MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona24/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   ...   50

pedicellaria -^.jeżówce.

Pelagia, meduza świecąca (Pe­lagia noctiiuca) gatunek ja­mochłona z rzędu —>-Semaeo-stomeae. Występuje wyłącznie w postaci meduzy. Ma półku-listy klosz barwy pastelowo-purpurowej. Gonady i czułki są ciemnoczerwone. P. żyje w strefie otwartego morza, nie­raz w chmarach wielokilome-trowea długości. Przy podraż­nieniu wydziela światło, któ­rego chemiczne podłoże nie jest znane. Zasiedla Atlantyk

1 Morze Śródziemne. [Z.S.]



pelagobydra (Pelagohydra)rodzaj jamochłonów z rzędu -»-stułbiowców. Mały, liczący

2 mm długości polip jej przed­stawicieli wiedzie pelagiczny tryb życia, wisząc czułkami w dół na pęcherzyku (o około 2 cm średnicy), powstałym z jego części stopowej. Wnętrze tego tworu podzielone jest na wiele komór, które częściowo komunikują się z jamą ga-stralną. Z pęcherzyka tego wy­rastają -»stolony i pączki me-



T,

pelagoturia

222

223

peranema

duzoidalne. P. występują u wy­brzeży Nowej Zelandii. [Z.S.]



pelagoturia {Pelagothuria)rodzaj szkarłupni z rzędu

-••straszykowców. Obejmuje formy wiodące pelagiczny tryb życia, a wyglądem przypomi­nające drobne meduzy. Ciało ich ma konsystencję galareto­watą, o różowym lub fioleto­wym zabarwieniu. Unosi się ono stroną .gębową ku górze. Gębę otacza 13—20 palcowa-tych czulków. Tuż za nimi roz­pięta jest błona pływina na kil­kunastu .długich wypustkach wspornikowych. P. żywią się mikroskopijnymi okrzemkami, pro.mienicami itp. Są repre­zentowane przez kilka gatun­ków rozsiedlonych w głębszych warstwach tropikalnych czę­ści Atlantyku i Pacyfiku. Po­jawiają się niekiedy także na powierzchni oceanu. [L.2.]



peimatozoa (Pelmatozoa) — podtyp z typu -^-szkarłupni. Były reprezentowane w przy­rodzie szczególnie licznie w erze paleozoicznej. Spośród należących do nich 5 gromad

Cystidea, Blastoidea, Edrio-asteroidea, Heterostela i liliow­ców — do czasów współczes­nych dożyli tylko przedstawi­ciele gromady ostatniej. (L.2.1



pelzak czerwonki (Entamoeba histolytica) gatunek pierwo­tniaka z rzędu —>-pełzaków na­gich. Jest pasożytem, który wy­stępuje w 2 formach: minuta (o średnicy 7—16 (*m) i magna '(o średnicy 40—50 (im). Czę­ściej spotykana jest forma mi­nuta, nieszkodliwa dla orga­nizmów stanowiących jej sie­dlisko. Natomiast formy magna nadtrawiają nabłonek jelita, odżywiagąc .się jego zawarto­ścią. W ten sposób powstają nadżerki i owrzodzenia, ponie­waż 'do ranek dostają się bak­terie. Ranki mogą silnie krwa­wić. Choroba zwana czerwon­ką amebową objawia się silną biegunką i pojawianiem krwi w kale. Nie wiadomo dokład­nie, w jakich okolicznościach forma minuta, która może przebywać w jelicie jako ko-mensal, przechodzi w formę magna i raptem dochodzi do rozwoju choroby. Wydaje się, że zachorowalności sprzyjają takie czynniki, jak osłabienie i złe 'odżywianie, zwłaszcza w klimacie ciepłym. P.cz. wystę­puje nie tylko u człowieka, ale również u małp, psów i innych kręgowców. [A.J.K.]

pelzak okrężnicy (Entamoeba coli) — gatunek pierwotniaka z rzędu -»pelzaków nagich. Podobnie jak -»-pełzak 'czer­wonki 'może występować w 2 formach: minuta (ok. 10 (im średnicy) i magna (ok. 40 urn średnicy) i ma podobny do niego cykl życiowy i wygląd. Odróżnić go można od tego ostatniego tylko po bardziej owalnym kształcie komórki, bardziej ziarnistej cytoplazmie i po tym, że nigdy nie pożera krwinek. Występuje w jelicie grubym człowieka. W krajach o klimacie umiarkowanym za­chodniej Europy zarażenie p.o. populacji ludzlhich dochodzi do 50°/i). Występuje ono jako ko-merasal w jelicie grubym czło­wieka. Inne zwierzęta, np. mal-py i szczury, nie zarażają się nim w naturze. [A.J.K.]

pelzaki nagie, ameby (Amoebi-da) — rząd pierwotniaków z podgromady -*korzenionóżek. Mają duże, płatowate nibynóź-ki. Zwykle jest ich kilka, jed­nakże pod wpływem określo­nych zmian w składzie wody środowiska mogą wytwarzać tylko pojedynczą nibynóżkę.

Ciało ich pokrywa błona cyto-plazmatycżna. Zawiera ono ziarnistą cytoplazmę wewnę­trzną, w której występują wo-dniczki trawienne, wodniczhi tętniące i jądro, oraz nieziar-nistą cytoplazmę zewnętrzną.

Przedstawiciel pelzaków nagich l — nibynóżki; 2 — jądro; 3 — wodniczka tętniąca; strzałki wsfka-zują kierunek 'ruchu cytoplazmy

Rozmnażanie p.n. odbywa się przez podział komórki. Proce­sy płciowe nie są znane. W przypadku form wielo'jądro-wych podział komórki .poprze­dza (podział jąder, które zosta­ją rozdzielone pomiędzy po­tomne osobniki. Niektóre p.m. dzielą się wielokrotnie we­wnątrz cysty. P.n. występują na roślinach, w ściółce, glebie i we wszelkich nieomal wo­dach. Znane są też formy pa­sożytnicze (np. pełzak okręż-nicy i (pełzak czerwonki). P.n. stanowią obiekt licznych ba­dań nadi zjawiskami ruchów cytoplazmy, -».pinocytozy i

->.fagocytozy. Dawne przekona­nie o niezwykłej prymitywnoe-ci tej grupy zwierząt zostało zachwiane przez wykrycie

->-wiciowcopełzaków, stanowią­cych ogniwo pośrednie między pełzakami a wiciowcami. [A.J.K.]



pelzaki skorupkowe (Testacea)

- rząd pierwotniaków z pod-groimady -a-korzenionóżek. Wy­twarzają zewnętrzną skorupkę organiczną, •mineralną albo or­ganiczną z dolepianymi czą­stkami pochodzącymi ze środo­wiska zewnętrznego, •np. z drobnymi ziarenkami kwarcu, okruchami okrzemków lub ze szczątkami łodyg. Skorupki p.s. mają 'kształt banieczki, wazonika lub .spłaszczonego dzbanuszka i są zaopatrzone w l otwór. Przezeń wydostaje się pęk nibynóżek, podczas gdy całe ciało ukryte jest w sko­rupce. W czasie podziału ko­mórki część cytoplazmy wraz z potomnym jądrem wysuwana jest na zewnątrz przez otwór gębowy starej skorupki i dobu-dowuge sobie mową skorupkę. Substancje organiczne i mine­ralne służące do budowy sko­rupki gromadzone są na tere­nie cytoplazmy i następnie wy­pychane ku jej warstwom po­wierzchniowym. Ostateczne formowanie szkieletu odbywa się na powierzchni komórki. Nibynóżki p.s. są płatowate lub nitkowate. P.s. występują we wszystkich środowiskach słod­ko- i słonawowodnych o od­czynie kwaśnym. W ich szkie­letach nie wykryto nigdy wę­glanu wapnia. Znaczenie badań nad p.s. rośnie wraz ze wzro­stem zainteresowań ochroną wód i procesami biologicznymi, które w nich zachodzą. Ich łatwo wykrywalne w wodzie skorupki są wygodnym wskaź­nikiem procesów biologicznych, odbywających się w różnych środowiskach, np. w biologicz­nych oczyszczalniach. Najpo­spolitszymi rodzajami p.s. są Arcella, Euglypha oraz Diffiu-gia. [A.J.K.l



peranema (Peranema) — rodzaj pierwotniaków z rzędu —rEu-glenida. Obejmuje gatunki bez-zieleniowe, długości 40—70 u.m. P. mają wić usztywnioną u nasady, a jedynie część dystal-na jest ruchliwa. Obecność stigmy wskazuje, że p. są bli­sko spokrewnione z wiciowca-

perlą


23A

rai zdolnymi do fotosyntezy. P. występują masowo w zbiorni­kach słodteowodnych, zawiera­jących 'duże ilości substancji gnijących. [A.J.K.]

perlą ->imałże, ->perłopław.

perioplaw (Pteria, Pinctada)rodzaj mięczaków z rzędu -+nierównomięśniowych. Mu­szle p. mają grzbietową kra­wędź prostą, a poza nią kształt prawie kolisty i osiągają w za­leżności od gatunku i warun­ków środowiskowych 10—30 cm średnicy. Zewnętrzna powierz­chnia muszli jest barwy zie­lonkawej lub brunatnej, zupeł­nie 'niepozornej. Znajdująca się wewnątrz warstwa perłowa odznacza się znaczną grubością i wyjątkowo pięknym blas­kiem. P. w liczbie kilku gatun­ków zamieszkują wszystkie morza tropikalne, a w rejonie Pacyfiku rozprzestrzenione są też szeroko w strefie subtro­pikalnej, od Japonii po Austra­lię. Żyją ma dnie, od strefy pływów do głębokości ponad 30 m, najlepiej jednak rozwi­jają się w miejscach płytkich. Do twardych przedmiotów na dnie przytwierdzają się bisio-rem. Masę perłową, zwaną też macicą perłową, i perły p. z da­wien dawna używano do wy­robu cennych ozdób. W cza­sach nowożytnych głównymi terenami połowu p. było Morze Czerwone i 'okolice Cejlonu, a gdy tamtejsze ławice zostały wyniszczone rabunkową eks­ploatacją, połowy jęły się kon­centrować na zachodnim Pacy­fiku. Również na Morzu Ka­raibskim poławia się nieco p. Ich masa perłowa przynosi dochód niewielki, perły zaś wielkiej wartości znajduje się bardzo rzadko. Prawdziwy przewrót w obrocie perłami nastąpił na krótko przed I

Wojną Światową, kiedy Japoń­czyk Milkimoto opracował te­chnikę sztucznej ich hodowli. Zasada tej techniki jest prosta, lecz wykonanie wymaga mi­strzowskich umiejętności. Z dorodnego okazu p. pobiera się fragment nabłonka płaszcza, nabłonkiem tym obszywa ka­wałek masy perłowej i całość wszczepia temuż osobnikowi w nogę. Jeżeli przeszczep się przyjmie, nabłonek (pochodzą­cy z płaszcza wydziela nadal masę perłową, odkładając ją na powierzchni obszytego za-wiązka przyszłej perły. Małże z przeszczepami są oczywiście troskliwie hodowane, zwykle w koszykach zawieszonych w morzu na odpowiedniej głębo­kości. Wytworzenie dostatecz­nie dużej perły trwa 2—7 lat. Można uzyskiwać różny kształt sztucznych pereł, wszczepiając odpowiednio uformowane za­wiązki. Masę perłową zaczęły ostatnio coraz gwałtowniej wy­pierać tworzywa sztuczne, w związku z czym obecne poło­wy p. mają przeważnie na celu tylko pozyskanie żywych mał­żów dla farm hodowli pereł. Niedawno na Morzu Czerwo­nym podjęto . z ramienia UNESCO akcję odtworzenia wyniszczonych ławic p. W tym celu zakotwicza się na morzu tratwy złożone z cieniutkich li­stewek bambusowych w miej­scach, gdzie znajdują się w wodzie larwy p. już dojrzałe do osiadania na podłożu. Osia­dają one na listewkach tratw, po czym listewki te rozkłada się na rusztowaniach podwod­nych, aby zapewnić małżom optymalne warunki rozwoju. W hodowlach poważny pro­blem stanowi zabezpieczenie p. przed drapieżnymi ślimakami i rozgwiazdami. [T.U.]



perłoródka, perłoródka rzecz-

TABLICA X. PIERŚCIENICE

Pijawka rybia

Wieloszczet osiadły Spirographis spalaniami

TABLICA X. PIERŚCIENICE (c.d.)

Wazonkowiec Cognellia sphagneloriim

Nereid Nereis pelagica

TABLICA X PIERŚCIENICE (cdi

Rurki serpul na muszli przegrzebka

TABLICA XI. OSTROGONY

TABLICA Xli. PAJĘCZAK1

Skrzypłocz od strony grzbie­towej (u góry) i od strony brzusznej (u dołu)

Przedstawiciel Holopeltidia Mastigoproclus giganteus

Przedstawiciel Amblypygi Tarantula marsinemaculata (H.W. Levi: Spiders and their Kin)

TABLICA XII. PAJĘCZAKI (c.d )

Samica prządki Nephila maculata

Kątnik Tefenaria domestca (H.W. Levi: Spiders and their Kin)

TABLICA Xli. PAJĘCZAKI (c.d )

Poskocz krasny. U góry samiec, u dołu samica (H.W. Levi: Spiders and Iheir Kin)

TABLICA XII. PAJĘCZAKI (c.d.)

Tarantula ukraińska

Gryziel

225

Philaeus chrysops

na, sk&jka perłorodna (Marga-ritifera margaritifera) ga­tunek mięczaka z rodziny Mar-gwitiferidae), z rzędu -»-blasz-koskrzelnych właściwych. Jej muszla dochodząca do 15 cm długości przypomina muszlę dużej -wskójki o tępych koń­cach i grubych ścianach. Bar­wa muszli jest ciemnobrązowa, prawie czarna. Gruba warstwa perłowa muszli ma piękny po­łysk. P. wytwarzają stosunko­wo często duże perły, które mają pewną wartość handlo­wą. Zamieszkują północne re­jony Europy, Azji i Ameryki Północne]. Żyją w chłodnych potokach górskich, płynących na podłożu nie zawierającym wapnia. U nas p. spotykano kiedyś w Sudetach, ale praw­dopodobnie wyginęły tam cał­kowicie, a próby ponownego rozmnożenia ich na tym derenie na razie nie powiodły się. Obecnie wszędzie są rzadkie bądź zagrożone wyginięciem z powodu wielkiej wrażliwości na zanieczyszczenie wody ście­kami. W Europie do spadku ich liczebności przyczynił się też rabunkowy połów dla po­zyskania masy perłowej i pe­reł. [T.U.]



perloródka rzeczna - -<-perlo-ródka.

peryderma — zesklerotyzowana osłona ciała graptolitów, a także jamochłonów, wystę­pująca głównie u kolonijnie żyjących -».stułbiopławów. P. jest swoistą formą kutikuli. U niektórych gatunków obejmu­je tylko łodygi kolonii, u in­nych tworzy kielich owale bądź rurowate osłony (niekiedy z wieczkiem) wokół polipów i zwie się wówczas teką, hydro-teka, a w odniesieniu do poli­pa rozrodczego — gonoteką. P. spełnia funkcję wzmacniania

kolonii i ochrony jej przed uszkodzeniami. [Z.S.]



perystom -^komórka pierwo-tniacza, ->fagocytoza.

pęczka (Simocephalus) ro­dzaj stawonogów z rzędu

-4-wioślarek. Długość ciała sa­mic wynosi 1,5—4 mm, samców



— około l mm. Skorupka okry­wa cały tułów wraz z 5 parami odnóży. Drobna, nieco zao­strzona głowa jest nieznacznie oddzielona od tułowia. Owalna skorupka ma charakterystycz­ny wzgórek na tylnym brzegu i rząd szczecin wyrastających z bruzdy przebiegającej blisko brzusznej krawędzi skorupki. Odwłok jest masywny, z cha­rakterystyczną wnęką z tyłu. Samce pojawiają się okresowo. Samice rozmnażające się dzie-worodnie składają do 48 jaj, natomiast rozradzające się płciowo — tylko l jajo. Zna­nych jest 17 gatunków p., z których kilka należy do kos-mopolitów. Zasiedlają one wszelkiego rodzaju zbiorniki wodne, nie wyłączając kałuż, torfianek i pól ryżowych. By­tują także w strefie przybrzeż­nej jezior i słonawowodnych zalewów. W Tatrach występu­ją aż do wysokości 1500 m n.p.m. [L.Ż.]

Philaeus chrysops — gatunek stawonoga z rodziny —>.skaku-nowatych. Jeden z najwięk­szych (długość ciała około 8 mm) i najładniejszych kra­jowych przedstawicieli tej ro­dziny pająków. Głowotułów obu płci jest czarny, odwłok samicy szary lub oliwkowo-szary z 2 podłużnymi, białymi paskami na grzbiecie i czarną “strzałką" między inimi. Sa­miec ma odwłok jasterawoczer-wony, również z czarną “strzał­ką" na stronie grzbietowej. P.

Phytomonadida

226

ch. jest gatunkiem bardzo po­spolitym w południowej Euro­pie. W Polsce występuje rzad­ko na nielicznych stanowis­kach, pospolitszy jest tylko w Pieninach. Zamieszkuje miej­sca szczególnie dobrze nasło­necznione i ciepłe, w Pieninach — skałki i rumowiska wapien­ne, na niżu — wysokie 'brzegi rzek (Wisły, Odry i Nidy) oraz wydmy (np. w Puszczy Kam­pinoskiej). [J.P.]

Phytomonadida — rząd pier­wotniaków z podgromady -i-wi-ciowców roślinnych. Charak­teryzuje je przednie położenie 2—4 wici prawie równej dłu­gości. Są typowymi wiciowca-mi roślinnymi. Mają jasnozie­lony chloroplast o kształcie miski lub kubeczka. W zagłę­bieniu chloroplastu leży jądro. Niektóre P. są pozbawione chloroplastu, a węgiel do syn­tezy związków organicznych czerpią z octanów. Substancją zapasową P. jest skrobia. Ścianki ich komórki zbudowa­ne są z celulozy. Tylko nie­liczne gatunki są zdolne do tworzenia nibynóżek. P. mogą występować jako osobniki po­jedyncze (np. chlamydomonas) bądź formy kolonijne (np. to­czek i gromadnica). Większość gatunków zdolna jest do wy­twarzania gam»t różniących się od siebie morfologicznie lub tylko fizjologicznie. Zygota po­wstała po kopulacji gaanet pod­lega podziałowi redukcyjne­mu, rozpadając się na 4 haplo-idalne osobniki wegetatywne. P. są pospolitym składnikiem planktonu wód słodkich, słona-wych i słonych. [A.J.K.]

piasecznik ->piaskówka. piaskolaz -».małgiew.

piaskówka, piasecznik, nale-pian {Arenicola. marina) — ga­tunek pierścienicy z podgro­mady ->wieloszczetów osia­dłych. Ma kształt wydłużony, obły. Ubarwienie bywa u niej różne, najczęściej zielonkawe, żółtawe lub czerwonawe, jasne lub bardzo ciemne. P. docho­dzą czasem do długości 40 cm, zwykle — do 20 cm. Ciało ich dzieli się na 3 zasadnicze od­cinki: odcinek przedni, złożo­ny z 6 pierścieni z parapodia-mi i pęczkami szczecinek, środ­kowy, złożony z 13'pierścieni, z parą rozgałęzionych, czer­wonych skrzeli na każdym z nich, oraz odcinek końcowy, węższy od pozostałych, pozba­wiony szczecinek. P. są roz-dzielnopłciowe. Larwy tego ga­tunku przebywają początkowo na powierzchni piasku i dopie­ro po osiągnięciu około 8 cm długości zaczynają bytować w sposób podobny do osobnika dojrzałego. Dojrzałość płciową osiągają w 2 roku życia. P. wy­stępują masowo na piaszczy­stych wybrzeżach Bałtyku i

Piaskówka Widoczne skrzela na środkowym odcinku ciala



227

pierścienice

Morza Północnego, w strefie przyboju. Żyją w wygrzeba­nym w piasku chodniku o głę­bokości 20—30 cm, w kształcie litery L lub U. Wejście do chodnika ma formę lejka, a ścianki chodnika zlepione są śluzem. P. odżywiają się resz­tkami organicznymi i mikroor­ganizmami, pobierając podob­nie do dżdżownic cały substrat glebowy. Mniej więcej co 40—

—45 minut każda z nich wy­dala na powierzchnię piasku tzw. 'koprolity, których stożki wskazują miejsce przebywania zwierząt. P. są zbierane przez wędkarzy jako przynęta dla ryb. [M.G.]

pielgrzym (Gecarcźraus) — ro­dzaj stawonogów z sekcji

-^krabów. Obejmuje gatunki mające głowotułów długości do 7 cm, w kształcie mocno za­okrąglonego trapezu, rozsze­rzającego się ku przodowi. P. spędzają dzień w norkach o głębokości zazwyczaj 30—50 cm. Żerują nocą, wędrując przy tym nierzadko gromadnie. Potrafią wspinać się na krzewy i niskie drzewa. Należy do nich szereg gatunków zamieszkują­cych lasy tropikalne w pobliżu wybrzeży morskich, do około 350 m n.p.m. Poławia się je w celach konsumpcyjnych. [L.Ż.]



pieniążek (Clypeaster) ro­dzaj szkarłupni z rzędu ->pie-niążkowców. Obejmuj e formy o silnie spłaszczonej, okrągławej lub owalnej skorupie, osiąga­jącej niekiedy średnicę 20 cm. Rzędy płytek ambulakralnych tworzą ina górnej stronie sko­rupy regularny rysunek liścia kasztanowca. Powierzchnia cia­ła usiana jest gęsto krótkimi, przeważnie ciemnobrunatnymi kolcami, spomiędzy których wysuwają się liczne nóżki am-bulakralne. P. obejmują wiele

gatunków szeroko rozprze­strzenionych w morzach tro­pikalnych. W Oceanie Indyj­skim należą do najbardziej po­spolitych mieszkańców płytkie­go dna piaszczystego, a także dna mulistego. Niektóre gatun­ki ryją w dnie chodniki. [L.Z.]



pieniążkowce (Clypeastroidea) rząd szkarłupni z podgromady -••jeżowców nieregularnych. Obejmują formy o masywnej, silnie spłaszczonej skorupie, mającej często postać kolistego lub owalnego dysku. Uzbrojona w mocne zęby gęba znajduje się pośrodku strony brzusznej, natomiast odbyt mieści się na tylnym krańcu lub nawet prze-" sunięty jest na brzuszną stronę ciała. Górna część skorupy łą­czy się zazwyczaj z dolną za pomocą beleczek i listewek, tworzących niekiedy sieć ota­czającą narządy wewnętrzne. Rzędy płytek ambulakralnych formują na górnej stronie skorupy bardzo charakterysty­czny wzór pięciopłatkowego kwiatu lub liścia kasztanowca, przy czym każda para otwor-ków ambulakralnych połączona jest wzajemnie bruzdą. Sko­rupę pokrywają gęsto bardzo drobne kolce, tworzące zwartą powloczkę w rodzaju krótko strzyżonego futerka. P. zamie­szkują przeważnie miękkie dno, w którym chętnie się zagrze-bują. Żywią się mikroskopij­nymi organizmami dennymi, np. okrzemkami, korzenionóż-kami, drobnymi widłonogami. Obejmują wiele gatunków, roz­siedlonych głównie w morzach tropikalnych. Należy do nich m.in. pieniążek. Nieliczne ga­tunki subarktyczne tego rzędu reprezentuje m.in. dolaretepia-, skowy. [L.Ż.]

pierścienice (Annelida) typ zwierząt o ciele wydłużonym,

pierścienice

228


obłym (u ,prapierścienic ł ską-poszczetów) lub częściej grzbie-towo-brzusznie spłaszczonym (mp.-u wieloszczetów i pijawek), zbudowanym z szeregu pier­ścieni (metaimerów) zróżnico­wanych w zespół -głowowy i tułowiowy. Część głowowa składa się z płata przedgębo-wego, czyli czołowego (prosto-mium), i płata gębowego (pe-nstomźum). Ciało kończy się pierścieniem odbytowym (py-gidium). Na odcinku głowowym niektórych p. (wieloszczety) znajdują się przydatki w po­staci wąsów, głaszczek i czuł-ków, a na pierścieniach tuło­wia — skrzela. Długość p. wa­ha się od kilku milimetrów do ponad 2 m. Pierścieniowej bu­dowie zewnętrznej odpowiada na ogół budowa wewnętrzna. Poszczególne pierścienie, zwa­ne także segmentami lub so-mitami, to odcinki ciała, w których w zasadzie powtarzają się te same narządy. U niektó­rych grup p., np. u pijawek, zewnętrzne .pierścienie są licz­niejsze, zostały wytworzone w wyniku sfałdowania okrywy ciała i nie odpowiadają se-gmentacji wewnętrznej. U szczelnie i sikwiaków segmen-tacja wewnętrzna zanikła. W skórze większości p. znajdują się 'liczne gruczoły, organa zmy­słowe i szczecinki. Szczecinki mogą być osadzone bezpośred­nio w skórze, np. u steąposzcze-tów, lub na specjalnych przy-datkach, zwanych iparapodia-mi, jak np. u wieloszczetów. Wór sikórno-mięśniowy p. skła­da się z jednowarstwowego nablonika pokrytego na ogół cienkim oskórkiem, warstwy mięśni okrężnych oraz grubej warstwy mięśni podłużnych. Ponadto u wielu p. występuje jeszcze warstwa mięśni skoś­nych, a niekiedy także osobne

pasmo •tkanki łącznej. Między muskulaturą a przewodem po­karmowym znajduje się wtór­na jama ciała (coeloma). Wy­pełnia ją płyn surowiczy, po­średniczący w wymianie gazów i pokarmu między układem krwionośnym a komórkami cia­ła. Układ krwionośny jest na ogół dobrze rozwinięty. W grzbietowym naczyniu krwio­nośnym, położonym ponad je­litem, krew płynie od tyłu ku przodowi ciała. W naczyniu brzusznym kierunek przepły­wu krwi jest odwrotny. U wie­lu p. krew przepływa dzięki pulsującym ruchom naczynia grzbietowego. U typowych p. układ krwionośny jest za­mknięty i wtedy naczynia grzbietowe i brzuszne połączo­ne są naczyniami pierścienio­wymi. Niektóre z naczyń pier­ścieniowych (np. u dżdżownic) lub naczynia boczne (np. u pija­wek) pulsują i stąd nazwano je “sercami". Osocze krwi p. mo­że być- bezbarwne, czerwone lub zielonkawe. W przewodzie pokarmowym wyróżnia się otwór gębowy, jelito przednie, złożone z ijaany gębowej gar­dzieli i przełyku, jelito środ­kowe i 'krótkie jelito proste, zakończone odbytem. Otwór gębowy znajduje się 'zawsze po stronie brzusznej i jest osło­nięty od góry płatem przedgę-bowym. Początkowy odcinek przewodu pokarmowego uwy­pukla się czasem na zewnątrz i tworzy ryjek. Wydalanie zbędnych produktów przemia­ny 'materii odbywa się prze­ważnie poprzez narządy rurko­we, czyli nefrydia, znajdujące się parami w poszczególnych pierścieniach i stąd zwane na­rządami odcinkowymi. Narzą­dy te są typu metanefrydialne-go. Każdy z nich składa się z orzęsionego lejka, którego

228

pierwieńce

krótki przewód przebija prze­grodę dzielącą pierścienie i przechodzi w skręconą rurkę, otwierającą się na zewnątrz w następnym pierścieniu. U wie-loszczeftów przewody wydalni-cze służą równocześnie jako przewody układu rozrodczego. Większość p. oddycha całą po­wierzchnią ciała, a pozostałe, głównie wieloszczety, wyposa­żone są w prymitywne skrzela znajdujące się na odcinku gło­wowym, na parapodiach, rza­dziej na "tylnym końcu ciała. Niektóre p. mają oczy, przy czym spotyka się u jednych jedynie prymitywne plamki oczne, u innych dobrae rozwi­nięte oczy, zaopatrzone w so­czewki, u jeszcze innych — różne organa wzroku, stano­wiące pośrednie stadia pod względem zaawansowania w rozwoju między 'dwoma wyżej wymienionymi skrajnymi. U-kład nerwowy p. .składa się ze zwojów mózgowych, spoidła (obrączki) okołogardzielowego i odchodzącego od niego brzusz­nego, drabinkowego łańcucha nerwowego, w skład którego wchodzą 2 pnie nerwowe, nie­kiedy zrośnięte, połączone 2 zwojami w każdym pierścieniu. Gonady, czyli skupienia ko-• mórek tworzących gruczoły rozrodcze, powstają w nabłon­ku otrzewnej. U niektórych p. gonady wykształcają się tylko w określonych odcinkach oiała i mają specjalne kanały wyprowadzające. Na ogół ko­mórki jajowe i plemniki wy­tworzone w gonadach wpadają do jamy ciała i przez narządy wydalnicze wydostają się na zewnątrz. Składane jaja zle­pione są zwykle po kilka lub kilkanaście, a niekiedy (jak np. u skąposzczetow i pijawek) oto­czone bywają kokonem. U p. występuje rozdzielnopłciowość (u większości wieloszczetów)



lub obupłciowość (u shapo-szczetów, pijawek, niektórych wieloszczetów), a także roz­mnażanie bezpłciowe (u nie­których wieloszczetów i skąpo­szczetow). Rozwój p. jest na ogół prosty i tylko pewne ga­tunki morskich wieloszczetów przechodzą przeobrażenie. U tych ostatnich występuje po­stać larwy pelagicznej -»tro-chofory, u innych — larwy przystosowanej do życia den­nego, a u jeszcze innych w okresie rozrodu następują zna­czne zmiany morfologiczne, przy jednoczesnym przejściu z życia na dnie w formy pływa­jące pod powierzchnią wody, zwane —?-heteronereis. P. żyją na całym świecie w wodach morskich, śródlądowych oraz w środowiskach wilgotnych, np. w gnijącym materiale roślin­nym lub w glebie. Poruszają się pełzając lub przeciskając przez suhstrat, rzadziej są for­mami pływającymi lub osiad­łymi. Wśród p. istnieją formy drapieżne, odżywiające się re­sztkami organicznymi, a także pasożyty zewnętrzne, rzadziej wewnętrzne zwierząt kręgo­wych i bezkręgowych. Wiele wodnych p. stanowi istotny składnik pokarmu ryb i innych zwierząt wodnych. Lądowe p. (dżdżownice, wazorakowce) odgrywają poważną rolę w procesach mineralizacji sub­stancji organicznej. Niektóre p., np. pasożytnicze pijawki, są przenosicielami chorób. Wśród poznanych dotąd około 7000 gatunków p. wyróżniono 6 gro­mad, a mianowicie wieloszcze­ty, skąposzczety, pijawki, szczetnice, sikwiaki oraz p. o nie ustalonym jeszcze stanowi­sku systematycznym — nie-zmogowce. [M.G.]
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   ...   50


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna