MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona23/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   ...   50

pajęczyna — krzepnący na po­wietrzu wytwór k ą d z i o ł-ków przędnych (czyli gruczołów przędnych umiej­scowionych na końcu odwłoka)

—.pająków oraz gruczołów przędnych innych stawonogów

— zaleszczotków, przędziorko-watych, niektórych wij ów oraz larw chruścików i motyM. U pająków występuje na po­wierzchni kądziołków od kilku­set do kilkunastu tysięcy mi­kroskopijnych otworków, sta­nowiących ujścia gruczołów. Gruczoły są połączone w gru­py, z których każda wytwarza inny rodzaj przędzy. Podsta­wowym produktem -większości gruczołów są niteczki, które w trakcie snucia zlepiają się ra­zem i z nich budowane są sieci łowne, kryjówki, nici ase­kuracyjne i tzw. toabie lato, czyli nici służące drobnym pa­jąkom jako swoiste latawce. Niektóre grupy gruczołów nie wytwarzają przędzy, tylko zbli­żoną do niej lepką substancję, która krzepnąc bardzo powoli, służy do nadawania gotowym niciom lepkości. Jeszcze inne grupy gruczołów czynne są w czasie toudowy kokonu. Wy­dzielają one substancję zbliżo­ną wyglądem do papieru. Po­szczególne gatunki pająków dysponują różnymi typami gruczołów przędnych, a różnice pod tym względem są znaczne nawet między osobnikami róż­nych płci jednego gatunku, gdyż kokon budują samice i tylko one mają do tego odpo­wiednie zespoły gruczołów.

Charakterystyczną cechą każ­dej radzimy pająków jest spo­sób wykorzystywania gruczo­łów przędnych. Pająki biega­jące i skaczące nie budują sieci łownych, a p. używają tylko do asekuracji w marszu czy skoku oraz do budowy oprzę-dów i kokonów, a rzadziej ukryć. Pająki sieciowe budują sieci łowne o konstrukcji róż­nej u każdej rodziny, a czasem nawet odmiennej u poszczegól­nych rodzajów czy gatunków. Sieć taka składa się ze szkie­letu nośnego, wykonanego z grubszych i mocniejszych, ale za to 'mniej lepkich nici, oraz z płaszczyzny (-»-osnuwikowa-te), spirali (-»-krzyżakowate) lub przestrzeni łownej (->oma-tnikowate) z cienkich nici, bar­dzo lepkich dzięki zawieszonym na nich kropelkom wydzieliny. Pająk sam może poruszać się po własnej sieci łownej dzięki specjalnej 'budowie stóp oraz umiejętności poruszania się, co umożliwia utrzymanie się na nitkach, a jednocześnie wyklu­cza niebezpieczeństwo przykle­jenia się. Sposób 'budowy sieci łownej przez -s-krzyżaka przed­stawiają rysunki. Najpierw po­wstaje szkielet nośny (rys. l— —9), a po jego ukończeniu tymczasowa spirala (rys. W, której zadaniem jest unieru­chomienie promieni szkieletu. Odstęp między zwojamrtej spi­rali jest stały, gdyż w czasie budowy następnego zwoju pa­jąk trzyma dwie nogi na po­przednim. Teraz następuje budowa właściwej spirali łow­nej (rys. 11), gęściej nawinię­tej i lepkiej. Pająk zaczyna ją od końca spirali tymczasowej, którą jednocześnie likwiduje, poruszając się w kierunku przeciwnym do jej pierwotne­go biegu. Ostatnią czynność (rys. 12) stanowi wypełnienie pustych sektorów sieci spiralą

Kolejne fazy budowy sieci łownej krzyżaka

łowną. Gotowa sieć zaopatrzo­na jest tu w nić sygnalizacyj­ną, łączącą środek sieci z kry­jówką. Ukryty krzyżak trzyma jedną z przednich nóg na tej nici i, odebrawszy za jej pośre­dnictwem drgania sieci poru­szanej przez zaplątaną ofiarę, zsuwa się po nici sygnaliza­cyjnej i oplątuje zdobycz, wy­ciągając wydzielinę gruczołów



r

palemonetka zmienna

214


215

palpigrady

przędnych tylnymi nogami. Niektóre gatunki krzyżakowa-tych zaopatrują swe sieci w charakterystyczne zygzakowate wzmocnienia, a jeden z przed­stawicieli podrodzmy —>-Gaste-racanthinae nie buduje sieci, lecz łowi zdobycz rzucając w nią dużą kroplą lepkiej sub­stancji, przymocowanej do końca nici trzymanej jedną z przednich nóg. P. jest zbliżo­na składem chemicznym i wy­glądem ido jedwabiu, ale znacznie przewyższa go wy­trzymałością na zerwanie. P. bywa' też używana w przemy­śle optycznym przy produkcji wszelkiego typu przyrządów wymagających nalepienia na soczewkach podziałek (w oku­larach pomiarowych, mikro­skopach, lornetkach itp.) oraz w chirurgii ocznej, mianowicie do zszywania białkówki. Zob. też: prządka. [W.S.]



palemonetka zmienna
alae-monetes varians) — gatunek stawonogów z sekcji ->game-Iowców. Rośnie do długości 6 cm. Ma dziób czołowy dość długi, przeźroczysty, nie pi-gmentowany, ząbkowany wzdłuż dolnej i górnej krawę­dzi. Czułki I pary wieńczą 3 wici, 'z .których 2 są u nasady zrośnięte. 2 przednie pary od­nóży tułowiowych mają wy­smukłe szczypce, o stosunkowo krótkiej części chwytnej. P. z. zamieszkuje płytkie, zarośnięte dna. Występują w 2 formach ekologicznych: słodkowodnej (składającej 'duże jaja), znanej głównie z szeregu jezior obsza­ru śródziemnomorskiego, oraz słooawowodinej (składającej małe jaja), znanej z wielu miejsc zachodniej i środkowej Europy. W Polsce występuje ta ostatnia forma, 'bytująca wśród przybrzeżnych .szuwarów Mar­twej Wisły. [L.2.]

palisadnik (Fauosites) rodzaj wymarłych jamochłonów z rzę­du —denkowców. Jego gatunki tworzyły kolonie o szkielecie złożonym z równoległych, wie-lokątnych rurek, poprzedziela­nych prostopadłymi do ich dłu­gich osi denkami. Rurki te przylegają do siebie ściśle ściankami, nadając szkieletowi kolonii wygląd przypominający pszczeli plaster. Septy są zaznaczone słabo, u niektórych gatunków w ogóle nie wystę­pują. P. były kosmopolityczne. Żyły głównie od dolnego sylu-ru do dewonu, a nieliczne — także w karbonie i permie. Wraz z pokrewnymi rodzajami p. odgrywały niegdyś ważną rolę w tworzeniu ówczesnych raf. [Z.S.]

palolo — nazwa obejmująca epitokałne części (—»epiitbkia) kilku gatunków pierścienic z podgromady -*wieloszczetów wędrujących (m.ia. Eunice vt-ridis i Eunice fucata). Gatunki te, o zróżnicowanej metamerii,

Pało! o l — epitokalna część ciała

żyją w •ukryciu wśród raf ko­ralowych. Unikają światła. Opuszczają kryjówki tylko w dni pochmurne i w nocy dla żerowania. Jedynie gamety tych gatunków do dojrzenia wymagają światła, są odrzu­cane wraz z 'częścią ciała, zwy­kle tylną, i wypływają .pod po­wierzchnię morza. Gatunki z rodzaju Eunice są rozdzielno-płciowe, a ich rozmnażanie związane jest z kwadrami Księ­życa. Osobniki Eunice viridis osiągają około 40 cm długości i l —2 cm grubości. Samice są ciemnozielone lub niebieskawe, samce — białawe lub żółtawe. W ciągu 2. i 3. dnia ostatniej kwadry Księżyca w paździer­niku ma miejsce pierwszy okres rozmnażania się tego ga­tunku, a w listopadzie następ­ny, w 'których tylne części cia­ła wypełnione gametami (ja­jami i plemnikami) wypływają z dna ku powierzchni wody w takiej ilości, że mogą 'tworzyć zbitą, pływającą masę 'do oteoło l m grubości. Początkowo ma-j ą one długość 20—30 om, szyb­ko jednak rozpadają się na krótsze odcinki, wydalając pro­dukty płciowe. W tym czasie p. są odławiane w dużej ilości przez ludność wysp Firiżi, Sa­moa i Tongo na Oceanie Spo­kojnym i ajadane ma surowo bądź pieczone w liściach. Okres odłowu p. jest lokalnym świę­tem. Pojawienie się p. trwa za­ledwie halka godzin. Już po około 2 godzinach liczba p. stopniowo zmniejsza isię, a o świcie znikają zupełnie. Zja­wisko powtarza 'się piaez 2—3 nocy, przy czyim najliczniej po­jawiają się p. w ciągu 'drugiej nocy. Jeden osobnik Eunice viridis może przez szereg lat regenerować tylne 'odcinki ciała i wytwarzać w mich ga­mety, odrzucane następnie ku powierzchni morza. Inny ga­tunek wytwarzający części epitokałne, objęty nazwą p. — Eunice fucata — żyje u wy­brzeży Bermudów w Oceanie Atlantyckim i u wybrzeży za­chodnich Indii w Oceanie In­dyjskim. Gatunek ten osiąga około 70 cm długości. Rozmna­ża się przez 3 dni przed nasta­niem 3 kwadry Księżyca w o-kresie między 29 czerwca a 28 lipca, [M.G.]

palpigrady (Palpigrada) bar­dzo słabo poznany rząd stawo­nogów t. gromady ->pajęcza-ków. Dochodzą do 2,8 mm dłu­gości. Mają ciało wydłużone, przy czym odwłok jest zakoń­czony segmentowanym, cien­kim ogonkiem. Pancerz glowo-tułowia dziali się na l dużą i 2 małe płytki — tergity. Stro­nę brzuszną pokrywają od­dzielne .płytki, sternity — zja-

Palpigrad Koenenia mirabilts

wisko wyjątkowe wśród ^aje-czafców. I para nóg przekształ­cona jest w wydłużone, wielo-segmentowe czułki. Układy 'krwionośny i oddechowy są

r

pałkun______________

całkowicie zredukowane w awiąziku z małymi rozmiarami ciała. Również w innych na-rM(dach wewnętrznych obser­wuje •ię Hczne uproszczenia. P. żyją w wilgotnej tlebie pod na wpół zagrzebanymi w ziemi kamieniami, razem z drobnymi -4-wijami z igromad Symphyla i Pawropoda. Dotychczas znane są z południowej Europy (na północ sięgają do Austrii, gdzie spotykano je w jaskiniach koło Innsbrucka), z Afryki, Amery­ki Południowej i Północnej. Opisano dotąd około 50 gatun­ków p. [J.P.]



pałkun (Heterocentrotus)rodzaj szkarłupni z rzędu -*na-jeżykowców. Obejmuje formy mające lekko spłaszczoną i owalną skorupę o średnicy do 8 cm. Niezwykle potężne, ma-czugowate kolce (w przekroju okrągławe lub graniaste) są rzadko rozmieszczone. Pomię­dzy nimi wyrastają liczne, bardzo krótkie kolce z płaski­mi wierzchołkami. Każda pły­tka ambulakralna ma 'do 16 par otworków 'dla nóżek ambu-lakralnych. P. reprezentuje kilka gatunków szeroko rozsie­dlonych w Oceanie Indyjskim i w Pacyfiku. Maczugowate kolce p. pełniły niegdyś na Dalekim Wschodzie rolę rysi­ków 'do pisania. [L.Ż.]

pancerzowce (Malacos(raca) — podgromada stawonogów z gro­mady —^skorupiaków. Obejmu­ją grupy najwyżej uorganizo-wane, o stałej liczbie segmen­tów. Dochodzą zwykle do dłu­gości kilku centymetrów, nie­które jednak gatunki osiągają rekordowe dla skorupiaków rozmiary prawie l m. Głowa p. powstała z całkowitego zlania się 5 segmentów, tułów składa się z 8 segmentów, a odwłok — z 7 segmentów, z których osta-

__________________216

tni, zwany telsonem (pły­tką ogonową), ma zwykle od­mienną od pozostałych budo­wę. U więlhszości p. jeden lub kilka przednich segmentów tu­łowiowych zrasta się z głową w jedną całość, zwaną głowo-tułowiem, a ich odnóża prze­mieniają się w szczękonóża i pełnią rolę 'dodatkowych na­rządów gębowych. Niekiedy zlewają się ze sobą segmenty odwłokowe. P. są wyłącznie rozdzielnopłciowe. Żeński otwór [płciowy znajduje się na VI, a męski — na ostatnim se­gmencie tułowiowym. Samice składają jaja przeważnie do koszyczka lęgowego, utwo­rzonego z wewnętrznych ga­łązek odnóży tułowiowych, bądź też przyklejają je do swych odnóży odwłokowych. Lęgną się z nich larwy (-»-pły-wik, —rży-wik) albo od razu ipo-stacie młodociane. Tylko nie­liczne pierwotne gatunki (kre-wety) składają swe jaja do wody i wyikluwają się z nich larwy w stadium pływika. Cha­rakterystyczną cechą p. jest zdolność zmieniania ubarwienia ciała, co pozwala na dostoso­wywanie się do aktualnego 'ko­loru otoczenia. Zdolność tę za­wdzięczają obecności w skórze rozgałęzionych (komórek bar­wnikowych — chromatoforów, z których jedne zawierają bar­wnik żółty, inne czerwony lub czarny, a nierzadko także bia­ły, niebieski lub fioletowy. Barwniki te mogą się skupiać i optycznie zanikać bądź też rozprzesitrzeniać, zabarwiając odpowiednio ciało. W przy­padku równoczesnego rozprze­strzeniania się barwnika żół­tego i czarnego ciało przybiera kolor brunatny, a żółtego i czerwonego — pomarańczowy. Co więcej, p. mogą przybierać w różnych częściach ciała od­mienne zabarwienie, wskutek

217__________________

czego powstaje nierzadko prze­piękna mozaika barw. Należy tu ponad 20 000 gatunków. Większość z nich zamieszkuje środowisko morskie, część — wody słodkie, a 'niektóre sta­nowią gatunki lądowe związa­ne z biotopami wilgotnymi, np. mrocznymi piwnicami lub leś­ną ściółką. P. dzieli się na kil­kanaście rzędów, z .których większe znaczenie w przyro­dzie mają równonogi, obunogi, pośródki, eufauzje, dziesięcio-nogi oraz ustonogi. [L.Ż.]



pandaletka północna (Pandalus

borealis) gatunek stawonoga z sekcji ->-garneilowców. Jej sa­mice rosną do 19 cm, a samce nie przekraczają 12 'cm długo­ści. Wyraźnie bocznie ścieśnio­ne i przeźroczyste ciało ma bladoczerwonawy odcień. Bar­dzo długi i wysmukły dziób czołowy jest •ząbkowany wzdłuż całej swej długości. Na jego górnej krawędzi znajduje się 12—16 ząbków, a na dolnej 7. P. p. rozwijają się początkowo jako samce, a po kopulacji oraz dalszym wzroście prze­mieniają się w samice. Żyją w wodach przydennych o tempe­raturze kilku stopni oraz za­soleniu co najmniej 30%o, awy-kle na głębokości 40—^500 m, rzadziej do 900 m. Wykonują regularne dobowe wędrówki ku powierzchni morza. Ich mi­gracje ku górze trwają od wczesnego popołudnia prawie do północy, natomiast w kie­runku przeciwnym płyną znacznie szybciej, przybliżając się do dna już o świcie. P. p. są szeroko rozprzestrzenione w chłodnych rejonach północ­nego Atlantyku i Pacyfiku. Wy­stępują często w ogromnych skupiskach, co ułatwia połowy. Naj wydajniejsze połowy 'odby­wają się 'w godzinach przed­południowych, .kiedy krewetki

pantofelek

te gromadzą 'się w wodzie przy dnie. Ich połowy sięgają około 60 000 ton rocznie. [L.Ż.]



pandaletka trawiasta (Panda­lus latirostris) — gatunek sta­wonoga z sekcji —garnelow-ców. Długość samic dochodzi do 19 cm, a samców — do 13 cm. Ciało jest barwy zielon­kawej. Silnie wydłużony dziób czołowy wykazuje drobne ząb-kowanie. P. t. zamieszkują pod­morskie łąki w płytkich i za­cisznych zatokach. Na zimę przemieszczają •ię na nieć*

•głębiej położone dno, do głębo­kości 30 m. Występują w stre­fie umiarkowanej północno-

-zachodniego Pacyfiku, od Ko­rei po Sachalin..Są poławiane w dość dużych ilościach. [L.Ż.]

pandar (Pandarus) — rodzaj stawonogów pasożytniczych z rzędu -^-Caligoida. Należące tu gatunki mają ciało długości do 10 mm, silnie spłaszczone, kil-kusegme,nł'owe, toarwy żółtawej lub brązowej. I segment tuło­wiowy zlewa się z głową i wraz z nią okryty jest wspólnym pancerzem. Ostatnie. 2 segmen­ty tułowiowe zlewają się w l dłuższy segment. Odwłok jest drobny i nie segmentowany. U 'dojrzałej samicy sterczą z tyłu ciała 2 kiełbaskowate wo­reczki z jajami. Do rodzaju p. należy kilka szeroko rozprze­strzenionych gatunków pasoży­tujących na skórze rozmaitych gatunków rekinów. [L.Ż.]

pantofelek (ParamecźuTO) — rodzaj pierwotniaków z pod-gromady ->.równorzęsych. 0-bejmuje gatunki, które zary­sem swego ciała przypominają bucik. Są pokryte przebiegają­cymi regularnie, południkowy­mi rzędami rzęsek. Asymetria p. wiąże się z bocznym poło-

paragonimus

218


219

parzydelkowcc

żeniem lejka wiodącego do kie­szonki gębowej, w które; znaj­dują się 4 rzęskowe błonki, napędzające pokarm do gęby. P. osiągają 50—300 ym długo­ści. Odżywiają się bakteriami. Wodniczki pokarmowe p. wę­drują po cytoplazmie, a nie strawiona ich zawartość usu­wana jest na zewnątrz przez odbyt komórkowy, położony w okolicy tylnego końca ciała. U p. występują 2 wodniczki tętniące, a każdą v nich otacza 5 kanalików doprowadzają­cych wodę do banieczki wyda­lającej ją z ustroju. P. należą do najlepiej poznanych orzęs-ków. Wykonano na nich wiele doświadczeń, zwłaszcza z za­kresu koniugacji, genetyki, be-hawioru, mechaniki i koordy­nacji ruchu rzęsek. P. są po­spolitymi słodkowodnymi pier­wotniakami, znanymi ze wszy­stkich części świata włącznie z Arktyką (Paramecium arcti-cum). Najczęściej występują w drobnych zbiornikach wod­nych, także w kałużach. U p. nie wykryto form przetrwalni-kowych. (Tabl. I). [A.J.K.]



paraewnimus -^przywrą płuc­na.

paraiTifistomuui

lenia.


^przywrą ]e-

Parasitiformes — podrząd sta­wonogów z rzędu -^roztoczy obejmujący —^kleszcze oraz grupę Mesostigmata, do której należą często spotykane na dużych owadach, także w Pol­sce, żółtobrunatne roztocze z rodziny Parasźtidae oraz rodzi­na Dermanyssidae. [J.P.]

pareczniki (Chilopoda) gro­mada stawonogów z podtypu

-»wargowców. Mają ciało lek­ko spłaszczone grzbietowo-

-brzusznie, długości 2—17 cm.

Każdy segment wyposażony jest w l parę nóg. Większość gatunków sprawnie i szybko biega. P. są drapieżne, a ich szczękonóża mają gruczoły ja­dowe. Ukąszenie bywa bard m bolesne (—*-skolopendry). P. prowadzą nocny tryb życia, a w -dzień kryją się pod kamie­niami, pod korą drzew oraz w ściółce, w miejscach raczej su­chych i ciepłych. Znanych jest ogółem około 3000 gatunków p., z których kilkadziesiąt wystę­puje w Polsce. Gromada p. dzieli się na 4 rzędy: drewnia­ki, przełączniki, skolopendry i zieminki. [W.S.]



parenchymula — larwa więk­szości gatunków -»-gąbek swo­bodnie pływająca w toni wod­nej. Ma owalne lub kuliste ciało, pokryte drobnymi, cylin­drycznymi komórkami wicio­wymi. Dzięki ich ruchom p. może dość energicznie pływać. Wnętrze jej ciała składa się ze śluzowatej masy, zawierającej duże, ziarniste komórki, włók-

Parerachymula l — warstwa uniesionych komó­rek ektodermalnych; 2 — skleryty

na sponginowe oraz larwalne igły. P. powstaje w efekcie nie­równomiernego bruzdkowania jaja. Już w pierwszym okre­sie tego procesu tworzą się ko­mórki rożnej wielkości, tzw. makro- i mikromery. Szybko dzielące się nńikroimery obra­stają zwartą masę .makrome-rów, tworząc w ten sposób larwę o dwuwarstwowej struk­turze. Osiąga ona wielkość do l mm. Jej okres swobodnego pływania, tj. do momentu przy­twierdzenia się do podłoża, trwa od kilku godzin do trzech dób. Po tym okresie u p. na­stępuje specyficzny dla gąbek proces przemieszczania się li­stków zarodkowych. Komórki wiciowe zewnętrznej ektoder-malinej warstwy imigrują w masę komórek wewnętrznych i 'przekształcają się w -^choa-nocyty. Natomiast komórki en-todermy, leżące pod warstwą zewnętrzną, wydostają się na powierzchnię, dając początek warstwie okrywającej oraz me-zoglei. Proces ten nosi nazwę odwrócenia listków zarodko­wych. [J.M.R.]

parzawka -^parzydełko.

parzydełko, parzawka, knida (cwda) — zaczepno-odpoma broń -»-parzydełkowców. Poje­dyncze p. znajduje się w ko­mórce ektodermalnej, prze­kształconej w komórkę parzy­dełkową, czyli knidoblast. Szczególnie gęste ich skupie­nia (tzw. baterie) występu!] ą na czułkach i ramionach przy-ustnych. Typowy knidoblast zawiera w swym wnętrzu wła­ściwe p., czyli torebkę (knido-cystę) z wpukloną do środka i skręconą, drożną nicią, a od góry zamknięty jest wieczkiem, na którym sterczy szczeciinka czuciowa — knidocyl. Podraż­nienie tej szczecinki powoduje odskoczenie wieczka i wynico-wanie drożnej nici, a niekiedy wyrzucenie całego p. wskutek szybkiego rozprostowania lezą­cego pod nim w knidoblaście

Komórki parzydetkowe — u góry przed wystrzeleniem nici, poniżej po nim A — wolwent (z nicią niedrożną);

B — penetran.t

sprężynkowatego włókna. Opi­sano tulfeiko 30 odmian p., któ­re dzieli się na 3 podstawowe grupy. Wyrzucona nić może wbijać się w ciało przeciwni­ka, wstrzykując w nie jad (hy-pnotoksynę), zawarty w knido-cyście (na tej zasadzie funkcjo­nują tzw. penetranty), może omotywać je (wolwenty) albo oblepiać (glutynanty). P. dzia­łają jednorazowo, a na miejsce zużytych powstają nowe z ko­mórek ektodermalnych. Ko-mórfci te mogą wędrować ak­tywnie na puste miejsca, po­zostałe po zużytych knidobla-stach, [Z.S.]



parzydelkowce (Cnidaria}typ -»-bezkiręgowców zaliczany tradycyjnie do -^jamochłonów, przeciwstawiany nieparzydeł-kowcom (->żebropławom). Schemat budowy ciała p. jest zasadniczo dwuwarstwowy, ale między błonkopodobną ekto- i entodermą występuje pierwot­nie bezkomórkowa warstwa wspierająca, czyli podstawowa, zwana mezogleą, mająca u

parzyć! clkowce

220


-^polipów stułbiopławów po­stać cienkiej błony, a u meduz krążkopławów — postać gala­rety o znacznej nieraz miąż­szości. Jej komórkowe elemen­ty pochodzą z ekto- i entoder-my, nie przybierając charak­teru litej tkanki — mezoder-my. Charakterystyczną cechą p. jest występowanie u nich

—.parzydełek. Ektoderma prócz parzydełek zawiera komórki nabłonkowo-mięśniowe okry­wające ciało i opatrzone u pod­stawy we włókienka kurczliwe (miofibryle), a ponadto komór­ki nerwowo-czuciowe, łączące się wypustkami w sieć. Ento-derma prócz 'komórek nabłon-kowo-mięś-niowych i komórek czuciowo-nerwowych zawiera komóriki gruczołowe, wydziela­jące do jamy gastralnej soki trawienne, oraz komórki wcią­gające nadtrawione cząstki pokarmu do swego wnętrza, gdzie proces trawienia przebie­ga do końca. Wkraczające nie­kiedy do mezoglei komórki ekto- i entodermalne powięk­szają jej miąższość i prze­kształcają się u niektórych grup w komórki szkieietotwór-cze — skleroblasty. Jedyna ja­ma organizmu p. — jama ga-stralna, czyli chłonąco-trawią-ca — bywa mniej lub bardziej wyraziście podzielona na różną liczbę 'komór i rozgałęziona, wciskając się u niektórych

-^polipów do czułków. U»wielu

—>-meduz promieniście odcho­dzące z niej kanały obficie się rozgałęziają ii uchodzą do brzeżnego kanału okrężnego, co umożliwia rozprowadzanie pokarmu po całym ciele przy współdziałaniu skurczów klo­sza (dzwonu). Tego rodzaju układ zwie się gastrowaskular-nym, czyli pokarmowo-naczy-niowym. P. rozmnażagą się płciowo i bezpłciowo. W pier­wszym wypadku powstałe w

gonadach komórki jajowe i plemniki wydostają się zwykle przez otwór gębowy do otacza­jącej wody, gdzie .następuje za­płodnienie, a z zygoty rozwija się swobodnie pływająca, orzę-siona larwa -^planula, która po krótkim czasie osadza się jed­nym końcem ciała na podłożu i rozwija w polipa bądź też niekiedy, nie osiadając, prze­kształca się bezpośrednio w meduzę. Rozród bezpłciowy odbywa się najczęściej w dro­dze pączkowania, przy czym u polipów pączkowanie boczne ekstra- i initratentakularne (-^korale madreporowe) pro­wadzi do powstawania nowych polipów, natomiast wierzchoł­kowe (->łsbrobilacj'a) daje po­czątek meduzom. Niekiedy również meduzy odpączkowują sobie podobne osobniki. Ponad­to okazy dorosłe, zwłaszcza po­lipy, mogą się dzielić podłuż­nie allbo poprzecznie, odtwa­rzać całe ciało w procesie -»frustulacji bądź z oderwa­nych fragmentów. Opisane dwa podstawowe typy rozrodu — płciowy i bezpłciowy — wiążą się zasadniczo z dwiema posta­ciami p. występującymi na przemian w typowej przemia­nie pokoleń: z formą płciową — meduzą i bezpłciową — poli­pem. Od tego schematu istnieją jednak liczne odchylenia (np. u kraspedakusty, stułbi, sarsji i koralowców). W zasadzie polipy są formami osiadłymi, a medu­zy swobodnie pływającymi. może jednak być odwrotnie (np. u pelagohydry i Stauromedu-sae). Nie wiadomo, która z tych dwóch postaci jest filogene-tycznie pierwotniejsza, gdyż planula, choć częściej rozwija się w 'polipa, może również przekształcić się w meduzę. Niewykluczone, że stadium po­lipa wcisnęło się w cykl roz­wojowy p. dopiero wtórnie.

22(1


pelagohydra,

Obie postacie mają jednak ten sam schemat budowy, tylko z odwrotnym skierowaniem o-tworu gębowego i różną gru­bością warstwy wspierającej. P. zamieszkują wszystkie mo­rza, a w wodach słodkich re­prezentowane są jedynie przez nieliczne gatunki. Stanowią ważmy składnik planktonu morskiego i czynnik skałotwór-czy. Obejmują ok. 9000 gatun­ków należących do 3 wyraźnie wyodrębniaj] ących się gromad:

stultoiopławow, krąźkopławów i koralowców. [Z.S.]

pawieniec (Pauonźa) — rodzaj jamochłonów z rzędu -^-korali madreporowych. Tworzy kolo­nie. Polipy odkładają płytki bazalne o licznych septach, tak jak polipy grzybinki, z którą p. jest blisko spokrewniony. Za­mieszkuje O. Indyjski i Pacy­fik. (Tabl. VI). [Z.S.]

pazurnice -*pratchawce.

pąkU (Balanus) — rodzaj sta­wonogów z rzędu ->toraczkow-ców. Obejmuje gatunki o budo­wie znacznie odbiegającej od schematu budowy skorupia­ków, ukryte całkowicie w wa­piennej skorupce o kształcie ściętego stożka, przyrośniętego podstawą do podłoża. Wyso­kość i szerokość .poszczególnych osobników zależnie od gatun­ku waha się zazwyczaj w gra­nicach l—8 mm. Kształt sko­rupki zależy w dużym stopniu od warunków środowisko­wych; w miejscach o silnym falowaniu jest ona bardzo przysadzista i ma szeroką podstawę, .natomiast w spokoj­nej wodzie, zwłaszcza w zwar­tym jednogatunkowym zespole;

wznosi się dość wysoko w górę, mając stosunkowo wąską pod­stawę. Skorupka składa się z 6 połączonych ze sobą płytek

bocznych oraz 2 par rucho­mych płytek, tworzących roz­suwane na boki wieczko. Przez otwór p. wysuwają 6 par czło­nowanych, dwugałęzistych od­nóży tułowiowych, będących jedyną zewnętrzną cechą świadczącą o ich przynależno­ści do skorupiaków. P. pokry­wają gromadnie rozmaite pod­morskie przedmioty, jak ka­mienie, skały i falochrony, osiadając także na iniektćirych większych zwierzętach, zwłasz­cza na pancerzach dużych sko­rupiaków, muszilach mięcza­ków itip. Należy tu kilkadzie­siąt gatunków żyjących na płytkim dnie wszystkich mórz i oceanów. (Tabl. XIII). [L.Z.l

1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   ...   50


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna