kultury. Boi się swoich przełożonych, ale ucieka też przed agresywną i zdeterminowaną studentką (wymowna scena, kiedy chowa się do toalety na widok kroczącej korytarzem dziewczyny). Nie zamierza ryzykować swej posady dla jakiegoś debiutu, dlatego dyskwalifikuje nakręcone i zdobyte z trudem materiały, mimo gorących protestów ekipy
    i montażystki, zabiera sprzęt i wstrzymuje pracę. Typ karierowicza i tchórzliwego oportunisty.

  • Michalak – w młodości funkcjonariusz UB, zabezpieczający imprezy masowe (w tym bicie rekordów we współzawodnictwie pracy), skryty i nieufny, podejrzliwy i obłudny, bezkrytyczne narzędzie terroru. To on wskazuje Witka jako sabotażystę, wyrównując być może z nim osobiste rachunki (Witek nie bał się go i potrafił powiedzieć mu prawdę). On także nie rozliczył się z minionymi czasami, zmienił wygląd i tożsamość, miękko lądując
    w Estradzie. Rozmawia z Agnieszką, próbuje nawet usprawiedliwiać się w sprawie Birkuta („Zawsze chciał dla niego dobrze, tylko tamten był uparty”). Gdy zauważa ukrytą kamerę, żąda zwrotu taśmy i składa skargę w Telewizji.

  • Jodłabyły sekretarz na budowie, organizator bicia rekordów, prymitywny i niewrażliwy na ludzką krzywdę. Po latach z dumą pokazuje nowohuckie osiedla, proponując zburzenie starego Krakowa, a pozostawienie tylko Rynku („bo niewygodnie się chodzi, za wąskie ulice”).

  • Hanka Tomczyk – skrzywdzona przez system, nie wytrzymała i wyparła się męża. Choć odniosła materialny sukces, nie czuje się szczęśliwa. Ma poczucie winy i życiowej klęski, co objawia się nałogiem.

Wnioski: W Człowieku z marmuru, Wajda dokonał otwartej krytyki kłamstwa, przemocy i zniewolenia tak jednostek, jak i całego społeczeństwa przez aparat stalinowskiej władzy. Jednocześnie pokazał, że walka Birkuta o prawdę, sprawiedliwość społeczną i godność człowieka nie skończyła się w latach 50., ale trwa nadal, czego dowodem są samotne zmagania bohaterki
z telewizyjną nomenklaturą. Prorocza okazała się końcowa scena wspólnego marszu Agnieszki
i robotnika Stoczni Gdańskiej Tomczyka, wprawdzie nie na Belweder, jak w Przedwiośniu Żeromskiego, ale naprzeciw decydentom w Telewizji, zapowiadająca jednak nadchodzące zmiany: budzenie się społecznego oporu i rodzący się sojusz inteligencji z robotnikami.

Praca domowa

Znajdź informacje o Człowieku z żelaza, będącym dalszym ciągiem losów Agnieszki i Maćka,


i sporządź o filmie notatkę w zeszycie.

1J. Falkowska, Kino polityczne Andrzeja Wajdy: „Człowiek z marmuru”, „Człowiek z żelaza”, „Danton”, „Kwartalnik Filmowy” nr 15/16, jesień - zima 1996/1997, s. 261.





©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna