MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona26/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   ...   50

piórcgynek

238


piórczynek (Penella) — rodzaj stawonogów z rzędu ->-zawryb-kowców. Obejmuje gatunki ro­snące do 32 cm. Wszystkie są pasożytami zewnętrznymi o sil­nie uwstecznionej budowie. Dorosłe samice mają zwykle robakowate ciało, pozbawione jakichkolwiek śladów segmen-tacji, przy czym z tylnej jego części wyrastają piórkowate skrzela oraz 2 nitkowate wo­reczki jaj owe; długości nierzad­ko przekraczającej długość ca­łego ciała. Rozwój p. jest sto­sunkowo 'krótki, z jaj bowiem wykluwają się od razu larwy typu -Aopepodita, które Wkrót­ce osiągają dojrzałość płciową i kopulują. Jedynie do czasu kopulacji p. podobne są do skorupiaków widłonogich. Po kopulacji samce wymierają, natomiast samice rozpoczynają

Piórczynek Penella saattta

pasożytniczy tryb życia, zmie­niając po pewnym czasie gos­podarza. Pierwszym ich żywi­cielem są głowonogi lub ryby, natomiast końcowym — wale­nie, w których skórę wwiercają

się niekiedy do głębokości 7 cm. [L.2.]



pióro morskie -^.piórówka.

pióroskrzelne (Pterobranchia)

— gromada z typu -»-półstru-nowców. Obejmują drobne i dość prymitywne zwierzę­ta, podobne zewnętrznie do

-»-mszywiołów. Ciało ich jest silnie skrócone i składa się z tarczki głowowej, kołnierza oraz woreczkowatego tułowia. Jelito tworzy pętlę, a otwór gębowy i odbyt mieszczą się u nasady kołnierza. Z kołnierza wyrastają pierzaste i urzęsione czułki, których liczba waha się w granicach 2—12. Ciągły ruch rzęsek napędza mikroskopijny pokarm do gęby. P. rozmnażają się płciowo i bezpłciowo. W tym ostatnim przypadku osobniki potomne pączkują na szczy­cie łodyżki wyrastającej z boku tułowia organizmu macierzy­stego. P. prowadzą stale lub okresowo życie osiadłe, tworząc zwykle kolonie. Przebywają przeważnie w drzewkowato rozgałęzionych rurkach miesz­kalnych. • Zasiedlają głębsze dno zimnych mórz. Są w nich reprezentowane przez 17 ga­tunków. [L.2.]

piórówkst, pióro morskie (Pen-natula) — rodzaj jamochłonów z rzędu ->-piórówek. Reprezen­tujące ją gatunki tworzą pió-rokształtne kolonie, dochodzące do 30 cm długoici, o szkielecie złożonym z nie spojonych ze sobą spikul. Nasadowa, gruba część głównej osi kolonii tkwi w miękkim dnie morskim albo przyczepia się do twardych obiektów. Drobne czerwone polipy rozmieszczone są szere­gami na bocznych “promie­niach" kolonii. Kosmopolitycz­ny gatunek Pennatula phospho-

239

plądrak

rea, występujący również w Bałtyku, odznacza się dużą wrażliwością na bodźce, na które reaguje rozbłyskami Światła, będącymi przejawem jego zdolności bioluminescen-cyjnych. [Z.S.] •

piórówki (Pennatularia) — rząd jamochłonów z podgromady -^koralowców ośmiopromien-nych. Polipy należących do nich gatunków tworzą półosia-dłe kolonie o kształcie pióra, maczugi bądź nerki. Jeśli istnieje pień kolonii, to wów­czas dolna, zgrubiała jego część może się pogrążać w miękkim podłożu bądź przyczepiać do twardego, dzięki czemu całość przybiera pozycję zbliżoną do pionowej. Kolonia leżąca na podłożu może po nim pełzać. Przedstawiciele p. są szeroko rozprzestrzenieni przede wszy­stkim w pełnosłonych wodach morskich. Do najbardziej zna­nych rodzajów należą: piórów-ka, wrżeciennica oraz renil-la. [Z.S.]

Pirata — rodzaj stawonogów z rodziny -»-pogońcowatych. 0-bejmuje gatunki pająków o długości ciała oteoło 6—9 mm i o nie rzucającym się w oczy ubarwieniu, zwykle szarobru­natnym lub czarnooliwkowym, czasem z dość niewyraźnym deseniem z białych plamek. P. żyją w miejscach bardzo wilgotnych — na torfowiskach, źródliskach, bagnach i brze­gach wód — wśród roślinności i kamieni. Bardzo sprawnie biegają i polują na błonce po­wierzchniowej wody, a w razie niebezpieczeństwa świetnie nurkują. Z całego świata zna­nych jest kilkadziesiąt gatun­ków p., z których 7 występuje w Polsce. [W.S.]

Piroplasma ->.Babcsźa.

planes, krab Kolumba, krab sargassowy (Planes minutus)

— gatunek stawonoga z sekcji

-ł-krabów. Ma głowotułów długości do 15 mm, kulistawy w zarysie, z płasko ściętą kra­wędzią czołową. Krótkie l wio-sełkowato spłaszczone odnóża wieńczą drobne szczypce. P. wykazują daleko idącą mimi-krę, upodabniając się całkowi­cie do podłoża, na którym się znajdują. Mogą przybierać za­barwienie zielone, brązowe, a nawet błękitne. Żyją wśród glonów, a także na rurkopła-wach, żółwiach oraz drewnie unoszonym przez fale oceanu. Są pospolitymi mieszkańcami krzaczastych skupień glonów Bargassowych, unoszących się na powierzchni zachodniej czę­ści północnego Oceanu Atlan­tyckiego, w tzw. Morzu Sargas-sowym. [L.Ż.]

planula stadium larwalne

-^.jamochłonów. W skład jej owalnego ciała wchodzi ento-derma oraz orzęsiona ektoder-ma. P. przez -pewien czas pływa swobodnie, a następnie osiada na dnie, przyczepiając się swym przednim końcem do podłoża, i przekształca się w polipa. [T.S.]



plazmodium — wielojądrowy twór, który powstaje z poje­dynczej komórki przez namna-żanie się jąder wewnątrz wspólnej cytoplazmy. Plasmo-dium natomiast oznacza nau­kową nazwę rodzaju -»-za-rodźca malarii. [A.J.K.]

plądrak (Erigonk) — rodzaj stawonogów z rodziny ->plą-drakowatych. Obejmuje drobne pajączki o wielkości ciała 1,7

—3,5 'mm. P. budują małe płaskie sieci na ziemi, na<' dołkami. Niektóre gatunki .na­leżą do głównych twórców ba-



plądrakowate

240


biego lata, a 'dzięki rozprze­strzenianiu się tą 'drogą za­mieszkują olbrzymie obszary, m.in. całą Paleąrktykę. Więk­szość gatunków żyje w kra­jach o klimacie umiarkowanym lub zimnym. W Polsce znanych jest 6 gatunków p. [W.S.]

plądrakowate (Erigonidae)rodzina stawonogów z podrzę-du -^pająków wyższych. Nale­żą tu formy bardzo małe, o długości ciała 0,8—4,5 mm i o niepozornym, szarym, bruna­tnym lub czarnym ubarwieniu. U większości gatunków p. wy­stępuje znaczny dymorfizm płciowy — samce mają 'na gło-wotułowiu najrozmaitsze gar­by, guzy, grzebyki szczecin lub rogi o często fantazyjnych kształtach, samice zaś są po­zbawione tych “ozdób". P. za­mieszkują wszystkie biotopy lądowe od Arktyki do tropi­ków. Spotkać je można naj­częściej we mchu i ściółce le­śnej, ale żyją również na pniach i gałęziach drzew, pod kamieniami i wśród niskich roślin na suchych pagórkach, na wilgotnych łąkach i polach uprawnych, na wydmach i skałach. Na ogół budują małe, nieregularne, płachitowate, po­ziome sieci, podobne .do sieci -i-osnuwikowatych. Wiele ga­tunków p. wędruje za .pomocą babiego lata. Jest to jedna z większych rodzin pająków. Na całym świecie znanych jest ponad 2000 jej gatunków, a co rok; .odkrywa się kilkanaście czy kilkadziesiąt nowych. Pol­skę zamieszkuje około 120 ga­tunków ip., jest to więc naj­liczniejsza rodzina pająków w naszej faunie. Mimo drobnych rozmiarów ciała p. mają duże znaczenie w gospodarce iprzy-rody, gdyż występują czasem w olbrzymich ilościach (np. w Anglii stwierdzono w niektó­rych toiotopach liczebność p. sięgającą 750 000 osobników na hektar). Należą tu m.in. rodza­je plądrak oraz Walckenae-ria. [W.S.]

plerocerkoid (plerocercotdus}stadium larwalne -^tasiemców właściwych z rzędu Pseudo-phyllidea, rozwijające się z —»-procerkoida w drugim żywi­cielu pośrednim, którym zwyk­le jest ryba. Stadium to tworzy się ipo odrzuceniu cerkomeru. Na tym etapie rozwoju wy­kształcona zostaje główka, której narządy czepne utrzy­mują później tasiemca w ży­wicielu ostatecznym. Główka zaopatrzona jest w bruzdy przyssawkowe, niekiedy w przyssawki. P. ma zwartą bu­dowę ciała i wydłużony kształt. Bywa zwykle niewielkich roz­miarów, jednakże niektóre ta­siemce (np. ligula) 'mogą osią­gać na tym etapie wielkość do kilkudziesięciu centymetrów oraz znacznie zaawansowany stopień morfogenezy (włącznie z wytworzeniem układu roz­rodczego). P. spotykane są w mięśniach, jamie ciała i narzą­dach wewnętrznych żywicieli pośrednich, gdzie zwykle otor-biają się. Zjadane przez ryby drapieżne i rnine organizmy nie będące żywicielami ostatecz­nymi nie rozwijają się dalej, a często przenikają przez jeli­ta nowego gospodarza do wnę­trza jego ciała, gdzie otorbiają się ponownie. Przypuszcza się, że w przebijaniu się przez tkanki gospodarza pomagają p. gruczoły rozpuszczające owe tkanki. Niektóre p. mogą pączkować (-4-sparganum). P. zjedzony przez żywiciela osta­tecznego rozwija się w doro­słego tasiemca. Część tasiem­ców (np. goździcznik) nie wy­kracza w swym rozwoju poza stadium p., osiągając już na

241


pletwik

tym etapie dojrzałość płcio­wą. [M.S.]



pleurotomarla (Pletirotomaria)

— rodzaj mięczaków z rzędu

—»-dwuprzedsionkowców. Obej­muje gatunki mające muszlę w kształcie prawidłowego, szero­kiego stożka wysokości 8—

—12 cm. Łatwo je rozpoznać po szczelinie, która przecina wzdłuż ostatni skręt muszli od krawędzi otworu na odcinku ok. 1/8 obwodu muszli. Otwór muszli zamyka koliste, kon-chiolinowe wieczko. Liczne ga­tunki kopalne p. są znane od triasu. Współcześnie żyje 8 gatunków p. zamieszkujących na głębokości 100—3000 m wo­dy morskie wokół Japonii-i Morze Karaibskie. Z 'powodu rzadkości muszle ich są po­szukiwane przez kolekcjone­rów oraz osiągają wysokie ceny. [T.U.]



płask [Phyllosoma) — najstar­sze stadium larwalne -^langu-stowców. Rozwija się z -^-ży-wika. Wiedzie przydenny tryb życia. Charakteryzuje się li-stkowato spłaszczonym ciałem. W 'dalszym rozwoju p. prze­kształca się stopniowo w mło­docianą langustę. [L.2.]

plazińce, robaki płaskie (P!a-tyhelminthes) najprymityw­niejszy typ -^bezkręgowców o dwubocznęa symetni ciała. Ma­ją ciało wydłużone', listkowate taśmowate, spłaszczone grzbie-towo-brzusznie. Zewnętrzną ścianę ciała stanowi wór skór-no-mięśniowy, składający się z nabłonka i leżących pod nim mięsni. W nabłonku, zwłaszcza u form wolno żyjących, znaj­dują się liczne gruczoły. Wnę­trze ciała wypełnia parenchy-ma, w której 'są pogrążone na­rządy wewnętrzne. Układ po­karmowy składa się z gardzieli

16 Bezkręgowce

oraz jelita, które może być proste lub rozgałęzione i koń­czy się ślepo. U niektórych pa­sożytniczych p. układ pokar­mowy uległ zanikowi (^-ta­siemce). U p. z rzędu wirków bezjelitowych rolę układu po­karmowego pełnią wyspecjali­zowane komórki parenchymy. Układ nerwowy składa się z połączonych poprzecznymi spoidłami 'podłużnych .pni ner­wowych, odchodzących z pa­rzystego zwoju mózgowego mieszczącego się w przedniej części ciała. Układ wydalniczy jest typu protonefrydialnego, jednak ostatnio przeważa po­gląd, że układ protonefrydial-ny u wielu p. bierze udział w procesach osmoregulacji, a wy-dalniczą funkcję przypisujfr się raczej specjalnym komór­kom, przylegającym do ka­nałów wydalniczych, iktóre wiodą do protonefrydiów. P. nie mają układu krwionośnego i oddechowego. Oddychają całą powierzchnią ciała albo, jak w przypadku wielu pasożytów wewnętrznych, zachodzi u nich oddychanie beztlenowe. P. są w zdecydowanej większości obojnakami, a ich układ roz­rodczy ma budowę skompliko­waną. U jednych grup rozwój bywa prosty, u innych — z przeobrażeniem. U pasożytni­czych p. występuje przemiana pokoleń, a także zmiana żywi­cieli. P. żyją w dość różnorod­nych środowiskach, zawsze jednak w bardzo wilgotnych. Zamieszkują wody słone, słod­kie, a także glebę. Wiele ga­tunków prowadzi pasożytniczy tryb życia. Do p. należą gro­mady: wirki, przywry mono-genetyczne, przywry digene-tyczne, tasiemce i Temno-cephala. [M. S.]

pletwik -Aałamarmca.

pluoodyszne

242

ptucodyszne (Pulmonata)podgromada mięczaków z gro­mady -^.ślimaków. Oddychają powietrzem przez ścianki jamy płaszczowej, w których biegną silnie rozgałęzione żyły płasz­czowe (płucne). Mają zwoje nerwowe ciasno skupione w głowie, wokół przełyku. Są obojnakami. Żyją na lądzie i w wodach słodkich. Dzieli się je na 2 rzędy: nasadooczne i trzonkooczne. [T.U.]

pływające -(.krewetki.

pływik (nauplius) — pierwsze stadium larwalne większości

-4-skorupiaków. Ma zasadniczo kształt nieczłonowanej gruszki lub kuleczki, zaopatrzonej po­czątkowo w 3 pary odnóży bę­dących zawiązkami 2 par czuł-ków oraz żuwaczek. P. wyposa­żony jest w l oko, zwane o-kiem pływikowym (naupliuso-wym), które zachowuje się u niektórych skorupiaków przez całe życie. Wykluwa się z jaja i wiedzie planktonowy tryb życia, wiosłując swymi 3 pa­rami odnóży. Ich rytmiczny ruch napędza jednocześnie do gęby pokarm złożony z bardzo drobnego planktonu i drobnej zawiesiny organicznej. W mia­rę wzrostu p. przechodzi kilka linień, w czasie których przy­bywają stopniowo dalsze od­nóża, a równocześnie ciało wy­dłuża się powoli i zarysowują się pierwsze segmenty. Larwę na tym etapie rozwoju osobni­czego nazywa się metanaupliu-sem. Dalszy rozwój, zależnie od rzędy, do którego należy larwa, prowadzi do przeobra­żenia się w ->-kopepodiita,

-»-żywika, ->-cyprisa lub bez­pośrednio w osobnika młodo­cianego. Wiele skorupiaków przechodzi przez stadium p. w jaju, a z osłonek jajowych uwalniają się dopiero starsze

larw/ bądź też ostatecznie uformowane postacie młodo­ciane. [L.Ż.]



pobrzezka, brzegówka, litorina (Littorina) — rodzaj mięcza­ków z rodziny pobrzeżek (Lit-torni(dae), z rzędu -^jedno-przedsionkowców. Obejmuje gatunki mające muszle grube, stóżkowato-kulistawe, rzadko przekraczające wysokość 2 cm. Otwór muszli zamyka wieczko. P. zamieszkują wybrzeża nie­mal wszystkich mórz świata. Żyją w strefie pływów i w strefie oprysku, na twar­dym podłożu, głównie na ska­łach, ale także na pniach i ko­rzeniach mangrowców. Spoży­cie ich datuje się już od cza­sów przedhistorycznych. Ga­tunki odporne na niskie zaso­lenie sięgają w Bałtyku po wybrzeża Rugii. [T.U.]

poczwarówki (Yertiginidae)rodzina mięczaków z rzędu -».trzonkoocznych. Muszle p. osiągają wysokość od poniżej 2 do 3 mm. Kształt muszli jest zwykle jajowaty lub wałecz-kowaty. Rozwinięty trąbkowa-to otwór muszli bywa najczę­ściej opatrzony wewnątrz kil­koma fałdkami. Po układzie tych fałdek rozróżnia się po­szczególne gatunki. P. są sze­roko rozpowszechnione po wszystkich lądach. Polskę za­mieszkuje 13 gatunków p. Żyją one w różnych środowiskach — w górach i na niżu, w lasach, zaroślach i na łąkach, na pod­mokłych terenach nadwodnych i na suchych zboczach wzgórz. Zwykle kryją się w ściółce, pod opadłymi liśćmi, wśród zeszłorocznych źdźbeł, korzon­ków traw itp. Biologia p. jest bardzo słabo zbadana. Z gatun­ków występujących w Polsce p. północna (Vertigo arctica) wyróżnia się swoim oryginal-

243

podon

Muszla poczwarówki z rodzaju yerttgo

nym rozmieszczeniem. Żyje ona na dalekiej północy Europy, w wysokich górach, a u nas w Tatrach i w Karkonoszach. Takie rozmieszczenie jest po­zostałością epoki lodowej, kie­dy ten zimnolubny gatunek za­mieszkiwał całą Europę wolną od lodowca. Po ustąpieniu lo­dów zachował się tylko w re­gionach o chłodnym klimacie, a więc na północy oraz w gó­rach. [T.U.]

podkówczaki (Lophopodo, Phy-lactolaemata) rząd czułkow-ców z gromady -»-mszywiołów. Ich przedstawiciele mają rur­kowaty kształt ciała i są zao­patrzeni w osłonki chitynowe lub galaretowate. W tym osta­tnim przypadku poszczególne osobniki — zooidy — zlewają się jakby w jedną masę, two­rząc jedną wspólną jamę ciała. Lofotor jest kształtu podko-wiastego. Występuje fałd nad-gębowy — epistom. U p. istnie­je swoisty sposób rozmnażania wegetatywnego, polegający na wytwarzaniu wewnątrz ciała pączków, tzw. statoblastów, stanowiących formy przetrwal-

nikowe. P. są wyłącznie słodko-wodne. Żyją w wolno płyną­cych rzekach oraz w jeziorach i stawach Europy, Azji, Afry­ki i Ameryki Północnej. Obej­mują 2 rodziny i około 30 ga­tunków. Jednym z najszerzej rozprzestrzenionych gatunków p. jest mucedo. [J.M.R.]



podliśó zwinny (Philoscia mus-carurn) — gatunek stawonoga z rzędu -».równonogów. Ma cia­ło dochodzące do około l cm długości, wydłużone, owalne, barwy żółtobrunatnej z bruna­tnymi plamami. Głowa z przo­du jest zaokrąglona, a płytka ogonowa — trójkątna. P.z. — to ruchliwy skorupiak lądowy, rozprzestrzeniony w zachodniej Europie. W Polsce występuje niemal wyłącznie w rejonie wybrzeża morskiego. Zasiedla wilgotne zarośla, olszyny i par­ki, ukrywając się pod opadły­mi liśćmi i kamieniami, a także-pod odstającą korą drzew. Ży­je ponadto w trawie, w wil­gotnych dolinkach pośród wydm. [L.Ż.]

podon (Podon) — rodzaj stawo­nogów z rzędu ->wioślarek. Długość ciała reprezentujących go gatunków dochodzi do l mm..

Podon Podon tntermedius



podwoik

244


Silnie zredukowana skorupka tworzy u samic kulistawą ko­morę lęgową, mieszczącą kilka jaj lut> zarodków. Samce po­jawiają się wyłącznie jesienią. Duże oko świadczy o drapież­nym trybie życia. Zwarty tu­łów ma 4 pary dużych, dwu-gałęzistych odnóży. Odwłok jest szczątkowy. Należy tu 6 gatunków zamieszkujących po­wierzchniowe warstwy mórz europejskich oraz znacznych obszarów Atlantyku strefy tro­pikalnej i klimatu umiarkowa­nego. W Bałtyku występują 4 gatunki, rozwijające się latem w ogromnych ilościach w do­brze nagrzanej wodzie powierz­chniowej). [L.2.]

podwoik (Idotea) rodzaj sta­wonogów z rzędu ->równono-gów. Obejmuje gatunki o ciele długości do 4 cm, wydłużonym i zakończonym dużą płytką ogonową z l lub 3 tylnymi wy­rostkami. Spłaszczone i pod­winięte pod płytkę ogonową odnóża ogonowe zamykają ko­morę skrzelową. Niezwykle zmienne zabarwienie ciała za­leży w dużym stopniu od ko­loru podłoża. P. są mieszkań­cami zarośli podwodnych, na których tle dość trudno je do­strzec zarówno z powodu mas­kującego ubarwienia, jak i po­dłużnego kształtu oraz małej ruchliwości. Rodzaj ten obej­muje liczne gatunki, występu­jące głównie w morzach cie­płych i strefy klimatu umiar­kowanego. Większość zamiesz­kuje płytko położone i zarosłe dmo, niektóre jednak spotykane są na głębokościach ponad 1000 m. W morzach europej­skich występuje 10 gatunków p., z których 3 spotykane są w Bałtyku. [L.2.)

podwój wielki, wesz morska (Mesidotea entomon) gatu-

Podwój wielki

nek stawonoga z rzędu -9-rów-nonogów. Ma ciało długości do 8 cm, które swój charaktery­styczny kształt zawdzięcza dużej, klinowato zwężającej się płytce ogonowej oraz małej głowie z bocznymi wcięciami. Jest zabarwiony niemal jedno­licie na kolor brudnożółtawy. Segmenty tułowiowe mają boczne, zaostrzone wyrostki, skierowane ku tyłowi. P.w. stanowi słonawowodny gatu­nek arktyczny, rozsiedlony wo-kółbiegunowo. Występuje także w Bałtyku, w którym należy do reliktów z okresu polodow-cowego. Jako gatunek polarny zamieszkuje wyłącznie zimne głębinowe wody o temperatu­rze przeważnie poniżej 10°C. Jest drapieżcą dennym, napa­da na mniejsze od siebie sko­rupiaki, na wieloszczety itd. Z powodu gromadnego wystę­powania i pokaźnych rozmia­rów stanowi ważny składnik pokarmu ryb, m.in. młodocia­nych dorszy bałtyckich. [L.2.]

podział wegetatywny (podział somatyczny) pierwotniaków — podział pierwotniaczesj komórki

245


pogonofory

macierzystej .na 2 lub więcej komórek potomnych bez zmia­ny w materiale genetycznym komórek potomnych w stosun­ku do materiału genetycznego komórki macierzystej. P.w.p. towarzyszy mitoza jądra ko­mórkowego bądź też amitoza makronukleusa. U pierwotnia­ków w trakcie mitozy zostaje zachowana błona komórkowa. Wrzeciono mitotycane powsta­je wewnątrz jądra (np.w mi-kronufeleusach ->orzęsków) lub jest tworzone na zewnątrz jądra. Organizatorami wrze­ciona mitotycznego mogą być ciałka podstawowe wici (np. u ->wiciowców roślinnych, -»świ-drowców) albo wyspecjali­zowane ciałka, zwane centrio-lami (np. u -^nadwiciowców), podobne do ciałka podstawo­wego wici. Najczęstszym p.w.p. jest podział komórki rodziciel­skiej na 2 komórki potomne. Jeżeli przewężenie rozdzielają­ce 2 osobniki przebiega wzdłuż osi .przodo-tylnej ciała, tego rodzaju podział nazywa się po­dłużnym, jeśli przebiega w po­przek tej osi — poprzecznym. Gdy podział tworzy 2 komórki wyraźnie różniące się wielko­ścią i wyglądem, to zwie się pączkowaniem, a osobnik mniejszy stanowi pączek (-^-bezrzęse). Jeżeli najpierw zachodzi wielokrotny podział jąder, a następnie wyodrębnia się wiele komórek potomnych, to określa się ten typ podziału terminem -*.schizogonii. W trakcie p.w.p. rozdziałowi pod­legają również cytoplazma i struktury w niej zawarte. Niektóre struktury pierwotnia­ków, jak np. cytostom, ulega­ją w trakcie p.w,p. znacznej przebudowie lub tworzą się na nowo. [A.J.K.]



pogonofory (Pogonophora)typ -^bezkręgowców. Obejmu­ją formy o robakowato wydłu­żonym ciele, osiągającym dłu­gość 6—36 cm przy średnicy 0,1—2,5 mm. 2yją w bardzo mocnych, długich i prostych rurkach chitynoidalnych dłu­gości 15—150 cm, tkwiących w dnie i wyrastających górnym końcem ponad powierzchnię osadów dennych. Ciało zróżni­cowane jest na 3 odcinki:

przedni, środkowy i tylny. Bu­dowie zewnętrznej odpowiada organizacja wewnętrzna, bo­wiem odcinki te zawierają od­rębne jamy ciała (->-rozwój za­rodka). W odcinku przednim znajduje się tylko l jama, na­tomiast w 2 pozostałych wy­stępują po 2 boczne jamy ciała. Z krótkiego odcinka przedniego (protosoma) wyrastają zwykle liczne i łatwo regenerujące czułki. Nieco dłuższy odcinek środkowy (mesosoma) pozba­wiony jest wyrostków zewnę­trznych, natomiast z powierz-

Przedstawiclel pogonoforów Sptro-brcmchia grandis

pogońcowate

246


chni silnie wydłużonego i zwy­kle cieńszego odcinka tylnego (metasoma) wyrastają liczne płytki chitynoidalne, służące do zakotwiczenia się lub przesu­wania w rurce. Wielką zagadką był początkowo sposób odży­wiania się -p., zwierzęta te bo­wiem pozbawione są całkowicie przewodu pokarmowego. Do­piero w rezultacie żmudnych badań udało się stwierdzić, iż występuje tu. trawienie zewnę­trzne w przestrzeni międzyczuł-kowej. Czułki, których liczba wynosi zwykle 6—220, układa­ją się niemal równolegle i nie­rzadko zrośnięte są na znacznej przestrzeni, tworząc podłużne kanaliki, wysłane licznymi, je­dnokomórkowymi wypustkami, zwanymi pihnulami (pinnulae), tworzącymi gęstą siateczkę, na której osadzają się z przepły­wającej wody mikroorganizmy i martwa materia organiczna. Ruch wody zapewniają liczne rzęski, rozmieszczone u nasady pinnul. W obrębie siateczki odbywa się trawienie i wchła­nianie pokarmu, a więc pinnu-le spełniają rolę kosmteów je­litowych. Znane są także p. jednoczułkowe, u których je­dyny, niezwykle długi czułek zwija się spiralnie w postać cylindra pozwalającego na analogiczny jak wyżej sposób odżywiania. Ciało p. pokryte jest kutikulą. Prymitywny układ nerwowy mieści się w nabłonku skórnym. Układ krwionośny jest zamknięty i składa się z naczynia brzusz­nego oraz grzbietowego, zakoń­czonego sercem mieszczącym się w odcinku przednim. P. są rozdzielnopłciowe. Ich gonady znajdują się w tylnym odcinku ciała. Jaja składane są do przedniej rurki, gdzie przebie­ga cały rozwój zarodkowy po­tomstwa. Rurkę opuszczają młodociane osobniki, z których

każdy buduje wkrótce własną rurkę na dnie morskim. Do­tychczas opisano około 100 ga­tunków p. rozmieszczonych głównie na dnie Pacyfiku na głębokości 1000—10000 m. Pewne gatunki spotyka się sporadycznie na płytkim, morskim dnie. [L.Ż.]



pogońcowate (Lycostdae) — ro­dzina stawonogów z podrzędu

-^pająków wyższych. Są na ogół średniej wielkości (5—

—35 mm), aktywnie polują, biegając po powierzchni ziemi. Ze względu na występowanie w dużej liczbie oraz ruchliwy tryb życia należą do najbar­dziej rzucających się w oczy przedstawicieli pająków. Od­znaczają się długimi i silnymi nogami oraz dosyć •dużymi przednimi oczami. Ubarwione są na ogół brunatno lub szaro, z jasnym, podłużnym pasem, przebiegającym przez środek głowotułowia. Dojrzałe samice można rozpoznać z daleka po dużych, kulistych, białawych kokonach jajowych, przycze­pionych do kądziołków przęd­nych, z którymi to kokonami nie rozstają się na moment nawet w czasie polowania lub ucieczki. Wzruszająca jest tro­skliwość samicy o potomstwo. Samica, której odebrano kokon, zaprzestaje ucieczki i poszuku­je go bardzo długo. Młode pa­jączki po opuszczeniu kokona włażą na grzbiet samicy i po­zostają .na nim przez kilka ty­godni, korzystając ze zdobyczy upolowanej przez matkę. Nie­co starsze próbują opuszczać grzbiet matki, wracając nań jednak początkowo w razie niebezpieczeństwa. P. znajduje się niemal we wszystkich wa­runkach środowiskowych wy­stępujących na powierzchni gleby. Znamy gatunki przysto­sowane <3o rozpalonych słoń-

247

1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   ...   50


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna