MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona25/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   50

pierwieńce ->prapierścienice.

pierwotniaki

230

pierwotniaki (Protozoa) — typ -^bezkręgowców o mikrosko­pijnej wielkości, jednokomór­kowych, mających (z wyjąt­kiem bruzdnic) jądro o budo­wie chromosomowej. Przynaj­mniej w pewnych Warunkach i w pewnych stadiach życio­wych p. są zdolne do wykony­wania aktywnych ruchów. Cho­ciaż p. zalicza się do zwierząt, to jednak przedstawiciele nie­których ich rzędów wykazują zdolność syntetyzowania pew­nych związków chemicznych podobnie jak rośliny (np. doko­nywania fotosyntezy, wytwa­rzania związków białkowych z nieorganicznych źródeł azotu, tworzenia skrobi i wytwarza­nia błonnika). Kształt ciała p. może być zmienny, wyznaczo­ny jedynie właściwościami bło­ny komórkowej, bądź też stały, wówczas gdy ciało usztywnia cytoszkielet, struktury włókni­ste pod powierzchnią cytoplaz-my albo pancerzyk zewnętrz­ny. Kształt ciała bywa często uwarunkowany wpływami śro­dowiska, w którym przebywa dany p. Ponadto zachodzi duża zmienność kształtu w zależno­ści od fazy w cyklu życiowym p. Niektóre p. mogą występo­wać w większych skupieniach, tworząc mniej lub bardziej zintegrowaną kolonię. Niekie­dy w obrębie kolonii następuje podział funkcji między po­szczególnymi osobnikami. P. prowadzą życie aktywne w śro­dowiskach wodnych albo w płynach ustrojowych czy w komórkach żywiciela (w przy­padku form pasożytniczych). Zamieszkują wody glebowe, podziemne, wody słodkie, sło-nawe i morskie. Znane są for­my o bardzo szczególnych wy­maganiach środowiskowych, jak też formy o bardzo szero­kim zakresie tolerancji. Na ogól gatunki p. wolno żyjących

mają szeroki zasięg geografi­czny. P. narażone na gwałtow­ne zmiany środowiska, np. wysychanie małych zbiorni­ków wodnych, mają zdolność do wytwarzania cyst prze-trwalnikowych. Także formy pasożytnicze wytwarzają zwy­kle cysty wydalane na zewnątrz gospodarza, zdolne do za­rażenia następnego żywiciela. Rola p. w przyrodzie jest bar­dzo duża. P. roślinne stanowią zasadniczy, a czasem jedyny element planktonu zdolny do fotosyntezy i stoją wobec tego u samej podstawy łańcucha troficznego. Zasoby związków organicznych wytwarzane w morzach przez p. są równie wydajne jak glonów. Ma to po­ważne znaczenie dla utrzyma­nia przy życiu zwierząt wyżej uorganizowanych. P. "slodko-wodne służą jako element wskaźnikowy do oceny czysto­ści wód, ponieważ ich wystę­powanie jest ściśle uzależnione od obecności lub nieobecności specyficznych związków w stę­żeniach nieomal niewykrywal-nych innymi metodami. Nie­które p. są groźnymi pasoży­tami chorobotwórczymi czło­wieka i zwierząt. W ostatnich latach wykorzystano niektóre p. pasożytnicze 'do zwalczania klęsk powodowanych przez in­wazje np. owadów czy króli­ków. Badanie szkielecików otwornic kopalnych ma istotne znaczenie w poszukiwaniu złóż ropy naftowej, bowiem niektó­re ich gatunki są wskaźnikami pokładów roponośnych. Pomię­dzy p. występują ogromne róż­nice w zdolności do syntetyzo­wania związków chemicznych, nie spotykane w żadnej innej grupie, z wyjątkiem może bak­terii. Wiele gatunków p. hodu­je się w laboratoriach badaw­czych, gdyż są dobrym mate­riałem do badań szeregu

231

Pijawka końska

procesów biologicznych, tanim i względnie łatwym w hodowli. P. obejmują około 50000 ga­tunków. Zaledwie kilka 2 nich zbadano bliżej pod względem biochemicznym. P. podzielono na 4 podtypy: Sarcomastźgo-phora, sporowce właściwe, spo-rowce pełzakowate i Ciiiopho-ra, [A.J.K.]

pijawczak (Branchiobdella pd-raszta) — gatunek pierścienicy z rodziny Branchiobdellidae, z gromady -^skąposzczetów. Ma ciało wydłużone, krępe, o za­barwieniu od brudnożółtego do czerwonego, o długości około 10 mm. Nazwa gatunkowa po­chodzi od podobieństwa w bu­dowie, sposobie życia i poru­szania się do pijawek. Na ciele brak szczecinek (jak u wszyst­kich Branchiobdellidae). Seg­menty głowowe są wyraźnie szersze od następnych. W ja­mie gębowej występują oskór-kowe twory, tzw. szczęki, słu­żące do rozdrabniania pokarmu. Tylny pierścień ciała wyposa­żony jest w przyssawkę (jedy­ny przypadek u skąposzczetów) szerszą niż pozostałe pierście­nie końcowe. P. porusza się kroczącym ruchem pijawki. Jest znany 2 Europy Środko­wej, Bałkanów i Finlandii. W Polsce znaleziono go na rakach na Pomorzu. Okazy dojrzałe żyją pasożytniczo na skrzelach, w okolicach stawów odnóży, na czułkach i na jajach raków rzecznych, żywiąc się głównie krwią i włóknami mięśni go­spodarzy. Okazy młodociane pożerają detrytus. [M.G.]

pijawka kacza (Theromyzon

tessulatum) gatunek pier­ścienicy z rzędu -^pijawek ryj-kowych. Ma ciało bardzo mięk­kie, krępe, stosunkowo szero­kie, po stronie brzusznej płas­kie lub wklęsłe, złożone z 74

pierścieni zewnętrznych. Za­barwienie strony grzbietowej od zielonooliwkowego, zielono-brunatnego do brunatnego, 2 6 wzdłużnymi rzędami żółtych lub pomarańczowych plam. Żółte lub pomarańczowe plam­ki występują także dookoła tylnej przyssawki. Długość cia­ła dochodzi do 50 mm, szero­kość — do 15 mm. W części głowowej, wyposażonej w krót­ki ryjek, znajdują się ustawio­ne jedne za drugimi 4 pary oczu. Żołądek ima 7 par rozga­łęzionych kieszeni. Do dojrze-nia niezbędne jest czterokrotne

pobranie krwi. Po 4 ssaniu krwi następuje okres aktywności płciowej, trwającej 2—3 ty­godni, a po 10 dniach od mo­mentu kopulacji p.k. składa 5—10 kokonów. W tym czasie tył ciała uwypuRla się silnie w stronę grzbietu, a w powstałą po stronie brzusznej komorę składane są kokony. Tam też przebywa potomstwo, wylęga­jące się z kokonów po około 10 dniach. Opieka nad nim trwa 2—3 miesięcy. P.k. jest gatunkiem bardzo ruchliwym, szybko reagującym na bodźce zewnętrzne. Swój szeroki za­sięg geograficzny zawdzięcza głównie ptakom. Na ogół nie występuje licznie. Żyje w wo­dach stojących Eurazji oraz obu Ameryk. W Polsce spotyka się je w całym kraju. Żywi się wyłącznie krwią ptaków, głów­nie wodnych (kaczek, gęsi, ła­będzi, nurów, .perkozów itp.). Lokuje się często w wolu gos­podarza lub w dziobie, zatyka­jąc otwory nosowe. Powodo­wać może epizoocje w hodow­lach gęsi i kaczek. (M.G.l

pijawka końska, pijawka wie-lożerna (Haemopis sanguisuga)

— gatunek pierścienicy z rzędu

-»pijawek szczękowych, po­dobny z wyglądu do pijawki

pijawka lekarska

232

lekarskiej. Długość jej ciała wynosi 60—100 mm. Zabarwie­nie, a zwłaszcza układ .plamek bywa bardzo zmieśćmy. Grzbiet ma zwykle kolor brunatny, zie-lonikawoczarny lub szarawy, czasem z boczną żółtą pręgą, a strona brzuszna — żółtoszary. Otwór odbytowy jest szeroki. P.k. jest gatunkiem ziemno-

-wodnym. Występuje w stoją­cych i wolno płynących wo­dach. W jeziorach o dużym przytooju fal żyje na pobrzeżu. W zimie można ją często spot­kać pod 'kamieniami na brze­gach wód. Zamieszkuje całą Europę, zachodnią i środkową Azję oraz północną Afrykę. Nie występuje w Ameryce. W Pol­sce jest pospolita na terenie całego kraju. Wbrew nazwie nie paisożytuje. Jest wszyst-kożema, żywi się różnymi zwierzętami: skąposzczetami wodnymi i lądowymi, ślimaka­mi, larwami owadów, kijanka­mi, małymi rybkami oraz innymi pijawkami, także wła­snego gatunku. Zdobycz po­chłania w całości lub wysysa jej soki ustrojowe. Może po­wodować ograniczone szkody w wylęgarniach ryb. [M.G.]

pijawka lekarska (Hirudo me-dicinalis) gatunek pierście­nicy z rzędu -^.pijawek szczę­kowych. Ma dało silnie wydłu­żone, grzbietowo-brzusznie spłaszczone. Strona grzbietowa jest wypukła, brzuszna — pła­ska. Jedynie po wypełnieniu przewodu pokarmowego krwią ciało nabiera niemal walcowa­tego kształtu. Zabarwienie by­wa zmienne, niejednolite, zwy­kle zielonawe lub brunatne, z 4 altoo 6 żółtopomarańczowymi lub brunatnymi wzdłużnymi paskami bądź z szeregami plam. P.1. osiąga długość 6—

—15 cm. W przedniej •części ciała ma 5 par oczu. Gardziel

zaopatrzona jest w 3 twarde, pólksiężycowate szczęki, któ­rych krawędzie zewnętrzne mają rząd ostrych ząbków. W żołądku znajduje się 10 par roz­gałęzionych kieszonek. Otwór odbytowy jest bardzo drobny, ledwie widoczny. Słabo zazna­czone siodełko obejmuje 15 pierścieni. Wydłużone obłe ko-

Pijawka lekarska

kony pokryte są siecią włókie-nek. Długość ich waha się od 20 do 30 mm. Są one składane w okresie od sierpnia do wrze­śnia do wilgotnej gleby w po­bliżu zbiorników wodnych. W kokonie znajduje się do 30 jaj, zwykle kilka lub kilkanaście. Młode p.l. opuszczają kokony po miesiącu, a czasem dopiero na wiosnę następnego roku. Dojrzewają po około 5 latach. P.l. żyje do 30 lat. Występuje w płytkich, niewielkich zbior­nikach — w bagniskach, sta­wach, irowach — o mulistym, porośniętym roślinnością dnie, rzadziej w jeziorach lub w wolno płynących rzekach Eu-

233

pijawka wielożerna

ropy, południowo-wschodniej Azji i północnej Afryki. Zasie­dla także północno-wschodnią część USA, dokąd została wpro­wadzona przez człowieka. W Polsce obecnie wskutek inten­sywnego odławiania jest ga­tunkiem rzadko i 'nielicznie spotykanym. P.l. jako pasożyt żywi się 'krwią ssaków, rzadziej ryb i płazów. Dwie 'ostatnie grupy zwierząt atakują młode p.l. Okazy dorosłe nagryzają skórę, tworząc złożone z 3 na­cięć ranki i wysysają 10 do 15 ml krwi, po czym odpadają, a z ranki wypływa 'jeszcze samo­czynnie dalsze 20 do 50 ml krwi. Dzieje się tak dlatego, że wpro­wadzona do rany ze śliną p.l. hirudyna zapobiega krzepnię­ciu krwi. Osobniki młodociane p.l. 'są drapieżne, a dojrzewają dopiero po pobraniu krwi ssa­ków. P.l. hodowana jest w ce­lach leczniczych i przystawia­na chorym na nadciśnienie, a także na zakrzepowe zapalenie żył. [M.G.]



pijawka nilowa (Limnatis ni-lotica) gatunek pierścienicy z rzędu -^-pijawek szczękowych. Stanowi jeden z 17 gattinków rodzaju Limnatis, obejmują­cego formy o bardzo zróżnico­wanej morfologii, anatomii i zabarwieniu. Długość jej ciała dochodzi do 10 cm. Występuje w południowej Europie w re­jonie ticódziemnomorskim, po-łudniowo-zachodniej Aziji oraz w północnej i wschodniej Afryce. Żyje w wodach śród­lądowych, trafiając często do pojników zwierząt domowych. W czasie pojenia koni lub byd­ła przytwierdza się do dziąseł zwierząt, a następnie przenika do ich przewodu oddechowego lub pokarmowego, gdzie przy­czepiona do ścianek wysysa krew. Często przez zapchanie

przewodu oddechowego powo­duje uduszenie igospodarza. Młode okazy p.n. atakują tak­że człowieka. [M.G.]



pijawka rybia (Piscicola geo­metra) — gatunek pierścienicy z rzędu -^pijawefe ryjkowych. Ma ciało cylindryczne, co naj­mniej 15 razy tak długie jak szerokie. Jest zabarwienia zie­lonkawego lub żółtawego z czarnymi lub czerwonobrunat-nymi punktami. Długość jej dochodzi do 5 cm. Na końcach ciała znajdują się 2 koliste przyssawki. Tylną przyssawkę, o średnicy dwukrotnie więk­szej od przedniej, zdobią ciem­ne promienie i punkty. Na grzbietowej stronie części gło­wowej znajduj ą się 2 pary oczu. W porze składania kokonów p.r. opuszczają ryby, na któ­rych paisożytują, i przebywają wśród roślinności wodnej, gdzie składają kokony długości l— —1,5 mm. P.r. występują w europejskiej i azjatyckiej czę­ści strefy umiarkowanej. Do Ameryki Północnej zostały za­wleczone wraz z karpiem. W Polsce są pospolite na obsza­rach nizinnych. P.r. pasożytu­ją na rybach rzecznych, jezio­rowych i stawowych. Stanowią jedyny występujący w Polsce gatunek pijawki spotykanej także w Bałtyku. Wyrządzają szkody zwłaszcza w zarybio­nych stawach, osłabiając ryby, powodując schorzenie zwane pijawczycą oraz przenosząc in­ne choroby i pasożyty, np. wi-ciowca Cryptobia borrelii. P.r. pozostaje na ciele gospodarza w czasie^d kilku dni do około miesiąca- Na większych kar­piach znajdowano niekiedy do 100 osobników p.r. (Tabl. X). [M.G.1

pijawka wielożerna -^-pijawka końska.

pijawki

234


pijawki (Hirudinea) groma­da z typu -^pierścienic. Mają ciało miękkie, wydłużone, z reguły grzbietowo-brzusznie spłaszczone, rzadko walcowate, zwykle zwężone na obydwu końcach, które wieńczą z re­guły 2 przyssawki. Tylko u p. szczeciowych przyssawka wy­stępuje jedynie z tyłu ciała. P. mają wyraźną segmentację zewnętrzną. Zabarwienie skó­ry bywa brunatne, zielonawe, szarawe, żółte lub czerwone, u niektórych gatunków jaskrawe z charakterystycznym rysun­kiem. Osiągają rozmiary od l do około 20 cm .długości. Więk­szość nie 'ma szczecinek ani pa-rapodiów. Ciało zbudowane jest zawsze z 34 pierścieni, przy czym segmentacja zewnę­trzna nie odpowiada wewnę­trznej i na l właściwy somit, czyli metamer, przypada 2—14 pierścieni zewnętrznych. W przedniej, mniejszej przyssaw­ce znajduje się otwór gębowy. Duży żołądek ma parzyste bo­czne wypustki, w których przez dłuższy czas może być maga­zynowany pokarm (krew). Otwór odbytowy znajduje się po stronie grzbietowej tylnego końca ciała. U dojrzałych p. zaciera się charakterystyczna dla innych pierścienic eegmen-tacja wewnętrzna (w rozwoju uwsteczniają się przegrody międzysegmentalne) i zanika wtórna jama ciała. Pierwotną jamę ciała wypełnia mezenchy-matyczna tkanka łączna i silne mięśnie, pomiędzy którymi znajdują się przestrzenie w for­mie szpar, zawierające na ogół układ krwionośny. Tęp ostatni bywa zamknięty, otwarty lub nie występuje wcale. Większość p. oddycha skórą, a niektóre gatunki za pomocą pęcherzy-kowatych lub rozgałęzionych narządów oddechowych, stano­wiących wypustki wora skór-

no-mięśniowego. System wy-dalniczy tworzy 10—17 par nefrydiów (znacznie mniej niż u skąposzczetów) występują­cych po l parze w poszczegól­nych pierścieniach. Układ ner­wowy składa się z łańcucha złożonego z 2 pni nerwowych oraz z 34 zwojów, z których krańcowe tworzą w przedniej części ciała pierścień okołogar-dzielowy, a w tylnej łączą się, tworząc zwój odbytowy. Na­rządami zmysłowymi są oczy, których l—5 par występuje w części głowowej, i brodawki skórne, będące prawdopodob­nie narządami dotyku. U nie­których gatunków oczy lub brodawki znajdują się na wzniesieniach skórnych, albo oczu i brodawek skórnych brak. Wszystkie p. są obojna-kami. W skład ich narządów płciowych wchodzi 8—90 jąder i usytuowana przed nimi l pa­ra jajników. Organy płciowe męskie i żeńskie mają na ogół ujścia osobne, rzadziej wspól­ne. Plemniki z reguły dojrze­wają wcześniej niż jaja i prze­kazywane są w akcie kopulacji bezpośrednio lub w spermato-forach. Narządy płciowe znaj­dują się u p. w segmentach VIII—XIII. Segmenty te w okresie aktywności płciowej nabrzmiewają, formując sio­dełko. Wydzielina gruczołów skórnych siodełka tworzy ko­kon osłaniający jaja. Kokony składane są na roślinach, ka­mieniach itp. w wodzie, w wil­gotnej glebie na brzegach wód lub umieszczane na spodzie ciała organizmu macierzyste­go. Liczba jaj w.kokonie waha się od l do ponad 300. Zapłod­niona p. składa l lub kilka kokonów. Rozwój p. jest pro­sty, bez przeobrażenia. U nie­których gatunków młode po opuszczeniu kokonu zdolne są natychmiast do samodzielnego

235

pijawki ryjkowe

życia, u innych jednak formy rodzicielskie opiekują się jakiś czas potomstwem, nosząc przy­czepione po brzusznej 'stronie ciała kokony, a później młode osobniki. P. poruszają się po podłożu, wyciągając ciało do przodu, gdzie przyczepiają się przednią przyssawką, a nastę­pnie podkurczając pod siebie tylny odcinek ciała. Gatunki wodne mogą także pływać ru­chem wężowym. Większość p. żyje w wodach śródlądowych, mniej liczne — w morzach, a niektóre przystosowały się do życia w wilgotnych biotopach lądowych. Wśród p. spotyka się zarówno gatunki eury- jak i stenotopowe, przy czym nawet te pierwsze nie występują w wodach zanieczyszczonych. P. są pasożytami zewnętrznymi zwierząt, stałymi lub okreso­wymi, albo półpasożytami, a tylko niektóre gatunki są dra­pieżne. Te ostatnie odżywiają się stosunkowo często i szybko trawią pokarm, natomiast większość p. żywiących się krwią zwierząt pobiera pokarm rzadko, w dużej ilości, i trawi go bardzo długo. Dzięki wy­dzielanej .przez gruczoły ślino­we hirudynie krew przechowy­wana w przewodzie pokarmo­wym p. nie krzepnie. P. hemofagiczne wyrządzają szko­dy nie. tylko przez wysysanie krwi zwierząt i człowieka, lecz także przez przenoszenie cho­rób i pasożytów krwi. P. paso­żytujące na rybach są szkod­nikami w stawach hodowla­nych. P. lądowe, żyjące w tropikalnych lasach południo­wej Azji, spadając z drzew atakują ptaki i ssaki, a także człowieka. Od czasów starożyt­nych około 15 gatunków p. używano w medycynie do upu­szczania krwi. W Europie naj­większe zastosowanie do tego celu miała p. lekarska. Na

świecie znanych jest około 450 gatunków p., a w Polsce stwier­dzono występowanie 22 gatun­ków. W gromadzie p. wyróż­niono 4 rzędy: p. szczeciowe, p. ryjkowe, p. szczękowe oraz p. gardzielowe. [M.G.]

pijawki eardzielowe (Pharyn-gohdellida) — rząd pierścienic z gromady -»-pijawek. Nazwa pochodzi od długiej gardzieli, mającej trójkątny przekrój po­przeczny i pozbawionej szczęki. Ryjka brak. Czerwona krew wypełnia przestrzeń szczątko­wej wtórnej jamy ciała. Do p.g. należą gatunki żyjące głównie w wodach śródlądowych, dra­pieżne, np. pospolita w Polsce erpobdella. [M.G.]

pijawki ryjkowe (Rhyncho-bdeUida) rząd pierścienic z gromady -^pijawek. W skład jednego pierścienia wewnę­trznego ciała wchodzi u nich 3, C lub więcej pierścieni ze­wnętrznych. Nazwa rzędu po­chodzi od ryjka utworzonego z wysuwalnej przez niewielki otwór w przedniej przyssawce przedniej części przewodu po­karmowego. .Szczęk brak. Wy­stępują owalne lub kuliste żół­tawe, brązowe albo zielone ko­mórki, zatopione w tkance łącznej, którym przypisuje się funkcję, gromadzenia wydalin, a więc spełniające podobną ro­lę jak u skąposzczetów tkanka chloragogenna. Brak ciągłej wtórnej jamy ciała. Skompli­kowany układ krwionośny znajduje się w 4 podłużnych zatokach — w grzbietowej, w brzusznej, w 2 zatokach bocz­nych oraz w szeregu zatok drobniejszych. Naczynia krwio­nośne połączone są na obu końcach ciała siecią naczyń włosowatych (naczynia pier­ścieniowe nie występują). Rolę serca pełni kurczliwe na-



pijawki szczeciowe

236

czynie grzbietowe. Krew jest bezbarwna.- Do p.r. zalicza się wyłącznie formy wodne, żyjące w-wodach śródlądowych i mo­rzach, stałe lub okresowe pa­sożyty •zwierząt kręgowych i bezkręgowców. Z występują­cych w Polsce p.r. znane są na.in. pijawka rybna, kacza i odlepka. [M.G.]



pijawki szczeciowe (Acantho-bdellida) — rząd pierścienic z gromady -^-pijawek. Charakte­ryzują się brakiem przyssawki z przodu ciała i szczęk. Na szczycie części głowowej wy­stępują szczecinki, podobnie jak u -wsikąiposzczetów. Jama ciała przedzielona jest poprze­cznymi przegrodami nie stano­wiącymi przegród międzyseg-nientamych. Na pierścieniach od II do IV znajdują się po 2 pary szczecinek. Układ krwio­nośny, podobny do układu krwionośnego ->wieloszczetów, składa się z .naczyń brzusznego i grzbietowego, połączonych naczyniami tłocznymi. Jedyny przedstawiciel tego rzędu — Acanthobdella peledina żyje w jeziorze Onega, jeziorze Baj-kał i w kilku innych jeziorach syberyjskich. Jest pasożytem ryb łososiowatych. [M.G.]

pijawki szczękowe (Gnatho-

bdeliźda, Arhynchobdellida)rząd pierścienic z gromady -^pijawek. W środkowej części ciała poszczególnym pierście­niom wewnętrznym odpowiada zwykle po 5 pierścieni zewnę­trznych. Otwór gębowy jest stosunkowo duży. W gardzieli występują 3 podłużne na­brzmienia i u większości ga­tunków — szczęki. Układ krwionośny jest otwarty. Po­zostałości wtórnej jamy ciała tworzą system zatok, a płyną­cej w nich krwi czerwone za­barwienie nadaje hemoglobina.

Rolę serca pełnią zatoki bocz­ne, kurczące się na przemian. P.sz. obejmują formy wodne i lądowe, okresowe lub stałe pasożyty zwierząt, a także nie­liczne gatunki drapieżne. W Polsce najbardziej znane z tej grupy są pijawka lekarska i pijawika końska. [M.G.]

pilidium — stadium larwalne -»-wstężniaków. Jest postacią swobodnie pływającą, przypo­minającą kształtem hełm z na-usznikami. Wierzchołek “heł­mu" wieńczy pęczek czucio­wych rzęsek. Otwór gębowy leży w dolnej części ciała i prowadzi do przełyku, a ten— do kończącego się ślepo jelita środkowego. P. pokryte jest nabłonkiem rzęskowym. Doro­sła postać wstężniaka tworzy się wewnątrz larwy, a po osta­tecznym ukształtowaniu się przerywa jej ściankę ciała i wydostaje się wówczas na ze­wnątrz. [M.S.]

pilnica (Pocźllopora) — rodzaj jamochłonów z rzędu -^-korali madreporowych. Polipy tworzą płaskie kolonie, uwypuklające się niekiedy we 'wzgórki i ga­łązki. Początek kolonii daje larwa planula, W 24 godziny po zapłodnieniu fcomórfei jajowej, z której się rozwinęła, osiada ona i wydziela toazalną płytkę szkieletową. Reszta kolonii po­wstaje przez pączkowanie eks-tratentakularne z tego osobni­ka założyciela. P. występują wyłącznie w morzach tropikal­nych. [Z.S.]

pilumnus, obłęczatek (Pilum-nus) rodzaj stawonogów z sekcji -^krabów. Obejmuje ga­tunki 'mające głowotułów ros­nący do długości 2 cm, z nie­mal gładką, dwudzielną kra­wędzią czołową oraz z 3—5 drobnymi ząbkami bocznymi.

237

pinocytoza

Są one barwy szarawej lub brunatnej i obficie owłosione. Mają masywne szczypce. Na­leży tu ponad 100 gatunków szeroko rozsiedlonych na płyt­kim dnie mórz tropikalnych, subtropikalnych i klimatu umiarkowanego. P. występują pospolicie na wszelkiego ro­dzaju gruntach, zagrzebując się w dnie lub kryjąc w szczeli­nach skalnych, wśród kamieni i muszli, a także w ciele gąbek oraz innych zwierząt osiadłych. [L.2.]



pinakoeyty — płaskie 'komórki okrywające, tworzące zewnę­trzną powierzchnię -»gąbek. Oddzielają one mezogleę od środowiska zewnętrznego. W bardziej złożonych typach bu­dowy gąbek, a mianowicie w typie sykonu oraz. leukonu, p. pokrywają także wewnętrzną powierzchnię komory ciała. [J.M.R.]

piana, przyszynika, szołdra (Pinna) rodzaj mięczaków z rzędu - -wnierównomięśniowych, osiągających olbrzymie, jak na małże, rozmiary. Długość jed­nego z gatunków śródziemno­morskich może dochodzić do 90 cm. Muszla p. ma kształt bardzo wydłużanego trójkąta, zaokrąglonego na swym szero­kim końcu. P. w liczbie kilku gatunków zamieszkują morza strefy tropikalnej i subtropi­kalnej. Żyją na głębokości kil­ku metrów na dnie piaszczy­stym lub mulistym, tkwiąc w nim swoim cieńszym końcem do 1/3 długości, dodatkowo za­kotwiczone pędzlem szczegól­nie długiego bisioru. Starsze muszle są tak porośnięte rośli­nami i osiadłymi na nich zwie­rzętami, że nieraz trudno je na pierwszy rzut oka rozpoznać. W krajach śródziemnomorskich p. są spożywane przez ludzi. W

starożytności w tym rejonie z ich bisioru sporządzano cenną tkaninę tejże nazwy, odzna­czającą się oryginalną, złoło-rdzawą barwą. W niewielkich ilościach wyrabia się bisior i dzisiaj, głównie na użytek tu­rystów. P. wytwarzają także perły, ale ponieważ warstwa perłowa jest u nich cienka i okrywa tylko część wnętrza muszli, perły tworzą się naj­częściej z substancji porcela­nowej. Nie umniejsza to ich wartości, bo warstwa porcela­nowa p. ma przepiękną, głę­boką barwę ciepłobrązową. Perły p. posiadają wartość ka­mieni półszlachetnych, trafiają się jednak tak rzadko, że p. nie grozi wyniszczenie, gdyż masowe poławianie tego cen­nego gatunku jest nieopłacal­ne. [T.U.]



pinocytoza — pobieranie po­karmu przez tzw. picie komór­kowe. Pewne substancje, np. jony nieorganiczne i organicz­ne, małe cząsteczki białek, zwane induktorami, adsorbo" wane na powierzchni błony ko-mórteowej powodują, że błona w 'miejscu adsorpcji wpukla się, tworząc cienki kanalik, który wchodzi w głąb cytopla-zmy. Na jego dnie odrywają się drobne wodniczki, zwane wodniczkami pinocytalnymi. Wodniczki te, znacznie mniej­sze od wodniczek fagocytal-nych, zawierają oprócz induk-tora płyn środowiska: Prawdo­podobnie błony wodniczek pinocytalnych ulegają rozpusz­czeniu w cytoplazmie. Jak się wydaje, większość, a może wszystkie komórki, które mają zdolność -4-fagocytozy, mogą również pobierać roztwór wod­ny na drodze p. Dotyczy to nie tylko ->ipełzaków — klasycz­nych obiektów badań nad p. — ale i -^-orzęsków. [A.J.K.]
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   50


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna