MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona15/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   50

krzewek

134


ki pająków o długości ciała do 15 mm i oliwfeowoszarym lub brunataolszarym ubarwieniu. K. 'kryją się zwykle pod ka­mieniami na łąkach i polach. Prowadzą prawdopodobnie no­cny tryb życia. Spośród kilku­dziesięciu opisanych gatunków w Polsce występują 4, trudne do rozróżnienia nawet dla specjalistów. [W.S.]

krzewek (Dinobrion) rodzaj pierwotniaków z rzędu —rChry-somonadida. Obejmuje gatun­ki kolonijne, których komórki osiągają długość około 30— —50 ysn. Są one w zasadzie dwuwiciowe, przy czym jedna wić jest bardzo krótka. K. mo­gą okresowo poruszać się za pomocą nibynóżek, co wskazu­je na ich pokrewieństwo z peł-zakami, formami typowo zwie­rzęcymi. Każdy osobnik kolonii ma zdolność do wytwarzania wokół siebie celulozowej to­rebki, do której dna przycze­piony jest tylnym końcem cia­ła. W ikażddj komórce kolonii

Kolonia krzewka l — torebka opuszczona po po­dziale; 2 — chloroplast; 3 — jądro;



4— wić

k. znajduje się pojedynczy chloroplast koloru żołtawo-zielonego, zawierający barwni­ki chlorofil i chryzochrom. Substancje zapasowe groma­dzone są w postaci kropel tłu­szczu, gliteogenu i węglowoda­nu zwanego leukozyną. Two­rzenie się i rozrósł kolonii odbywa się w następujący'spo­sób: komórka macierzysta dzie­li się, a 2 komórki potomne częściowo wysuwają się z celu­lozowej torebki i d obudowuj ą własne 2 nowe, tkwiące częścią nasadową w starej torebce. Proces ten, powtarzając się wielokrotnie, prowadzi do po­wstania wieloosobniczej ko­lonii, przy czym tylko w szczy­towych torebkach tkwią pier­wotniaki. Nową kolonię k. zapoczątkowuje osobnik, który po podziale komórki nie od­tworzył od razu własnej toreb­ki, tylko odpłynął od starej kolonii i dopiero po pewnym czasie wytworzył torebkę. Przez kolejne podziały tego osobnika tworzy się nowa ko­lonia. K. występują we wszyst­kich typach wód: morzach, wodach słonawych i słodkich. W wodach słodkich spotyka się k. zarówno jako formy plan-ktonowe, jak osiadłe na pły­wających liściach i glonach. W klimacie 'umiarkowanym ma­sowo pojawiają się jedynie w lecie. [A.J.K.]



krzyżak — nazwa obejmująca kilkadziesiąt krajowych gatun­ków pająków 2 rodziny —>krzy-żakowatych, zaliczanych . do niedawna do wspólnego rodza­ju Araneus. Rodzaj ten został podzielony ostatnio na kilka rodzajów. W znaczeniu węż­szym nazwa k. oznacza 11 ga­tunków bardzo do siebie po­dobnych i zaliczanych do ro­dzaju Araneus sensu stricte. W znaczeniu najwęższym na-

135


krzyżakowate

zwą ta oznacza k. ogrodowe-

-go. [J.P.]

krzyżak łąkowy -krzyżakowatych. Osiąga długość^do 20 mm. Ma żółtawy głowotułów, a odwłok zwykle zielony lub bladozielo­ny, czasem prawie biały, żółty, czerwonawy albo fioletowo-

-ła-unatny. Duże białe plamy na barwnym tle odwłoka są ułożone w czworobok, a nie w kształt krzyża, jak u krzy­żaka ogrodowego. K. ł. rozpina zwykle swe duże sieci łowne, dochodzące do l m rozpiętości i około 40 cm średnicy, wśród kęp krzewów rosnących na wilgotnych łąkach oraz wśród wysokich ziół. Występuje rów­nież, ale rzadziej, na polach uprawnych oraz w lasach i młodnikach sosnowych. Jest gatunkiem znanym z całej Eu­ropy, środkowej Azji oraz z Grenlandii. Występuje pospoli­cie w całej Polsce. IW.S.]



krzyżak ogrodowy (Araneus diadematus) gatunek stawo­noga z .rodziny —.krzyżakowa-tych. Ma dość duże jak na pająka rozmiary, samice bo­wiem dochodzą prawie do 20 mm, a samce do 8 mm dłu­gości. Rozpina swe sieci wśród zabudowań wiejskich, w ogro­dach, młodnikach i lasach so-

Krzyżak ogrodowy

snowych. Odznacza się chara­kterystycznym 'układem bia­łych plam, dających rysunek krzyża na ciemnym tle w kształcie dębowego liścia, oto­czonym z kolei jaśniejszym obrzeżeniem. To ubarwienie bywa zmienne w odcieniu od szarobrunatnego do prawie czarnego. K.o. występuje w prawie całej Eurazji i w Ame­ryce Północnej. Jest pospolity w całej Polsce. [J.P.]

krzyżak zielony (Araniella cu-

cwbitina) gatunek stawono­gów z rodziny -»krzyżakowa-tych. Osiąga długość 5—8 mm. Ma głowotułów żółty lub ró-żowawy (zwłaszcza u samców) z czarnym brzegiem, odwłok żółtozielony lub , intensywnie zielony 2 6 parami czarnych kropek (2 pary z iprzodu po­środku l 4 z tyłu przy brzegach) i jaskrawoczerwoną okolicą kądziołków przędnych. K.z. w odróżnieniu od innych krzyża-kowatych 'buduje często sieci poziome. Żyje wśród gałązek krzewów i drzew zarówno liś-ściastych, jak i iglastych. Jest pospolity wszędzie w Polsce, znany z całej Europy, północ­nej Afryki, zachodniej, środ­kowej i wschodniej Azji aż po Kamczatkę i Japonię. W Pol­sce występują jeszcze 3 gatun­ki z rodzaju Araniella, różnią­ce się 'ubarwieniem (m.in. układem czarnych kropek) i szczegółami budowy aparatów kopulacyjnych. Gatunki te są jednak rzadsze niż k.z. IW.S.]

krzyżakowate
kubecznica

136


włoka, stosunkowo cienkimi i długimi nogami, a zwykle też charakterystycznym ubarwie­niem. Ubarwienie odwłoka składa się 2 ciemnych, czarnych lub brunatnych plam o liścio-watym zarysie oraz z białych plam, układających się u nie­których gatunków, np. 'u krzy­żaka ogrodowego, w kształt krzyża. Liściasty deseń u mło­dych osobników bywa rozbity na segmentalne plamy i jest jednym z ostatnich śladów za-nikłej segmen-tacji. K. rozpina­ją swoje sieci (jednopłasz-czyznowe, o spiralnej • nici łownej i schodzących się w środku promieniach wzmacnia­jących) w miejscach szczegól­nie uczęszczanych przez owady, przy czym miegsca takie od­najdują metodą prób i błędów. Pomimo codziennego odnawia­nia sieci jej cechy charaktery­styczne, takie jak liczba pro­mieni, skrętów lepkiej spirali łownej oraz ewentualne “orna­menty" czy wzmocnienia pozo­stają nie zmienione. K. czyhają na zdobycz zawieszone w środ­ku sieci hib w pobliskiej kry­jówce połączone] z siecią nicią sygnalizacyjną, która przenosi drgania spowodowane szarpa­niną usiłującego wyswobodzić się owada. Biegnąc do zdoby­czy k. orientują się zmysłem wibracyjnym (-»-zmysly) usta­lając kierunek, skąd rozchodzą się drgania sieci. Ich oczy w liczbie 8 są bardzo niedosko­nałe i nie dają wyraźnego obrazu przedmiotów, pozwala­jąc jedynie odróżnić przedmio­ty jasne od ciemnych. Zdobycz jest paraliżowana jadem wstrzykniętym ze “szponu" szczękoczułków, a następnie obwijana przędzą i zawieszana na sieci. Rzadko kiedy k. od razu zabierają się do wysysa­nia zdobyczy. Zaniepokojony pająk wprawia sieć w inten­sywne i szybkie drgania, huś­tając się na niej. Utrudnia tym atak ewentualnemu wrogowi. Przy poważniejszym zagroże­niu opuszcza się na nici wy­snuwanej z kądziołków na zie­mię i kryje wśród ściółki i runa. Długość życia k. waha się w zależności od gatunku od l roku do kilku lat. W Polsce występuje 47 gatunków k., na świecie — około 2500. Szczegól­nie pięknymi przedstawiciela­mi k. są w Polsce tygrzyk paskowany, a w krajach tro­pikalnych podrodzina Gastera-canthinae i gatunki z rodzaju prządka. [J.P.]

kubecznica {Campanulana) — rodzaj jamochłonów z rzędu

-*&tułbiowców. Polipy należą­cych tu gatunków żyją w koloniach przypominających mech. Każdy objęty jest kieli-chowatą hydroteką (->-perider-ma) i tkwi na pierścieniowanej nóżce. Kolonie są albo stojące, krzaczkowate (np. u Campanu-laria verticilliata), albo płozą się po podłożu (np. u Campa-nularia johnstoni). K. zasiedla­ją obficie przybrzeżną strefę mórz, w tym Morza Północne­go i częściowo Bałtyku (zwła­szcza jego zachodniego rejo­nu). [Z.S.]



hulanka (ArmadUlidium) ro­dzaj stawonogów z rzędu

-wównonogów. Obejmuje ga­tunki długości do kilkunastu centymetrów, o wydłużonym, wąskim i stosunkowo wysoko sklepionym ciele. Głowa ma trójkątnawy płat środkowy i trójkątnawe płaty boczne. Od­włok jest krótki i zaokrąglony. K. obejmują ponad 100 gatun­ków występujących w krajach tropikalnych, subtropikalnych i częściowo klimatu umiarko­wanego. W Europie liczne ga­tunki zamieszikują kraje środ-



kwadratolk

ziemnomorskię, zwłaszcza Pół­wyspu Bałkańskiego.'W Polsce występuje kilka gatunków k., z których najszerzej rozprze­strzeniona gest k. nadobna. (“Niektóre gatunki ciepłolubne S spotykane są u nas wyłą-i cznie w cieplarniach. (Tabl. l XIII). [L.Ż.1 I1



kulanka nadobna (ArmadiW-dium pulchellum) gatunek stawonoga z rodzaju -».kulanki. Bośnie do 6 mm •długości. Ma ciało lśniące, o zabarwieniu ciemnobrunatnym z jaśniejszy­mi plamkami. Zasiedla głównie lasy 'liściaste, rzadziej iglaste. Żyje zwykle towarzysko pod odstającą korą oraz w ściółce leśnej pod kamieniami i opad­łymi liśćmi lub we mchu. Za­mieszkuje zachodnią i środko­wą Europę, w tym prawie całą Polskę. [L.Ż.]

kulorzęsek (Ichthyophthirius multifiliis) gatunek pier­wotniaka z podgromady -m-ów-norzęsych. Pasożytuje w łącz-notkankowej warstwie skóry ryb słodkowodnych. Dojrzałe osobniki maga kształt kulisty, a ich średnica •dochodzi do 1000 (im. Są one równomiernie pokryte gęstymi rzędami rzę­sek, któr'B biegną południkowo. K. odżywiają się zarówno żywą tkanką gospodarza, jak i obu­marłymi fragmentami tkanek. Dzięki pęknięciu lub ropieniu tkanki łącznej uszkodzony zo­staje nabłonek, przez który pasożyty po osiągnięciu mak­symalnego wzrostu ciała wy­dostają się na zewnątrz, a na­stępnie tworzą cystę i opadają na dno zbiornika. K. w cyście dzieli się kolejno na wiele ko­mórek potomnych. W rezulta­cie tych podziałów powstaje około 1000 drobnych, wrzecio­nowatych pływek długości oko­ło 30—W yam. Powstawanie

pływek w cyście przypomina obraz bruzdkowama jaja zwie­rząt tkankowych. Oznacza to, że k. dzieli się zarówno na drodze podziałów poprzecznych w stosunku do przebiegu kinet, jak też i podłużnie. Taki po­dłużny podział ciała orzęska spotykany gest tylko u tego rodzaju. Po szeregu podziałów cysta pęka, a pływki aktywnie atakują ryby, wnikając do ich skóry, zwłaszcza w miejscach zranionych. Inwazja k. objawia się wyraźnymi iguakami, które łatwo ropieją. K. powodują niekiedy poważne ttraty w rybostanie, dziesiątkując głów­nie narybek. Mają bardzo szeroki zasięg geograficzny. ia.j.k.]



kwadratniak, krab mangrowy (Sesarma) — rodzaj stawono­gów z sekcji -^krabów. Obej­muje gatunki mające głowotu-łów długości l—2 cm, niemal kwadratowy w zarysie. Ich oczy znajdują się na krótkich słupkach. Szczypce samców są kilkakrotnie większe od szczy­piec samic, a człony nasadowe odnóży rozszerzone, często z 2 przednimi ząbkami. Niektóre gatunki k. ryją norki powyżej górnego zasięgu pływów, się­gające wód gruntowych. Ot-worki prowadzące do norek bywają często otoczone kop­czykiem z urobku o wysokości do 20 cm. Pewne gatunki żyją wśród ściółki wilgotnych puszcz, porastających wyspy Pacyfiku, dochodząc tu i ów-dzie do wysokości 1000 m n.pan. Do k. należy niemal 140 gatunków. Występują one głównie wzdłuż wybrzeży ;on-tynentów i wysp rejonów tro­pikalnych oraz subtropikal­nych. [L.2.]

kwadratnik (Tetragnatha)rodzaj stawonogów z rodziny

lamblia_______________

kwadrataikowatych (Tetragna-thidae), z podrzędu -^-pająków wyższych. Obejmuje formy od­znaczające się bardzo długim cienkim odwłokiem, zwykle srebrzyście zabarwionym, oraz bardzo długimi, cienkimi noga­mi. Siedząc na sieci k. wycią­gają 2 'przednie pary nóg dale­ko do przodu, a 2 tylne daleko do tyłu, równolegle do po­dłużnej osi ciała, co jeszcze bardziej wydłuża ich sylwetkę. Szczękoczułki dojrzałych sam­ców są bardzo wydłużone. K. budują niezwykle regularne, płaskie sieci, przypominające siec -Arzyżakowatych. Najczę­ściej sieci takie można spotkać w miejscach wilgotnych, zwła­szcza nad brzegami wód, wśród roślinności nadwodnej. W Pol­sce występuje 6 gatunków z rodzaju k. [J.P.]

________________138

kwietnik (Misumęna vatia) — gatunek stawonogów z rodziny ukośnikowatych {Thomisidae). z podrzędu -^pająków wyż­szych. Samica osiąga długość do 8 mm, samiec — do 4 mm. K. żyją wśród roślin zielnych, krzewów l na gałęziach drzew. Bywają często spotykane w kielichach lub na płatkach kwiatów, gd-zie czatuj ą na owa­dy. Mają zdolność częściowej zmiany ubarwienia ciała — od białawożółtego do zielonego lub różowego — w zależności od barwy podłoża, na którym przebywają. Znane są z siły jadu, który błyskawicznie za­biją pszczoły. Dla człowieka nie stanowią * żadnego niebezpie­czeństwa, z uwagi na delikatną budowę szczękoczułków. K. za­mieszkują Holarktykę. Są po­spolite w całej Polsce. [J.P.]

lamblia {LambUa, Giardia)rodzaj pierwotniaków z rzędu -^•Diplomonadida. Obejmuje gatunki pasożytnicze długości około 10—20 p.m. Mają one 2 jądra, 2 pałeczki osiowe i 8 wici. Uzasadnia to przypusz­czenie, że podczas ewolucji l. powstały na drodze nie ukoń­czonego podziału komórkowe­go. Ich brzuszna powierzchnia ciała jest przekształcona w przyssawkę, za pomocą której przyczepiają się do nabłonka wątroby, pęcherzyka żółciowe­go lub jelita żywiciela. Przez przyssawkę odbywa się naj­intensywniejsze wchłanianie awiązków białkowych i węglo­wodanów. Substancje odżyw­cze l. pobierają z nadtrawio-nych lub rozpuszczonych komórek nabłonka albo z mle­czka pokarmowego, jeśli paso-

Lamblia wici; 2 — pałeczki osiowe; 3

— jądra

139

langusty

żyłują w świetle jelita. Paso­żyty te niszczą tkankę wątroby przez jej mechaniczne uszko­dzenia. L. występują u czło­wieka i u rozmaitych kręgow­ców, np. u płazów, świnek morskich, psów i szczurów. Zespół objawów chorobowych spowodowany przez l. nazywa­ny jest 'lambliozą. Lamblia intestinalis występuje w prze­wodzie pokarmowym człowie­ka, gdzie uszkadza ścianki pęcherzyka żółciowego i miąższ wątroby. Leczenie jest długie, farmakologiozine i musi być przeprowadzane w szpitalu .pod ścisłą opiefeą. [A.J.K.]



lambrus ->nasrożeń. lancctnik ->ibezczaszkowce.

langustowce (Palinura) sek­cja stawonogów z podrzędu ->-chodacaków. Obejmują duże skorupiaki morskie, przeważ­nie o bardzo twardym, silnie zwapniałym pancerzu, okrywa­jącym głowotułów, i o syme­trycznym, wyraźnie segmento­wanym odwłoku, który wień­czy duży, szeroki wachlarz ogonowy. Zwykle pozbawione szczypców odnóża tułowiowe są mniej więcej jednakowo silnie rozwinięte. Ich ostatnia para bywa jednak często u sa­mic zakończona dwuwierzchoł­kowym członem. Ozułki mają postać długich i grubych bi-czyków (u langust) lub mocno rozszerzonych, płytkowatych tworów (u łopaciarzy). Należy tu ponad 120 gatunków zamie­szkujących głównie płytkie morza tropikalne i subtropi­kalne. Około 35 gatunków za­opatrzonych w smukłe, szczyp­ce u I pary odnóży tułowio­wych żyje w głębinach oceani­cznych, dochodząc do głęboko­ści 4500 m. [L.2.]

langusty (Palinurus i Panuli-rus) — 2 objęte wspólną nazwą, rodzaje stawonogów z sekcji -»-lainigustowców. Ich samce ro­sną do długości 45 cm, a sami­ce — do 35 cm. Mają pancerz silnie zwapniały, z licznymi kolcami. Odnóża w liczbie 5 par są niemal j ednaikowo wykształ­cone. Długie i dość sztywne czułki służą do obmacywania otoczenia. L. prowadzą skryty

Langusta Palinurus yulgaris

tryb życia, kryjąc się w ciągu dnia w szczelinach skalnych. Żerują nocą, żywiąc się mniej­szymi od siebie i niezbyt ruch­liwymi zwierzętami dennymi. Zaniepokojone wydają donośny dźwięk, pocierając zgrubiałą nasadą czułków o przednią krawędź pancerza. Odbywają sezonowe wędrówki, przemie­szczając się na zimę w głębsze miejsca. Trasa tych wędrówek przekracza nierzadko 100 km. Do l. należy wiele gatunków rozsiedlonych na płytkim dnie mórz tropikalnych, rzadziej



larwa cyprysoidalna

140


subtropikalnych. Z uwagi na gromadne występowanie oraz wysoko cenione mięso stanowią ważny obiekt połowów prze­mysłowych. Roczne " ogólno­światowe wydobycie l. wynosi około 70000 ton, wykazując obecnie tendencję wzrostową. Największe ilości poławiane są w pobliżu Australii, Kuby i po­łudniowej Afryki. [L.Ż.]

larwa cyprysoidalna -^.cypris.

larwa filarioidalna — larwa wielu nicieni przypominająca swoją budową nicienie z ro­dzaju -*filarii. Gardziel l.f. jest długa, cienka, a także pozba­wiona wyraźniejszych wypu­kłości. [M.S.]

larwa rabditoidalna stadium larwalne wielu nicieni .podobne do nicieni z rodzaju ->Rhabdi-tis. Larwę tę cechuje zwykle dość krępa budowa ciała. Naj­bardziej charakterystyczna jest gardziel — 'krótka, dobrze umięśniona, z 2 zgrubieniami (przednim i tylnym), przedzie­lonymi przewężeniem. L.r. przekształca się w -»-larwę fi­larioidalna. [M.S.]

lasonogi (Mysidacea) rząd stawonogów z podgromady -^pancerzowców. Obejmują skorupiaki o wydłużonym i przezroczystym ciele długości 5—30 mm. Głowę oraz więk­szość segmentów tułowiowych okrywa schitynizowany pan­cerz, przyrośnięty jednak tylko do głowy i 2—3 przednich seg­mentów tułowiowych. Oczy znajdują się na słupkach. Czuł-ki I pary dzielą się na 2 biczykl, a czułki II pary — na biczyk oraz podłużną listkowatą łus­kę, mającą duże znaczenie roz­poznawcze przy oznaczaniu ga­tunków. Tułów składa się z 8 segmentów, z których każdy

zaopatrzony jest w parę dwu-gałęzistych odnóży. 2 przednie pary odnóży tułowiowych, nie­co odmiennie zbudowanych od pozostałych, pełnią funkcję szczękonóży. Odwłok jest sil­nie rozwinięty f przeważnie dłuższy od reszty ciała. Odnóża odwłokowe są u samic szcząt­kowe, u samców — dobrze roz­winięte. Dwugałęziste odnóża ogonowe, wydłużone i spłasz­czone, tworzą wraz z listkowatą płytką ogonową szeroki wach­larz ogonowy. Wewnętrzna ga­łązka odnóży ogonowych za­wiera z reguły statocystę (któ­rej brak u podobnych z pokro­ju krewetek). L. obejmują około 700 gatunków. Zasiedlają wszystkie morza, a część przy­stosowała się do życia w wo­dach słodkich. W Bałtyku żyje stale 5 gatunków l., a ponadto okresowo pojawiają się nie­które inne. Do najpospolitszych mieszkańców naszego morza należy l. pospolity i l. wiel­ki. [L.Ż.]



lasonóg pospolity (Neomysis integer) gatunek stawonoga z rzędu ->lasonogów. Rośnie .do długości 17 mm. Ma charakte­rystycznie zaostrzoną łuskę czułków II pary i klinowato zwężającą .się płytkę ogonową. Jest bardzo pospolitym mie­szkańcem strefy płytkowodnej

Lasonóg pospolity

141

Leishmania donovani

Bałtyku. Wytrzymuje stężenie soli w wodzie nawet poniżej l%o, w związku z czym wystę­puje gromadnie także w słona-wych zalewach i jeziorach przybałtyckich. Jest rozprze­strzeniony od Zatoki Biskaj­skiej po Morze Białe. W związ­ku z gromadnym występowa­niem ma duże znaczenie jako pokarm ryb, a także innych zwierząt. [L.Ż.] ^



lasonóg wielki (Mysis mixta)

— gatunek stawonoga z rzędu

—»-lasonogów. Osiąga ponad 30 mm długości. Ma długą, za­ostrzoną łuskę czułków II pary i szeroką, na końcu głęboko wyciętą płytkę ogonową. Wy­stępuje pospolicie w Bałtyku w głębszych, chłodniejszych wodach, na głębokościach 20i—

—2100 m. W zimnych porach roku podpływa nocą ku po­wierzchni morza. Zasiedla chłodne wody całego północne­go Atlantyku, od wybrzeży ka­nadyjskich i grenlandzkich po Spitsbergen i Morze Białe. Czę­sto bytuje w ogromnych sku­pieniach, stanowiąc ważny składnik pokarmu ryb. [L.Ż.]



lasonóżek (mysis) najstarsze stadium larwalne -^krewetek. Rozwija się z ->-żywika. Wie­dzie planktonowy tryb życia. Odznacza się całkowicie seg­mentowanym ciałem i obecno­ścią dwugałęzŁstych odnóży tułowiowych, jakkolwiek po­czątkowo jeszcze nie wszyst­kich. Odnóża odwłokowe wy­stępują w postaci zawiązków. W dalszym rozwoju l. prze­kształca się stopniowo w osob­nika młodocianego. Istnieje po­dobieństwo tej larwy do doj­rzałych ->lasonogów, co ma doniosłe znaczenie w rozważa­niach nad filogenezą dziesięcio-nogów. [L.Ż.]

latarnia Arystotelesa -»-jeżow-ce.

leda (Leda) rodzaj mięcza­ków z rzędu -^.taksodontowych. Obejmuje gatunki, których muszla rzadko sięga 2 cm dłu­gości, od przodu jest półkolista, tylna zaś jej część — wydłużo­na i jakby lekko wygięta ku górze. Powierzchnię muszli o barwie zwykle żółtawobrunat-nej pokrywają 'koncentryczne prążki, 'które są w zależności od gatunku bardziej lub mniea wypukłe. Płaszcz tworzy 2 wy­raźnie wyodrębnione syfony, a woda przez nie wciągana służy jedynie do wentylacji stazel. L. pobierają pokarm, zbierając go z dna 2 parami wydłużo­nych, wystających z muszli ża-gietków. Występują we wszy­stkich morzach pełnosłonych, ale najliczniej zasiedlają wody stref podbiegunowej i umiar­kowanej. Żyją na wpół zagrze­bane w dnie mulistym lub pia­szczystym, zwykle na głęboko­ści kilkudziesięciu metrów, rza­dziej na płyciznach. Często znajduje się je w żołądkach ryb dorszowatych. [T.U.]

Leishmania donovani — gatu­nek pierwotniaka z rodzaju -»-leiszmanii. Jest przenoszona przez niektóre gatunki koma­rów. Wprowadzona przez ko­mara do krwi człowieka wnika następnie do wnętrza leuko­cytów i komórek' układu sia-teczkowo-sródtołonkowego, po­wodując chorobę kala azar manifestującą się m.in. ciężkim schorzeniem śledziony i wą­troby, a także krwotokami płucnymi. Kala azar nie leczo­na za pomocą środków farma­kologicznych prowadzi do śmierci chorego w ciągu 10—12 miesięcy. L.d. występuje w środkowej i południowej Azji



Leishmania tropica

142


oraz w basenie Morza Śród­ziemnego. [A.J.K.]

Leishmania tropica — gatunek pierwotniaka z rodzaju -^.leisz-manii, który powoduje choro­bę, zwaną leiszmaniozą skórną. Pasożyty L.t. wnikają do leu­kocytów i wywołują owrzodze­nie skórne, które nie leczone po wygojeniu pozostawia wi­doczne blizny. LeŁszmanioza skórna jest więc schorzeniem względnie łagodnym w porów­naniu z kala azar wywoływaną przez -^Leishmania donovani. L.t. występuje w basenie Mo­rza* Sród-ziemnego, w środko­wej i południowej Azji, a tak­że na wyspach Oceanu Indyj­skiego. [A.J.K.]

leiszmania (Leishmania) — ro­dzaj pierwotniaków z rodziny

->świdrowców. Obejmuje ga­tunki będące w stadium doj­rzałym wewnątrzkomórkowy­mi pasożytami białych ciałek krwi oraz układu siateczkowo-

-śródbłonkowego zwierząt krę­gowych i człowieka. W tym stadium l. są kulistymi, bez-wiciowymi komórkami. Zacho­wuje się jednak ciałko pod­stawowe wici, a u niektórych

Leiszmania

A — forma leishmanin; B — lep-tomonas (l — jądro; 2 — klneto-plast; 3 wić)

gatunków — nawet fragment wici zagłębionej w kieszonce błony komórkowej. Zarażanie żywiciela odbywa się przez ukłucie zarażonego l. owada. W jelicie owada l. występują w postaci uwicionej, zwane.i leptowołias. Po wtargnięciu l. do krwi kręgowca lub człowie­ka pasożyty wnikają do ko­mórek gospodarza i przechodzą znowu w postać zwaną leish-•mania. Choroby wywoływane przez l. noszą miano leiszma-nioz. [A.J.K.]



lejkowiec (Agelena) rodzaj stawonogów z rodziny lejkow-cowatych (Agelenidae), z pod-rzędu -i-pająków wyższych. Obejmuje gatunki średniej wielkości, o 'długości ciała wy­noszącej około 15 mm. L. bu­dują głównie na łąkach cha­rakterystyczne sieci w kształ­cie lejków o średnicy do 30 cm, zawieszonych wśród ziół i niżej położonych gałęzi krzewów. Pod lejkiem znajduje się kuli­ste gniazdo, złożone z labiryn­tu skręconych korytarzy, w których pająk kryje się oraz ukrywa swój kokon z jajami. Owad, który dostanie się na powierzchnię lejka, zaczepia pazurkami o gęstą sieć paję­czyny i szarpiąc się, powoduje drgania sieci, wywabiające pa­jąka z kryjówki. Uzyskując podobne drgania sieci za po­mocą źdźbła trawy, można łat­wo wprowadzić l. w błąd i zaobserwować sposób podcho­dzenia 'do zaplątanej zdoby­czy. Efektywność lejfcowato ukształtowanej sieci zwiększa­ją pojedyncze nici, rozpięte w różnych kierunkach nad lej­kiem. Owad, który w locie uderzy o 'taką nić, traci równo­wagę i spada na powierzchnię lejka, gdzie staje się ofiarą drapieżnika. W Polsce wystę­pują 2 gatunki l., w innych

143

1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   50


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna