MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona10/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   50

89

wędrówki sezonowe, przemie­szczając się na zimę w nieco głębsze miejsca, oddalone do kilkunastu kilometrów od let­nich żerowisk. H. a. poławiane są rocznie w ilości około 50 000 ton. Mięso ich jest słodkawe, a więc wymaga pikantnej przyprawy. [L.Ż.]



homar europejski (Homarus gammarus) gatunek stawo­noga z sekcji -»-rakowców. Samce rosną do 65 cm długo­ści, a samice — do 40 cm, osią­gając przy tym wagę,do 11 kg. Samice składają do 3(0000 jaj rocznie, nosząc je pod odwło­kiem. H. e. zamieszkują wody morskie wzdłuż zachodnich i południowych brzegów Euro­py, od północnej Norwegii oraz Islandii aż po Morze Czarne włącznie. Poławia się je głów­nie wokół Wysp Brytyjskich w ilości niespełna 2000 ton ro­cznie. [L.2.]

homarzec, nerczan (Nephrops noTvegicus) — gatunek stawo­noga z sekcji -»-rakowców. Samce rosną do 22 cm długo­ści, samice — do 18 cm. Ich ciało jest wysmukłe, barwy bladoczerwonej. Wzdłuż przed­niej części ciała oraz kleszczy występują rzędy cierni two­rzących ząbkowane krawędzie. W początku lata samice skła­dają 1500—4000 jaj, z których wiosną roku następnego wylę­gają się larwy ->lasonóżiki, wiodące przez kilka miesięcy planktonowy tryb żyda. Lar­wy te różnią się wyraźnie od larw homara, gdyż na grzbiecie odwłoka sterczy u nich kilika długich, zaostrzonych cierni. H. przebywają na miękkim, prze­ważnie mulistym dnie, w któ­rym się chętnie zagrzebują. Występują na głębokościach 30—300 m, rzadziej do 800 m. Żyją w morzu wzdłuż wybrze-

Homar europejski

Homarzec

hurmaczki

90

ży całej zachodniej Europy (po Maroko), wkraczając także czę­ściowo do Morza ^arentsa oraz Morza Śródziemnego. Odzna­czają się bardzo smacznym mięsem, w związku z czyim stanowią ważny obiekt poło­wów przemysłowych. Rocznie wydobywa się około 50 000 ton h. [L.Ż.1



hurmaczki, gregaryny (Grega-rina) gromada pierwotnia­ków z podtypu -rtsporowców właściwych. Pasożytują u bez­kręgowców, najczęściej w wi-jach i owadach lądowych, rza­dziej — w owadach wodnych, wieloszczetach, szczecioszczę-kich, osłonicach i w mięcza­kach. Występują w tkankach, jamach ciała, a 'wiele z nich, (przynajmniej w pew­nych stadiach rozwojowych, w świetle jelita gospodarza. Ty­powy organizm h., żyjący jako stadium troficzne w świetle jelita bezkręgowca, jest ko­mórką 'długości do 1,5 mm. Taki osobnik wegetatywny (frofont) składa się z 3 części: przedniej, czeipnej, zwanej epimeritem, środkowej, zwanej protomeri-tem, oraz tylnej, zawierającej jądro komórkowe, określanej mianem deutomeritu. Epimerit ma postać ryjka zaopatrzone­go w haczylki, przyssawki i tarczę czepną bądź główki z wyrostkami zakotwiczającymi się w ściankach jelita gospo­darza albo banieczki wydzie­lającej śluz. Poszczególne czę­ści ciała oddzielone są od sie­bie przegrodą z ektoplazmy. Dorosły osobnik wegetatywny odżywia się intensywnie całą powierzchnią ciała i rośnie, na­tomiast nie ulega podziałom. Komórki wegetatywne pozba­wione epimeritów (które łatwo odpadają) poruszają się w świe­tle jelita na zasadzie odrzutu, wyrzucając ku tyłowi przez

pory w ciele substancję śluzo­watą. Przy spotkaniu się ze sobą 2 “dojrzałych komórek otaczają się one wspólnie otoczką, tworząc tzw. gameto-cystę. Wewnątrz cysty zacho­dzą wielokrotne podziały mi-totyczne jąder partnerów. Liczne potomne jądra w każ-

Cykl rozwojowy hurmaczków A — sporozoit; B — trofont (l — epimerit; 2 — protomeri't; 3 — deu-tomerit; 4 — jądro); C — zespo­lone ze sobą 2 osobniki; D — ga-metocysta; E — powstawanie ga­met; F — kopulacja gamet w cyś­cie; G — spora; H — spora ze sporozoitami

dej z obu komórek 'przypo­rządkowują sobie część cyto-plazmy oraz błony komórkowej i każdy z osobników zamknię­tych w cyście rozpada się na szereg drobnych komórek po­tomnych. Te komórki są ga­metami. Wewnątrz cysty ga­mety 'kopulują ze sobą. W re­zultacie tego .procesu na tere­nie cysty powstaje wiele zygot, a z kolei zygoty przekształcają się w spory. W .każdej sporze wytwarzają się mniej lub bar­dziej liczne sporozoity. Spory ze sporozoitami, wydalane na ze-

91

hyperia

wnątrz z kałem, stanowią źród­ło zarażenia dla następnych żywicieli. Pożarte przez nowe­go żywiciela spory są trawione w jelicie, a uwolnione sporo-zoity wnikają do nabłonka je­lita i albo tam pozostają, albo penetrują w głąb ciała, wnika­jąc do odpowiednich narzą­dów. U typowych h. jelitowych .nie występuje w cyklu schizo-gonia i sporozoity w nabłonku jelita gospodarza zaczynają in­tensywnie rosnąć i odżywiać się bez żadnych podziałów. Ta­kie osobniki powoli przekształ­cają się w dorosłe postacie wegetatywne. Początkowo wy­stępują one wewnątrz komórek nabłonka, ale wkrótce rozsa­dzają te ikomórki, jednocześnie różnicując się na epi'merit,pro-tomerit i ideutomerit. Epimerit pozostaje nadal zanurzony w tkance nabłonkowej, podczas gdy reszta ciała znajduje się w świetle jelita. H. rozwijają­ce się poza jelitem, w. rozmai­tych narządach czy w jamie ciała gospodarza, różnią się budową i cyklem życiowym od typowych h. jelitowych, ponie­waż ich osobniki troficzne nie są podzielone na części. Nie­kiedy sporozoity po wniknięciu do ciała żywiciela przechodzą schizogonię i dopiero po niej przekształcają się w dorosłe osobniki wegetatywne, co przy­pomina proces występujący u -^•ziarniaków. U poszczegól­nych gatunków h. istnieją róż­ne odmiany przebiegu cyklu życiowego i różne sposoby uwalniania się spór z organiz­mu żywicielskiego. H. nie ma­ją znaczenia' gospodarczego. (Tabl. I). [A.J.K.]



Hydatina senta — gatunek obleńców z gromady —>-wrot-ków. Składa się zawsze z 959 komórek,, z których 80 tworzy • przewód pokarmowy, 8 żółtni-

ki, 14 narządy wydalnicze itd. Jest kształtu eliptycznego, z krótką nogą. Występuje w ma­łych stawach i jeziorach. Sam­ce cechuj e uwisteczniony aparat wrotkowy oraz brak przewodu pokarmowego. [M.S.]



hydra -^stułbia.

hydrant — nazwa używana w różnych znaczeniach w odnie­sieniu do polipów -»-parzydeł-kowców. Mianem h. oznacza się: l. trofozoida (syfona, czyli polipa odżywczego) w kolo­niach -^-rurkopławów; 2. hy-droida — typowego polipa w kolonii -^-stułbiopławów; 3. główkowate, szczytowe rozsze­rzenie ciała polipa -»stułbiow-ców z otworem gębowym i z jednym bądź z większą liczbą wieńców czułków. [Z.S.l

hydrokorale (Hydrocorallidae)

— nazwa, pod którą dawniej łączono dwie obecnie .niezależ­nie traktowane rodziny jamo­chłonów z rzędu -»istułbiow-ców. Ich wspćtliną cechą jest produkowanie kutiteularnego szkieletu, silnie nasyconego złogami węglanu wapnia. Ko­lonie h. ze względu na tę cechę i na często rozgałęzione formy bardzo przypominają kolonie

—>-korali madreporowych. Nale­żące tu gatunki zalicza się o-becnie do rodzin Stylasteridae i Milleporidae. Do tej ostatniej rodziny należy szeroko roz­przestrzeniony w morzach na-kłutek. [Z.S.]

hydromeduzy ->stułbiopławy.

hyperia (Hypena galba) ga­tunek stawonoga z rzędu

—*obu;nogów. Samce dochodzą do długości 12 mm, a samice— do 20 mm. Ciało ich jest bar­dzo zwarte i stosunkowo wy-



igielnik

92

Hyperia


sokie. Niemal cala powierzch­nię głowy zajmują ogromne, czerwonawe oczy. H. żyją przeważnie w jamie gastralnej meduz, zwłaszcza -»chełbi mo­drej i ->bełtwy. Zimą spotyka się je wśród planktonu lub na

igielnik (Diadema) — rodzaj sztearłupni z rzędu ->.igielni-kowców. Obejmuje gatunki o kształcie spłaszczonej kuli, mające średnicę do 10 cm, wy­posażone w liczne, cienkie,

Igielnik


igiełkowato zaostrzone kolce •długości do 30 cm. Zabarwienie ciała jest ciemnobrunatne, a kolców — fioletowo-białe, czę­sto z poprzecznym paskowa-

dnie morskim. Stanowią one gatunek arktyczny, szeroko rozprzestrzeniony w północ­nym Atlantyku i Pacyfiku. W Europie znane są ze wszystkich mórz, z wyjątkiem Morza Czar­nego oraz Azowskiego. [L.Z.]

niem. I. są jadowite. Występu­ją ma płytkim skalistym i ka­mienistym dnie Oceanu Indyj­skiego, Pacyfiku i izachodniego Atlantyku. [L.Z.]

igielnikowce (Aulodonta) — rząd szkarłupni z podgromady -yjeżowców regularnych. Obej­mują postacie najeżone igieł­kowato zaostrzonymi kolcami o długości przewyższającej zna­cznie średnicę ich ciała. Kolce te są bardzo ruchliwe i błyska­wicznie reagują na podrażnie­nie, skierowując się w stronę ewentualnego wroga, przy czym składają się po kilka sztuk, tworząc ostry szpikulec. Powierzchnię kolców pokrywa­ją drobne zadziorki, utrudnia­jące znacznie cofanie się kolca w przypadku ukłucia. Zwykle czubki kolców obłamują się wtedy, powodując długo ropie­jącą ranę. Przy ukłuciu dosta­je się do rany jad, który je­szcze bardziej nasila ból. Ząbki

93

iglik

aparatu żującego są w przekro­ju półkoliste. Do i. należą nie­liczne gatunki, rozsiedlone w tropikalnych i subtropikalnych pełnosłonych morzach. [L.2.]



igliczek (Acźcula) — lądowy ro­dzaj mięczaków z rodziny Igliczkowatych (Aciculidae), z rzędu-».jednoprzedsionkowców. Muszla i. jest wałeczkowata, wysokości dochodzącej do 3 mm, cienka i lśniąca. Otwór jej zamyka wieczko. I. zamiesz-

Muszla igliczka

kują środkową i południową Europę, sięgając ku .wschodo­wi do Kaukazu, a ku południo­wi — do północno-zachodniej

Afryki. Żyją w ściółce cieni­stych lasów, zwłaszcza podgór­skich. Żywią się strzępkami grzybni, a także jajami różnych ślimaków. Ze względu na ni­kłe rozmiary i miejsce wystę­powania są trudne do znale­zienia. W Polsce spotyka się 2 gatunki l., bardzo podobne do siebie. (T.U.]



iglik (Bytotrephes longimanus)

— gatunek stawonoga z rzędu

-^-wioślarek. Długość ciała bez igiełki ogonowej dochodzi u samicy do 5 mm, a u pojawia­jących się tylko jesienią sam­ców — do 4 mm. Duża, ruchli­wa głowa łączy się z krótkim tułowiem, zaopatrzonym w 4 pary dwugałęzistych odnóży, z których I para jest silnie wy­dłużona. Wysmukły odwłok, o wyraźnej segmentacji, wy­ciągnięty jest w niezwykle długą igiełkę ogonową. Zredu­kowana skorupka u samicy tworzy owalną komorę lęgową, do której składane są nieliczne jaja. Ogromne oko, zajmujące przednią część głowy, świadczy o drapieżnym trybie życia. I. zasiedlają północną Eurazję. Występują także miejscami w górskich jeziorach południowej Europy, np. w rejonie Kaukazu.

Iglik


ignik

94

W Polsce zamieszkują toń wod­ną otwartych przestrzeni je­zior, natomiast na dalekiej pół­nocy występują głównie w strefie przybrzeżnej. Znane są też z wód słonawych. [L.Ż.]



Ignik ->ofeogłów.

maczek {Inachus) rodzaj sta­wonogów z sekcji ->.krabów. Obejmuje gatunki imające gło-wotułów długości do 3 cm, kształtu zaokrąglonego trójką­ta. Są one pokryte na grzbie­cie oraz u nasady oczu nielicz­nymi cierniami. I. przeby­wają wśród podmorskich zaro­śli, kolonialnych hydropolipów itp., po których łażą za pomocą swych szczudłowatych odnóży. Występują od strefy brzegowej do głębokości kilkuset metrów. Należy do nich szereg gatun­ków rozprzestrzenionych w strefie klimatu tropikalnego, subtropikalnego i umiarkowa­nego, głównie wzdłuż wschod­nich wybrzeży Oceanu Atlan­tyckiego. [L.2.1

inwazja — 'stan zarażenia or­ganizmu lub wielu organizmów pasożytami. Intensywność i. oznacza liczbę pasożytów da­nego gatunku w jednym żywi­cielu. Ekstensywność i. to od­setek zarażonych żywicieli. Superinwazja, czyli i. dopełnia­jąca, [polega na tym, że do istniejącej i. dołącza się nowa. Reinwazja oznacza inaczej in­wazję powtórną. Dział parazy­tologii zajmujący się drogami i warunkami i. pasożytniczych zwie się inwazjologią. Nazwy chorób inwazyjnych, tj. chorób wywołanych .przez pasożyty ze świata 'zwierzęcego, tworzy się od nazw rodzajowych poszcze­gólnych pasożytów lub nazw wyższych jednostek systema­tycznych przez dodanie zwykle końcówki -oza (łac. -osis), np. fascioloza, cestodoza. [M.S.]

Jamochłony (Coelenterata)tradycyjna nazwa, 'którą się obejmuje typ -»parzydełkow-ców i -róebropławów. Mają prosty, promienisty (niekiedy dwulpłaszczyznowy) podstawo­wy schemat budowy ciała, zbli­żony do schematu budowy dwuwarstwowego zarodka, ga­struli (-^rozwój zarodkowy). Odpowiednio do tego jedyną ja­mę ich organizmu (homologa prajelita gastruli), czyli jamę gastralną (chłonąco-trawiącą), wyścieła warstwa komórek, zwana entodermą, od zewnątrz natomiast ciało pokrywa rów­nież cienka warstwa, zwana ektodermą. Między nimi za­warta jest cieńsza lub grubsza,

zasadniczo bezkomórkowa war­stwa wspierająca — mezoglea — niekiedy o galaretowatej konsystencji i znacznej miąż­szości (u dużych meduz), cza­sem w postaci cienkiej błony podstawowej (u polipów stuł-biopławów). W licznych wy­padkach komórki ekto- i ento-dermy wnikają do mezoglei, zwiększając jej miąższość i przekształcając się w komórki szkieletotwórcze, czyli sklero-blasty (u koralowców), bądź w pewnym stopniu upodobniając się do mezodermy (u żebrepła-wów). Pojedynczy z reguły otwór gębowy jest odpowiedni­kiem pragęby gastruli. Jama gastralną może być'nie podzie-

95

jednotarczowce

łona (u polipów 'stułbiopła-wów), podzielona promieniście na komory (u polipów krążko-pławów i koralowców) bądź rozgałęziać się promieniście w kanały (u meduz stułbio- i krążkopławów oraz u żebropła-wów), tworząc łącznie z nimi ulkład pokarmowo-naczyniowy

Schemat ukazujący strukturalne podobieństwo między meduzą (A) i polipem (B).. Linią czarną za­znaczono entodermę, kreskami — ektoderme; pomiędzy nimi leży mezoglea

(gastrowaskularny). Rozród by­wa u j. .bezpłciowy (pączkowa­nie, ->.strobilacja, podział,

-••frustulacja) i płciowy (u że-bropławów wyłącznie). Rozwój bywa pośredni (larwa zwykle typu ->planuli, niekiedy —rSk-tinuli) bądź bezpośredni. J. ży­wią się w sposób drapieżniczy

— zatruwając lub omotując swe ofiary -^parzydełkami bądź lepiącymi komórkami (kolloblastami), osadzonymi na niciach — albo odcedzają za­wiesinę i pochłaniają szczątki organiczne. Są wyłącznie wod­ne, przeważnie morskie, roz­przestrzenione we wszystkich strefach mórz, znan-e już ;z osa­dów paleozoicznych. [Z.S.]



jantina, tratewnik (Janthina)rodzaj mięczaków z rodziny Janthinidae, z rzędu -»jedno-przedsionkowców. Ich muszle, dochodzące do 3 'cm długości. mają (kształt zbliżony do kuli i charakterystyczną barwę błękitną lub fiołkową. J. żyją planktonicznie, unosząc się na powierzchni wód na pełnym morzu za pomocą 'kilkucenty­metrowej tarczki ze stosunko­wo sztywnej piany. Celem jej uformowania j. chwytają no­gą pęcherzyki powietrza, ota­czają je wydzielanym przez nogę śluzem i sklejają razem. Owa “tratwa" służy nie tylko samemu ślimakowi. J. przycze­piają do niej również swoje jaga, które tutaj odbywają rozwój. J. są drapieżcami. Ży­wią się niemal wyłącznie rur-kopławami, przede wszystkim z rodzaju ->-welelli, będąc za­pewne niewrażliwe na jad ich parzydełek. J. w liczbie kilku gatunków zamieszkują strefę tropikalną wszystkich oceanów na Ziemi. [T.U.]

jednoprzedsioiikowce (Monoto-cardia) rząd mięczaków z podgromady ->-przodoskrzel-nych. Mają l skrzele i l przed­sionek serca. Należy do nich ogromna większość współczes­nych przodoskrzelnych. J. żyją przeważnie w morzach, rza­dziej w wodach słodkich, a je­szcze rzadziej na lądzie. Są re­prezentowane przez wiele ro­dzin, m.in. przez wodożytko-wate, porcelanki, brzeżnice i rozkolcowate. [T.U.]

jednotarczowce (Monoplaco-phora) prymitywna groma­da mięczaków z podtypu -»mu-szlowców, znana do niedawna tylko w stanie kopalnym z ery paleozoicznej. Muszle kopal­nych j. mają kształt syme­trycznych czapeczek frygijs-

jelitodyszne

98

97

jeżówce

kich. Na ich wewnętrznej po­wierzchni widnieje po kilka par odcisków mięśni, ułożonych symetrycznie, a .ponadto meta-merycznie. Jedynym egzystu­jącym współcześnie przed­stawicielem gromady j. jest neopilina. [T.U.l



jelitodyszne (Enteropneusta)gromada z typu -»półsitrunow-ców. Obejmują formy robako-kształtae długości przeważnie kUku centymetrów, a tylko nietotóre gatunki rosną do dłu­gości 250 cm. Ciało j. zróżni­cowane jest ina wydłużony, mięsisty ryjek (zwany niekie­dy żołędzia) i krótki kołnierz (na których pograniczu mieści się otwór gębowy) oraz silnie wydłużony tułów. Ten ostaitai podzielić można na część przed­nią z parzystymi otworkami sterzelowymi (łączącymi prze­wód pokarmowy ze środowis­kiem zewnętrznym), środkową z licznymi ślepymi 'kieszonka­mi wątrobowymi, widocznymi często z zewnątrz w postaci wypukłości, oraz część tylną z jelitem prostym, zaikończonym odbytem. Od gardzieli wybiega ku przodowi, tj. w głąb ryjka, wyrostek ślepy (notochorda) wykazujący pod względem roz­woju i budowy znaczne podo­bieństwo do struny grzbietowej -^strunowców. Układ krwio­nośny składa się z 2 podłuż­nych naczyń: brzusznego i grzbietowego zakończonego z przodu zatoką sercową. Głów­nymi elementami układu ner­wowego są 2 podłużne pnie — brzuszny i grzebietowy — po­łączone pierścieniem kołnierzo­wym. J. żyją przeważnie na płytkim dnie morskim, w któ­rym ryją mięsistym ryjkiem, żywiąc się materią organiczną zawartą w osadach dennych. Utworzone przez nie kanaliki mają zazwyczaj kształt litery

U. W rozwoju występuje larwa tornaria z 3, wieńcami rzęsko­wymi o zawiłym przebiegu, bardzo podobna do larw szkar-łupni, a zwłaszcza rozgwiazd. Tornaria posiada parę oczu, ulegających z czasem zani­kowi. Około 75 współcześnie żyjących gatunków j. zamiesz­kuje pełnosłone morza wszy­stkich stref geograficznych Ziemi. [L.2.]



jera (Jaera) — rodzaj stawono­gów z rzędu ->równonogów. Obejmuje gatunki mające ciało długości około 5 mm, owalnie rozszerzone i spłaszczone. Ich barwa bywa bardzo zmienna, mniej więcej jednorodna lub z poprzecznymi jasnymi pasa­mi. Duża płytka ogonowa ma drobne wycięcie na końcu, z którego wystają odnóża ogo­nowe. Dotychczas poznano 7 gatunków j. występujących w przybrzeżnych wodach północ­nego Atlantyku wraz ze wszy­stkimi morzami europejskimi. Zamieszkują one skaliste i •ka­mieniste dno o czystej wodzie. Część gatunków wytrzymuje znaczne wysiedzenie wody morskiej, a niektóre z nich przystosowały się nawet 'do środowiska zupełnie słodko-wodnego. [L.2.]

jesiostrzeń (Dichelestium ob-longum) gatunek stawonoga z rzędu ->CaUgoida. Długość samca dochodzi do 13 mm, sa­micy — do 17 mm. Zabarwienie ciała jest bladożółte, a wo­reczków jajowych — brązowe. J. pasożytują u jesiotrów eu­ropejskich oraz północnoame­rykańskich, przytwierdzając się mocno do skrzel swoich ży­wicieli. p-i.z.]

jeżafe brzegowy (PsaTOTOecht-

nus miliaris) gatunek szkar-łupnia z rzędu -Miajeżykow-

Jeżak brzegowy

ców. Ma kształt półkuli o śred­nicy do 4 om. Jest usiany gęsto krótkimi, krępymi kolcami długości do l cm. Zabarwienie jego bywa przeważnie zielon­kawe, z fioletowymi czubkami kolców. Płytki ambulakralne mają po 3 pary otworków dla nóżek amibulakralnych. J. b. żywią eię polipami i drobnymi mięczakami. Maskują się cza­sami fragmentami wodorostów. Bytują na obszarze od strefy pływów morskilchf 'do głęboko­ści 100 m, na skalistym dnie północno-^achodniego Atlanty­ku, od rejonu Zielonego Przy­lądka aż po wody Islandii i Norwegii, a także w cieśni­nach duńskich i w Zatoce Ki-lońskiej. Nadają się doskonale do hodowli akwaryjnej. Drob­ne rozmiary j. b. umożliwiają zjadanie ich przez ryby denne, np. płastugi. [L.Ż.]



jeżokrab (Lithodes maia)gatunek stawonoga z sekcji ->-pustelnikowców. Ma ciało o długości do 15 cm, barwy ce-glastoczerwonej. Jest podobny do krabów, od których różni się przede wszystkim obecno­ścią jedynie 4 par dobrze roz­winiętych odnóży tułowiowych (V para jest bardzo drobna i zazwyczaj ukryta) oraz asyme­trią odwłoka występującą u samic. Te ostatnie mają z wy­jątkiem I (pary tylko lewo­stronne odnóża odwłokowe. U samców odnóży odwłoko­wych brak. Silnie zwapniały pancerz głowotułowia kształtu stylizowanego serca .pokrywają liczne kolce. Dziób czołowy jest z boków ząbkowany. Na wszy­stkich odnóżach występują liczne kolce. I parę odnóży tu­łowiowych wieńczą niejedna­kowo rozwinięte szczypce. J. występują na twardym podło­żu na głębokości 20—200 m, rzadziej do 550 m. Zamieszkują chłodne wody północnego Atlantyku z częścią Morza Ba-rentsa włącznie. [L.2.]

jeżówce (Echinoidea) gro­mada z typu ->-szkarłupnł. Obejmują wolno'żyjące i róż­norodnie 'zabarwione zwierzę­ta, uzbrogone w liczne, rucho­mo osadzone kolce. Ciało ich ma kształt mniej lub bardziej spłaszczonej kuli, rzadziej dys­ku, jaja lub serca o średnicy l do 25 'cm. Szkielet większości gatunków stanowi twarda sko­rupa, utworzona 'z licznych, wzajemnie zrośniętych płytek. wapiennych, rozmieszczonych w 20 południkowych rzędach, biegnących od gęby znajdują­cej się na spodzie do odbytu. zlokalizowanego przeważnie na wierzchu ciała. 5 par rzędów płytek (tzw. ambulakralnych) ma maleńkie otworki, przez które wysuwane są niezwykle rozciągliwe nóżki, zakończone przyssawką przywierającą bar­dzo silnie do podłoża. Pomię­dzy nimi występuje 5 par rzę­dów większych płytek (między -ambulakrailnych), pozbawio­nych nóżek. Szkielet wytwarza guzki stanowiące podstawy kolców. Każdy kolec ima wklę­słą panewkę połączoną rucho­mo z guzikiem i objętą silnie umięśnioną tordbką stawową. Kolce te bywają •cienkie lub grubsze, niekiedy nawet ma-czugowate, o powierzchni gład­kiej lub delikatnie ząbkowanej,

jeżówce niercgularke

98

chropowatej albo żeberkowa-nej. Szkielet pokrywa skóra. Wśród kolców rozrzucone są maleńkie, kilkumilimetrowe pedicellaria, złożone z główiki w postaci 4, rzadziej 3 wapiennych ząbków chwyt-nych oraz trzoneczka osadzo­nego 'na szczycie maleńkiego guzka. Służą one do oczyszcza­nia powierzchni ciała lub do obrony j. przed wrogami. Czę­sto zawierają gruczoły jadowe, niekiedy o bardzo silnym dzia­łaniu paraliżującym przejścio­wo nawet dorosłego człowieka. Gęba j. (z wyjątkiem serdusz-kowców) uzbrojona jest w cha-raicterystycany aparat żujący, zwany latarnią Arysto­telesa. Składa się on z 25 ruchomo połączonych beleczek i płytek wapiennych, zakończo­nych 5 'dłutowatymi ząbkami, widocznymi częściowo na ze­wnątrz otworu gębowego. Roz­tarty przez latarnię Arystote­lesa pokarm 'przesuwa się na­stępnie wzdłuż 'jelita tworzą­cego dużą, podwójną, równo­leżnikową pętlę i biegnącego ku biegunowi przeciwgębowe-mu. J. są przeważnie wszyst-kożeme; żywią się zarówno pokarmem zwierzęcym, a nie­rzadko także roślinnym, jak i martwymi szczątkami orga­nicznymi. Większe ofiary przy­trzymują kolcami, odgryzając ząbkami drobne kęsy. Pewne gatunki kryją się w ciągu dnia pod kamieniami, wychodząc na żer tylko nocą. J. są mało ru­chliwe. Łażą na ogół z szyb­kością 2—20 cm na minutę. Tylko nieliczne gatunki zdolne są pokonać odległość l do 2 m w ciągu mtouty. J. chodzą na kolcach oraz wysuniętych mię­dzy nimi nóżkach amtoulakral-nych. Są 'zwierzętami rozdziel-nopłciowymi. Wyrzucają mi­liony mikroskopijnych jajeczefe i plemników do otaczającej

wody, w której następuje za­płodnienie oraz rozwój plank-tonowych larw. Typową larwą j. jest przezroczysty -i-echino-pluteus. J. żyją do kilku lat, osiągając dojrzałość płciową nierzadko już w l roku życia. Obejmują około 1000 gatunków. Zasiedlają wszystkie morza o •zasoleniu powyżej 20%o. Wy­stępują przeważnie na dnie płytkich mórz, rzadziej w głę­binach oceanicznych. W mo­rzach pełnosłonych tworzą czę­sto ilościowo pokaźny składnik fauny dennej, a szereg 'więk­szych gatunków poławianych jest przez człowieka dla celów konsumpcyjnych. Ich globalne wydobycie roczne sięga około 50000 ton. J. dzielimy na 2 podgromady: j. regularne oraz j. nieregularne. [L.2.]

1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   50


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna