MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona1/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   50
MAŁY SŁOWNIK ZOOLOGICZNY

BEZKRĘGOWCE

WIEDZA POWSZECHNA Warszawa 1984

Noty encyklopedyczne napisali (w nawiasie skróty nazwisk)

MIECZYSŁAW GÓRNY (M.G.) ANDRZEJ I JANINA KACZANOWSCY (A.J.K.) JERZY PROSZYŃSKI (J.P.) JAN MACIEJ REMBISZEWSKI (J.M.R.) MIROSŁAW STANKIEWICZ (M.S.) WOJCIECH STARĘGA
PRZEDMOWA

Podczas gdy kręgowce są już jako tako poznane, a przynaj­mniej sklasyfikowane, świat zwierząt bezkręgowych z ich nie­słychanym bogactwem form i przejawów życiowych zdradził nam dopiero trochę swoich tajemnic. Dosłownie dzień w dzień odkrywa się należące do niego nowe gatunki, a od opisu bu­dowy do poznania biologii droga bardzo daleka. Daleka nie zawsze dlatego, że wiele form przebywa w trudno dostępnym dla naszej obserwacji środowisku — w szczelinach mrocznych jaskiń, głęboko w glebie, na dnie oceanów, pod zwałami lodu na biegunach czy w zakamarkach tropikalnej puszczy. Niektóre żyją tuż obok nas, a mimo to mijają niekiedy dziesiątki lat, zanim udaje się ustalić, że np. jakaś dawno odkryta postać lar­walna stanowi formę młodocianą określonego gatunku, którego okazy dojrzałe były już znane naszym dziadkom; larwy bowiem bywają w znacznym stopniu nieipodobne do rodziców.

Spośród przeszło miliona opisanych gatunków zwierzęcych 9Wo to 'bezkręgowce, a wśród nich ponad 700 000 to owady! Tak kolosalna liczba zmusza, by te ostatnie omówić oddzielnie, toteż poświęcamy im osobny tom, niniejszy 'zaś obejmuje pozostałe bezkręgowce. Oczywiście nie wszystkie. W doborze omawianych jednostek systematycznych (kierowano się zasadą, aby pokazać przede wszystkim bardziej) znane, pospolitsze, reprezentujące faunę krajową bądź te gatunki, z którymi czytelnik zetknąć się może w literaturze, w gospodarstwie albo też... paść ich ofiarą.

W wyborze systematyki redakcja .pozostawiła swobodę auto­rom, ponieważ nie ma jeszcze jednego, powszechnie .uznanego podziału bezkręgowców. Brak też wielu polskich nazw zwierząt tej grupy i nie należy się spodziewać, aby w przyszłości stara­no się je uzupełnić. Uczeni uważają na ogół, że dublowanie

nazw naukowych to zbyteczny, jeśli nie uciążliwy balast. W na­szym Słowniku poza nazwami naukowymi wprowadziliśmy również nazwy polskie i spolszczone. Tylko część tych ostatnich (nazwy pewnych pasożytów) ma imprimatur organów uprawnionych do ustalania nazewnictwa, może się więc zdarzyć, ze nie wszystkie spotkają się z powszechną aprobatą.

Niektóre grupy systematyczne wymagały nieco odmiennego opracowania niż pozostałe. Na przykład w grupie “robaków" położono większy nacisk na budowę wewnętrzną, gdyż często poszczególne ich gatunki pokrojem zupełnie nie różnią się od siebie. Przeciwnie u skorupiaków. U 'nich gatunki wykazują z reguły uchwytne różnice (pokrojowe, dlatego stosunkowo wię­cej miejsca poświęcono ich efesterierowi.

Układ haseł w Słowniku jest alfabetyczny. Hasła powtarza­jące się w notach encyklopedycznych oznaczono ich pierwszą literą, a w wypadku haseł wielowyrazowych — ich pierwszymi literami, niezależnie od przypadku i liczby. Wyjaśnienie termi­nów zawartych w opisach niższych jednostek systematycznych znaleźć można w opisach jednostek •wyższych, wskazanych za­wsze przez strzałkę (->), w samodzielnych drobnych notkach, których istnienie sygnalizują również strzałki, a także w więk­szych notach, noszących tytuły: fagocytoza, komórka pierwotniacza, cysta pierwotniacza, procesy płciowe u pierwotniaków, podział wegetatywny pierwotniaków, tkanki, układ krwionośny (i inne), zmysły, rozmnażanie się bezkręgowych zwierząt tkan­kowych oraz rozwój zarodka. Niekiedy zapewne przyjdzie sięg­nąć po inne źródła pomocnicze, choćby po Wielką encyklopedia powszechną, gdyż nasz słownik nie przez skromność nazwany został'małym i nie jest słownikiem ogólnobiologicżnym. Znaki cf i $, z iktórych pierwszy symbolizuje samca, a drugi samicę, •zapożyczone .przez zoologię z symboliki astrologicznej (c? ozna­cza planetę Marsa, a $ — planetę Wenus) zamieszczono pod rysunkami tych gatunków, których przedstawiciele znacznie różnią się od siebie pokrojem obu płci. Słownik wyposażono w al­fabetyczny skorowidz nazw naukowych oraz w 6 barwnych slajdów.

Teresa Sulgostowska

A

Acantharia — rząd pierwotnia­ków z podgromady ->promie-luonóżek. Średnica ich waha się w granicach 100—300 [im. Mają zwykle 20 długich, mine­ralnych igieł, które rozchodzą się symetrycznie z centrum ko­mórki i wystają z niej daleko na zewnątnz. Igły, przynaj­mniej u niektórych gatunków, zbudowane są z siarczanu strontu. Ten skład mineralny wskazuje na intensywne pobie-

Schemat budowy Acantharla l — igla szkieletowa; 2 — cyto-plazma zewnętrzna; 3 — Jądro;

4 — wlókienka kurczliwe

ranie jonów strontu, które znajdują się w wodzie morskiej w ilościach śladowych. Imię gatunki mają igły utworzone z krzemianu wapnia i glinu. Na terenie cytoplazmy wewnę­trznej znajdują się l albo licz­ne jądra. Szczegóły cyklu ży­ciowego nie są znane. Wiadomo jedynie, że A. wytwarzają je­dno jądrowe wiciowe gamety, podobne do tych, jakie wystę­pują u -potwornic. A. mogą aktywnie zmniejszać lub zwięk­szać powierzchnię ikomórki i dzięki temu (podnoszą się lub opadają w toni wodnej. Stawi­sko to związane jest z działa­niem kurczliwych włókienek cytoplazmatycznych. Włókien-ka te przytwierdzone są z jed­nej strony do igieł szkieleto­wych, a z drugiej — do tołony komórkowej. Ich 'skurcz powo­duje “rozpinanie" cytolplazmy na igłach szkieletowych, a co za tym idzie — zwiększenie pawierzchni komórki. Przy zwolnieniu skurczu jej po­wierzchnia zmniejsza się. A. za­wdzięczają żółty lub zielony kolor ciała symbiotycznym glonom, występującym nieje­dnokrotnie w ich cytoplazmie. A. wchodzą w skład morskie­go planktonu. [A.J.K.]



acbatina

achatina (Achatina^ rodzaj mięczaków z rodziny Achatt-nidae, z rzędu -»-trzonkoocz-nych. Obejmuje gatunki ma­jące muszlę kształtu jajowate­go, wydłużonego, wysokości (zależnie od gatunku) 10—20 om. A. są największymi ślima­kami lądowymi świata. Ciężar ich ciała może dochodzić do l/t kg. Jaja tych olbrzymów, wyglądem i wielkością izbliżone do jaj ptasich, mają 2,5 cm długości. A. zamieszkują Afry­kę równikową, gdzie trzymają się miejsc wilgotnych o bujnej rośliminości. Są roślinożerne i mogą miejiscami wyrządzać szkody w uprawach. Ludność tubylcza zbiera a. do celów ku­linarnych. Najbardziej znany gatunek Achatina fulica, ro­dem z Afryki wschodniej, zo­stał przez człowieka rozpo­wszechniony w strefie tropi­kalnej i subtropikalnej całego świata, częściowo nieumyślnie, a częściowo rozmyślnie jako przysmak lub ozdoba. Wszędzie, gdzie go wprowadzono, zado­mowił się doskonale, rozmno­żył ogromnie i stał się ucią­żliwym szkodnikiem wszelkich upraw. Próby wytępienia nie­pożądanego przybysza 'nie po­wiodły się jak dotąd nigdzie. Natomiast w swej ojczyźnie a. nigdzie nie rozmnażają się ma­sowo, gdyż wkomponowane od tysiącleci w miejscowe bioce­nozy podlegają ich mechaniz­mom regulacyjnym. [T.U.]

adoleskaria -».metacerkaria. afrodyta tęczowa —ozłotorunka.

Agamermis decaudata — ga­tunek obleńca z rodziny ->.struńców. Formy dorosłe ży­ją w glebie, gdzie zapłodnione samice składają jaja. Larwy przedostają się przez kutikulę szarańczaków do ich jamy cia­ła i tam szybko rosną. Po pew­nym czasie opuszczają owady, wędrują do ziemi, gdzie doj­rzewają i kopulują. [M.S.]

akantella (Acanthella)' ro-bakowatego kształtu larwa

-Aolcogłowów, powstająca z

-i-akantora w jamie ciała sta­wonoga będącego jej żywicie­lem pośrednim. Ma wykształ­cony, pokryty kolcami ryjek oraz zawiązki wszystkich na­rządów, które występują u form dojrzałych. Dalszy rozwój a. jest uwarunkowany zjedze­niem jej, zwykle razem z ży­wicielem pośrednim, przez ży­wiciela ostatecznego. W jego jelicie larwa uwalnia się, przy­czepia ryjkiem do śluzówki i dojrzewa. Przełknięta przez nieodpowiedniego żywiciela może przebijać jego przewód pokarmowy i otorbiać się w jamie ciała. [M.S.]

akantor (Acantbor) — kurczli­wa larwa, rozwijająca się w jaju ->-kolcogłowów. Po zje­dzeniu jaja kolcoglowa przez żywiciela pośredniego, którym przeważnie bywa jakiś stawo­nóg, a. uwalnia się z osłonek jajowych, przebija ściankę je­lita i 'dostaje się do jamy ciała gospodarza, gdzie przekształca się w -»-akantellę. [M.S.]

akropora -»-madrepora.

aksamUnikowate (Ciubionidae)

- rodzina stawonogów z pod-rzędu -^pająków wyższych. 0-bejmują formy mające smukłe, wydłużone ciało, o długości 2—12 mm. Odwłok zwykle po­kryty krótkimi włoskami spra­wia wrażenie aksamitu. Bar­wa ciała typowych przedsta­wicieli jest czerwonawa, bru­natna lub zielonkawa, przy czym na odwłoku widnieje czasem ciemniejsza podłużna pręga. A. żyją wśród trawy, na

alderia

krzewach, a nawet w koronach drzew. Polują aktywnie, zwy­kle w dzień. Sieci nie budują. Kryją się chętnie w zwiniętych liściach, w szczelinach kory, skał lub kamieni, a kryjówkę wyściełają rurką z pajęczyny otwartą z obu końców. W po­dobnej rurce samica buduje kokon i przez pewien czas o-piekuje się młodymi. A. znane są z całego świata. Opisano ich około 1500 gatunków, z czego w Polsce żyje 31. Najważniej­sze krajowe rodzaje to aksa-mitnik (Ciubiona) i kolczak (Cheiracanthium). Jeden z ga­tunków tego ostatniego rodza­ju dysponuje mocnym jadem, wywołującym u człowieka sil­ne bóle w okolicy ukąszonego miejsca. [W.S.]



akteon (Actaeon) — rodzaj mięczaków z rodziny Actaeo-nidae, z rzędu -»okrytoskrzel-nych. Obejmuje gatunki mają­ce muszle jajowate, wydłużone, z zaostrzonym wierzchołkiem, wysokości 2—3 cm, na tyle duże, że cały ślimak może się w nich schować. Otwór muszli zamyka cienkie wieczko kon-chiolinowe. Posiadanie przez a. dobrze wykształconej muszli i wieczka stanowi cechę pier­wotną, gdyż u pozostałych o-krytoskrzelnych muszla jest uwsteczniona, a wieczko zani­kło. A. pochodzą od ślimaków przodoskrzelnych, same nato­miast, czy też gatunki do nich podobne 'dały początek ślima­kom -9-płucodysznym i wszy­stkim grupom -*tyioskrzel-nych. A. zamieszkują pełno-słone morza europejskie. Ży­ją na płytkim dnie piasz­czystym lub też mulistym, w którym ryją korytarze u-macniane śluzem wydzielanym przez nogę. [T.U.]

akinotrocha ->foromdy.

aktinula (actinula) larwa niektórych -».stułbiopławów. Ma polipowaty kształt i jest zaopatrzona w wieniec czuł-ków. [T.S.]

alderia (Alderia modesta)gatunek mięczaka z rzędu -»-workojęzykowców. Jej cia­ło długości 10—15 mm jes-t bar­wy żółtawozielonkawej. Na głowie leży para oczu o bardzo prostej budowie i para skór­nych płatów przygębowych. Po bokach grzbietu widnieją 3 rzędy Ustkowatych skrzeli skórnych. A. zamieszkuje mo-

Alderia


rżą europejskie, włącznie z Bałtykiem. Żyje tuż przy brze­gu, w bardzo płytkiej wodzie, i często wypełza na ląd w dnie pochmurne. Zasiedla też przy­brzeżne zbiorniki słonowodne o wodzie .znacznie wyśledzonej, jak rowy, doły, a niekiedy także wypełnione wodą odciski racic bydła 'domowego. Żywi się pokarmem roślinnym, prze­de wszysitkim wysysając glony z rodzaju Yaucheria. Na wy­brzeżach Polski napotkano ją dotąd tylko w nielicznych miejscach, bo ze względu na wygląd, wielkość i tryb życia łatwo uchodzi uwagi. [T.U.]

alfeusz __ __________

alfeusz (Alpheus) rodzaj sta­wonogów z sekcji ->-garnelow-ców. Obejmuje gatunki o 'dłu-glości ciała dochodzącej do około 6 cm. Mają one krótki, nieząbkowany dziób czołowy, nogi .tułowiowe I pary bardzo nierównomiernie rozwinięte, uzbrojone w różnej wielkości kleszcze, a oczy całkowicie zafcryte przezroczystym, schi-tyin'izowanym ipancerzykiem. Za pamocą dużych i niezwykle potężnych kleszczy potrafią a.

Alfeusz Alpheus dłstinguendus

w obronie sikać strumieniem' wody, wydając jednocześnie donośny .trzask. Wywoływały one w czasie II wojny świa­towej niejeden fałszywy alarm w marynarce wojennej USA, gdy trzaski ich posłyszano w hydrotonach. Należy tu około 20tt gaitunków rozprzestrzenio­nych w płytkich tropikalnych i subtropikalnych morzach, szczególnie w obrębie raf ko-

__________________10

raiowych. Pewne gatunki wy­stępują także w głębinach oceanicznych do głębokości około 5000 m. [L.Ż.]



alona (Alona) rodzaj stawo­nogów z rzędu ->-wioślarek. Długość ciała reprezentujących ją gatunków nie przekracza zwykle l mm. Skorupka owal­na lub jajowata okrywa cały tułów wraz z 5—6 parami od­nóży i częścią masywnego od­włoka, zakończonego 'dwu­wierzchołkowym pazurkiem. Głowa jest charakterystycznie zaostrzona. Słabo rozwinięte czułki pływne wskazują na stosunkowo mało ruchliwy tryb życia. A. bytują najczęściej wśród przydennej roślinności wodnej, zwłaszcza wśród drob­nych glonów. Stanowią najli­czniejszy rodzaj wioślarek, o-bejmujący około 100 gatunków rozsiedlonych głównie w stre­fie tropikalnej. Kilka gatun­ków żyje także na dnie na­szych wód nizinnych i górs­kich do wysokości 2000 m n.p.m. [L.Ż.]

Amblypygi rząd pająko-kształtnych stawonogów z gro­mady ->-pajęczaków. Dochodzą do 4,5 cm długości, przy roz­piętości nóg do 25 cm. Ciało ich jest spłaszczone, głowotułów pokryty jednolitym pancerzem, a na odwłoku występują śla­dy segmentacji. Potężne nogo-głaszczki są uzbrojone w groź­ne kolce, a I para nóg .prze­kształcona w długie, nitkowate czułki, złożone z dużej licztoy drobnych segmentów. A. pro­wadzą nocny 'tryb życia, cho­wając się w dzień pod kamie­niami, korą .drzew lub war­stwą . ściółki. Są drapieżne. Zdobycz chwytają i zabijają kolczastymi nogogłaszcakami. Żywią się owadami i pajęoza-kami. W okresie rozrodu sa­li

amfilina

mice i samce wykonują skom­plikowany taniec godowy. Za­płodnienie następuje za po­mocą spermatoforu przyczepia­nego iprzez samca do ziemi, a następnie wprowadzanego przez samicę do swych narzą­dów rozrodczych. Samica przy­lepia jaja <3o wklęsłej brzusz­nej powierzchni odwłoka za pomocą śluzowatej wydzieliny, która schnąc tworzy błoniastą ściankę .^komory lęgowej". Młode po wykluciu przebywają jeszcze około 30 dni w tej komorze. A. żyją w strefach tropikalnych Afryki, Azji i Ameryki Południowej. Wyróż­niono 60 gatunków A. Do bar­dziej znanych ich przedstawi­cieli należą rodzaje Tarantula, Da.rn.an oraz Phrynus. (Tabl. XII). [J.P.]



amcbula -^-sporowce pełzako-wate.

ameby -»-pełzaki nagie.

amfiblastula — swobodnie pły­wająca w toni wodnej larwa -••gąbek wapiennych. Ma kształt pęcherzyka, którego ścianka składa się z l warstwy komórek. Jego górna połowa zbudowana jest z drobnych, cylindrycznego kształtu komó­rek, zaopatrzonych w wici;

część dolna składa się z ko­

mórek dużych, okrągłych. Koz-wój a. przebiega nieco inaczej niż ->parenchymuli. Przed przytwierdzeniem się do pod­łoża jej górna połowa wnico-wuje się ido wewnątrz i larwa staje się wówczas dwuwar­stwowa. Duże komórki dolnej części tworzą teraz warstwę zewnętrzną, natomiast komór­ki wiciowe części górnej prze­kształcają się w -^choanocyty wyściełające komorę ciała. Po tych przemianach a. osiada na dnie i przekształca się w mło­dego osobnika gąbki. [J.M.R.]

amfilina (Amphilina foliacea)

— gatunek płazińca z podgro-mady -»-tasiemców niższych Ciało jej jest nieczłonowane, owalnego kształtu; dochodzi do około 5 cm długości. Na prze­dzie znajduje się niewielki, wysuwalny ryjek, w którego okolicy leży ujście gruczołów frontalnych. W przedzie ciała znajduje się również ujście macicy, a na przeciwległym końcu położony jest otwór płciowy 'męski oraz 'ujście po­chwy. Żywicielami pośrednimi a. są niektóre gatunki -»-obu-nogów oraz -*-lasonogów. Po połknięciu przez żywiciela po­średniego jaja a. wydostaje się z niego urzęsiona larwa (liko-fora), opatrzona 10 hakami, która dostaje się do jelita. Tam za pomocą wydzieliny gruczo­łów frontalnych rozpuszcza ściankę jelita gospodarza i przedostaje się do jamy ciała, gdzie w ciągu 30—40 dni na­stępuje przekształcenie likofo-ry w następną postać larwalną, zwaną —>procerkoidem. Jest on nie większy od Hkofory, do-'^dzi do 'około 2 mm 'długo-N|y tej części ciała larwy, Sfevnajdowały się haczyki ongialne, wyodrębnia się

•erkoBiłr, który następnie od-połknięciu przez rybę

amfitryta

12

jesioteowatą zarażonego żywi­ciela pośredniego procerkoid dostaae się •do jelita, a następ­nie podobnie jak likofora prze­bija jego . ściankę, wpada do jamy ciała ryby i tam osiąga dojrzałość płciową. Jeden osob­nik a. produkuje zaledwie kil­kaset jaj, które z jamy ciała ryby wydostają się na ze­wnątrz przez otwory — porź abdomMiales. Dojrzała postać a. pod wieloma względami przy­pomina stadium larwalne, zwane ->-plerocerkoidem. Po­nadto bytuje w dość niezwy­kłych jak dla tasiemca wa­runkach (jama ciała kręgow­ców). W związku z tym po­wstała koncepcja, w myśl któ­rej a. byłaby neotenicznie rozmnażającą się larwą ta­siemca, którego ostateczna, dojrzała postać znikła z cyklu rozwojowego na skutek wy­marcia żywicieli ostatecznych. Według tej teorii w erze me-zozoicznej cykl rozwojowy od­bywał się w jeszcze jednym żywicielu — rybożernym ga­dzie — w którego jelicie paso­żytowała ongiś dorosła postać a. (Tabl. VIII). [M.S.]



amfitryta (Amphitrite) ro­dzaj pierścienicy z podgroma-dy -».wieloszczetów osiadłych. Obejmuje gatunki o ciele wy­dłużonym, z przodu znacznie grubszym, w iprzefcroju po­przecznym kolistym, o długości od kilkunastu do kilkudziesię­ciu milimetrów. Płat głowowy wyposażony jest w liczne nit­kowate czuBd, ustawiane sze­regiem w poprzek ciała, po jego stronie grzbietowej. Pa-rapodia są zredukowane. Na ich górnej . gałęzi znajdują się szczecinki włosowate, na dol­nej — hakowate. Pierścienie, z wyjątkiem 3—4 przednich, mają po 5 segmentów wtór­nych, przeciętych rowkami

wzdłużnymi. W przedniej czę­ści ciała występują tylko szcze­cinki, w środkowej — skrzela, parapodia i szczecinki, a w części odbytowej brak jakich­kolwiek przydatków. Skrzela są nitkowato rozgałęzione, o zredukowanym pniu. Tylne nefrydia poza wydalaniem płynnych produfetów przemia­ny materii służą także do wy­prowadzania produktów płcio­wych. Do rodzaju a. należą gatunki morskie, osiadłe, ży­jące w rurkach utworzonych z ziaren piasku lub szczątków organicznych. [M.G.]



Atnoeba proteus,. Chaos chaos — rodzaj pierwotniaków z rzę­du -».pełzakowców nagich. Jest pospolitym i najbardziej zna­nym przedstawicielem tego rzędu. Jej wielkość .dochodzi do 600 \vm, co ułatwia badania nad ruchem amebowym i od­żywianiem się pełzaków. Dla­tego A.p. są często hodowane w laboratoriach. Występują w wodach słodkich. [A.J.K.]

amonity {Ammonoidea) rząd wymarłych mięczaków z pod-gromady ->.czteroskrzelnych. Ich muszle znajduje się w ska­łach pochodzących z minionych epok geologicznych, od okresu dewońskiego poczynając, a na kredowym kończąc. Są one zwykle dwubocznie symetrycz­ne, skręcone spiralnie, we­wnątrz podzielone poprzeczny­mi przegrodami na komory. Cechą szczególną a., odróżnia­jącą ich muszle od muszli współczesnych łodzików, był sposób połączenia przegród ze ścianą muszli. Brzegi prze­gród były w tym miejscu po­wyginane i pofałdowane tak, że złącze tworzyło linię o ry­sunku nieraz nadzwyczaj skomplikowanym, charaktery­stycznym dla poszczególnych

13

aplyzja

gatunków. Średnica muszli poszczególnych gatunków a. waha się od niewielu milime­trów do 3 m. A. zamieszkiwały morza i prawdopodobnie wio­dły tryb życia zbliżony 'do ło-dzika. Poznano dotychczas po­nad 7000 gatunków tych zwie­rząt. Są one nieraz ważnymi skamieniałościami przewodni­mi, tzn., że na podstawie ich obecności można określić wiek i pochodzenie danych skał. [T.U.]

ampularia -^przepółka.

Antipatharia — rząd jamochło­nów z podgromady -^-koralow­ców sześciopromiennych. Obej­muje formy 'kolonijne o gięt­kim, kolczastym, ciemnym bądź czarnym szkielecie, który uży­wany bywa do 'celów zdobni­czych. Kolonie są drzewteowa-te, pierzaste lub wachlarzo-wate. Osiągają wysokość do 6 m. Polipy mają średnicę do 1,5 mm. A. zamieszkują morza tropikalne do głębokości 1000 m. [Z.S.]

aplekss, zawijka (Aplexa hyp-noTum) gatunek mięczaka z rodziny rozdętkowatych (Phy-sidae), z rzędu -»-nasadoocz-

Muszla apleksy

nych. Ma muszlę jajowato-

—wrzecionowatą, wysokości 9—

—15 mm, żółtawobrunatną, przejrzystą, bardzo gładką i lśniącą. Tylko ona i blisko spokrewnione z nią rozdętki są krajowymi ślimakami wodny­mi o lewoskrętnej muszli. A. zamieszkują całą Europę oraz północne rejony Azji i Ame­ryki Północnej. W Polsce są dość pospolite w niewielkich zbiornikach wodnych, izwła-szcza na terenach torfowych i bagnistych. Żywią się głów­nie rozkładającymi się częścia­mi roślin, a ponadto jednoko­mórkowymi glonami. [T.U.]

aplyzja, zając morski (Aplysia)

— rodzaj mięczaków z rodziny Aplysiidae, z. rzędu -»okryto-skrzelnych. Obejmuje gatunki mające muszlę zredukowaną de półprzejrzystej, kolistej płytki, o średnicy do 5 'cm, całkowicie okrytą płaszczem. Same ślima­ki mogą osiągać długość 14— 40 cm. Na wyraźnie wyodręb­niającej się głowie znajdują się 2 pary czułków. II para czułków płatowatych i wydłu­żonych przypominała komuś uszy zająca i stąd powstała druga nazwa a. Obok pełzania a. może również pływać, wio­słując dużymi, płatowatym. wyrostkami nogi. Zaniepokojo­na wypuszcza z jamy płaszczo­wej strumień płynu barw^ czerwonej lub fioletowej, cc ma zapewne służyć 'do odstra­szenia napastnika. Większość gatunków a. zamieszkuje peł-nosłone morza strefy tropikal­nej i subtropikalnej. U brze­gów Europy spotyka się kilkę gatunków w Morzu Śródziem­nym, a l stosunkowo nieduży zwany Aplysia punctata, osią­gający 14 cm długości — w Morzu Północnym. A. żyją n. dnie piaszczystym i mulistym zwłaszcza wśród łąk podwod.



Arcella__________

nych. Są wyłącznie roślinożer­ne. Żywią się większymi glo­nami i trawami morskimi. W starożytności, zapewne z po­wodu potworkowatego wyglą­du i wyrzucania barwnej wy­dzieliny, były uważane za wy­borny materiał do .przyrządza­nia śmiertelnej trucizny. Do dzisiaj zresztą można wśród śródziemnomorskich rybaków spotkać przesądy co 'do śmier­cionośnych, a przynajmniej szkodliwych właściwości tego skądinąd zupełnie niewinnego ślimaka. [T.U.]



Arcella — rodzaj pierwotnia­ków z rzędu —-pełzaków sko­rupkowych. Jej gatunki mają kształt spłaszczonego dysku, a średnicę 50—150 y.m. W ich skorupkach można wyróżnić wypukłą stronę górną i płaską stronę dolną. Na środku tej

Arcella vulgata

ostatniej znajduje się szeroki, owalny otwór, służący do wy­suwania płatowatych niby-nóżek. Skorupka zbudowana jest z substancji organicznych o charakterze białkowym. Składa się z wieloikątnych, czę­sto sześciokątnych elementów i ma postać zamkniętego ze wszystkich stron pudełeczka. Tworzenie się skorupki poprze­dza wydzielenie na zewnątrz komórki kulistych ziaren, które układają się na jej powierzch­ni, pęcznieją, stają się op-

__________________14

tycznie pustymi w środku pę­cherzykami, a następnie ule­gają stwardnieniu, tworząc skorupkę. Jest ona początkowo bezbarwna, ale w miarę sta­rzenia się ciemnieje, a w koń­cu staje się brązowa na sku­tek osadzenia się w niej związ­ków żelaza. [A.J.K.]



archeocyty komórki znajdu­jące się w mezoglei ->gąbek. Powstają na skutek przekształ­cania się -^-pinakocytów. Mno­żąc się i różnicując, powięk­szają masę ciała gąbki. Od nich pochodzą komórki najróżno-rodniejszych typów, spełniają­ce rozmaite funkcje. W postaci pełzakowatej odgrywają dużą rolę w roznoszeniu po ciele substancji pokarmowych, po­branych od -i-choanocytów. Część .a. przekształca się w ko­mórki rozrodcze, w -^sklero-blasty, inne tworzą -»gemule,

-Msoryty itd. [J.M.R.]


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   50


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna