MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona31/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   27   28   29   30   31   32   33   34   ...   50

ropalium

282


z jego powierzchni cząstki po­karmu. Zamieszkują morza półkuli 'północnej, a wśród nich 2 gatunki odporne na niskie zasolenie wody występują rów­nież w Bałtyku. R. bałtycki (Macoma baltića) jest bardzo pospolity w rejonie wybrzeży na głębokości od kilku metrów aż do 50 m. Na plażach widuje się jego muszle w wielkich ilościach. R. zwapniały (Maco­ma caicarea) przebywa w naj­głębszych częściach Morza Bał­tyckiego, stąd muszle jego na plażach trafiają się bardzo rzadko. (T.U.]

ropalium, ciałko brzeżne, kolb-ka czuciowa {rhopalium} — ze­spół narządów zmysłowych wy­stępujący w zmiennej liczbie na brzegu klosza licznych

-^•meduz. W skład r. wchodzą narządy zmysłu równowagi (statocysty) i narządy światło-. czułe, a często również narzą­dy zmysłu chemicznego. Ele­menty te miewają różną budo­wę u odrębnych gatunków, czasem mogą być od siebie od­dalone bądź też w ogóle się nie rozwijać. Najlepiej wykształ­cone r. istnieją u swobodnie pływających meduz krążkopła-wów. U chełbi występują w liczbie 8. [Z.S.]



ropilema, meduza jadalna (Rhopilema esculenta) ga­tunek jamochłona z rzędu

—meduz kanalikowych. Pokro­jem przypomina rozlistka. Ma silnie rozwinięte, rozgałęzione ramiona przyustne i wypukły klosz. Jest imało ruchliwa. Gro­madzi się często w ujściach rzek zbitymi chmarami, docho­dzącymi do 3 km długości. Wy­stępuje 'u chińskich i japońs­kich wybrzeży, gdzie bywa ma­sowo poławiana do celów kon­sumpcyjnych. Użytkuje się tyl­ko oczyszczoną me

rosochatki (Polydesmida)rząd stawonogów z gromady —••krocionogów. Mają przeważ­nie 'ubarwienie brunatne, ale istnieje też sporo gatunków, zwłaszcza tropikalnych, jaskra­wo ubarwionych. Ciało r; skła­da się z 18—22 (najczęściej z 20) segmentów, zaopatrzonych w płatowate wyrostki, sterczą­ce ipo bakach. R. są ślepe. U samców tylko I para odnóży VII segmentu przekształciła się w nóżki kopulacyjne. R. żyją w ściółce i glebie w wil­gotnych (biotopach. W Polsce występują w liczbie 11 gatun­ków. (W.S.l

rospoka (Venerupzs) — rodzaj mięczaków z rodziny Yeneri-dae, z rzędu -»-blaszkoskrzel-nych właściwych. Obejmuje gatunki mające muszlę nieco wydłużoną, owalną lub lekko czworokątną, 'długości 3—6 cm. Powierzchnia muszli jes't gład­ka, zwykle w barwach żółta­wych i brunatnych, z charak­terystycznym rysunkiem, na który składają się promieniste, wachlarzowato rozbiegające się pasma, na przemian jasne i ciemne, oraz koncentryczne, cienikie zygzaki. R. w liczbie kilku gatunków zamieszkują mor7a europejskie. Żyją na dnie piaszczystym lub mulis-tym, na głębokości kilku me­trów. Większość gatunków jest jadalna. [T.U.]

rowiel (Serotia) rodzaj sta­wonogów z rzędu -»równono-gów. Obejmuje gatunki o dłu­gości do 3 cm, mające silnie spłaszczone ciało, w zarysie szeroko owalne, z dużą głową, zakończoną drobnym a ostrym wyrostkiem czołowym. Po­wierzchnia ciała jest gładka

283


rozdętka

lub usiana guzikami, ułożonymi często w rzędy. R. są miesz­kańcami dna piaszczystego, w którym zagrzebują się podob­nie jak płastugi. Należy tu sze­reg gatunków rozpowszechnio­nych w płytkich morzach tro­pikalnych, szczególnie w rejo­nie Australii. [L.Ż.]



rozdepka rzeczna (Theodo-rus iluviatilis) — gatunek mięcza­ka z rzędu ->.dwuprzedsion-kowców. Ma grubościenną mu­szlę długości 7—13 'mm, ipółku-listą, barwy czarnej lub brązo­wej, niekiedy z odcieniem fio­letowym, zdobną białymi kres­kami i plamkami, czasem po­krytą czamo-białą szachowni­cą. Otwór muszli 'zamyka gru­be, półkoliste wieczko. R.rz. zamieszkuje rzeki i jeziora pra­wie całej Europy aż po Dniepr, z wyjątkiem .dalekiej północy (do 64° szerokości północnej). Występuje także w przybrzeż­nych wodach Bałtyku. U nas na niżu jest dość pospolita. Najczęściej spotyka się ją na kamieniach, czasem na drew­nianych palach, .rzadziej na roślinach. Mimo jej pospoli­tości, czym się odżywia, nie jest .dokładnie zbadane. Wia­domo, że zdrapuje tarką glony porastające powierzchnię 'ka­mieni, 'być może zjada również martwe szczątki zwierzęce. Ja­ja składa w kulistych, biała­wych kokonach o średnicy

około l mm, przyklejanych 'do kamieni i do muszli innych r.rz. W każdym kokonie roz­wija się tylko jedno jajo. Po­zostałe natomiast jaja w licz­bie kilkudziesięciu służą za po­karm rozwijającemu się za­rodkowi. [T.U.]



rozdętka (Physa) rodzaj mięczaków z rodziny rozdętko-watych {Physidae), z rzędu -rnasadoocznych. Muszle r. różnią się od większości musz-

Muszla rozdepkj.

Muszla rozdętki pospolitej

li innych krajowych ślimaków słodkowodnych tym, że są le-woskrętne. Mają one kształt jajowaty, 8—12 mm wysokości oraz bardzo cienką i przejrzy­stą ściankę, o gładkiej i silnie błyszczącej powierzchni. U ży­wych r. zwraca uwagę stosun­kowo duża głowa, bardzo dłu­ga i wysmukła noga oraz płaszcz, który częściowo okry­wa muszlę i tworzy długie, palczaste wypustki. R. jak na ślimaki poruszają się zadziwia­jąco szybko. Zamieszkują wo­dy słodkie wszystkich konty­nentów. W Polsce żyją 2 ga­tunki r. R. pospolita (Physa fontinalis), mająca zaokrąglony wierzchołek muszli, jest po­spolita w całym kraju w płyt­kich i obficie zarośniętych wo-



rozglowce

284


dach stojących i leniwie pły­nących. R. zaostrzona (Physa acuta) różni się od poprzedniej ostrym •wierzchołkiem i nieco grubszymi ścianami muszli. Pochodzi ona z krajów śród-ziemnomoiskicht U nas 'była hodowana w akwariach, zwła­szcza na śląsku.. Ponieważ mnoży się łatwo i jest mało wymagająca, rozpowszechniła się z roślinami wodnymi po basenach wodnych cieplarni i ogrodów botanicznych, a istam-tąd jęła zasiedlać zbiorniki na­turalne, zasilane podgrzanymi wadami poprzemysłowymi. R. żywią się pokarmem różnorod­nym, od jednokomórkowych glonów, (które zdrapują z po­wierzchni roślin wodnych, li­ści rdestnicy, dkrężnicy i rzę­sy wodnej, do rozkładających się (szczątków roślinnych i zwierzęcych. [T.U.]

rozglowce {Rhizocephala)rząd stawonogów z podgroma-dy —».wąsonogów. Obejmuje pasożyty o bardzo uproszczo­nej budowie. Ciało 'dorosłych osobników składa się wyłącz­nie z silnie rozgałęzionych, ko-rzonkowatych wyrostków, wra­stających głęboko w ciało gos­podarza, oraz ze sterczącego na powierzchni woreczka lęgo­wego, przypominającego owoc-nik grzyba o rozmiarach nie­rzadko Uniku centymetrów i zawierającego gonady. Z jaj lęgną się maleńkie, swobodnie pływające -»pływiki, prze­kształcające się wkrótce w ->larwy cyprysoidalne. Larwy te przyczepiają się do odwłoka krabów. Tutaj przemieniają się w bezkształtną grudkę, któ­ra wnika u nasady szczecinek w głąb ciała gospodarza. Lar­wy (podobnie jak i dorosłe osobniki) pozbawione są prze­wodu pokarmowego. Nie po­bierają pokarmu, żywiąc się

kosztem substancji wyniesio­nej z jaja. Po wniknięciu do ciała kraba r. wchłaniają po­karm osmotycznie. Należy tu co najmniej 200 gatunków (np. worecznica) rozprzestrzenio­nych we wszystkich pełnosło-nych morzach. Pewne tropikal­ne gatunki pasożytują na kra­bach słodkowodnych, stano­wiąc jedyne wąsonogi wód słodkich. [L.Z.]



ro-zglówka ->-chelura.

rozgwiazda czerwona (Asterźas rubens) — gatunek szkarłupnia z rzędu -^rozgwiazd właści­wych. Ma bardzo drobną tar­czę centralną oraz 5 (rzadko 4 lub 6) długich, w przekroju za­okrąglonych ramion. Zabarwie­nie ciała bywa bardzo zmienne — żółte, pomarańczowe i czer­wone aż po ciemnobrązowe. R. cz. żywi się głównie małżami, m.in. ostrygami i omułkami, wyrządzając przez to często szlkody gospodarcze. W Bałty­ku występuje sporadycznie, i to jedynie w jego zachodnich krańcach; W Morzu Północnym jest wydobywana w ilości rów—4000 ton rocznie przez rybaków Danii, RFN i Holan­dii. [L.2.]

Rozgwiazda czerwona



285

rozgwiazdy

rozgwiazda gigantyczna (Pyc-nopodia holianthoides) — ga­tunek szkarłupnia z rzędu -^.rozgwiazd właściwych. Ma średnicę ciała do 80 cm, a licz­ba jej ramion dochodzi najwy­żej do 24. Wskutek redukcji szkieletu ramiona te są niezwy­kle giętkie i ruchliwe. R.g. za­mieszkuje skały porosłe bru-nataicami w północno-wschod-nim Pacyfiku. [L.Ż.]



rozgwiazda purpurowa -»gwia-zdnica.

rozgwiazda słoneczna -a-gwia-zdnica.

rozgwiazdoksztattne {Forcipu-lata) rząd iszkarłupni z gro­mady -^rozgwiazd. Mają sto­sunkowo idługie i giętkie ra­miona w liczbie 5 (jak np. u rozgwiazdy czerwonej), rzadko większej <'jak inp. u rozgwiazdy gigantycznej). Ramiona te są mniej lub bardziej •walcowate oraz brak im wyróżniających się płytek brzeżnych. Nóżki anabulalkralne ustawione w 4, rzadłko 2 rzędach, mają wyraź­ne przyssawki. Wierzch ciała usiany jest drobnymi pedicel-lariami, których końcowe czło­ny często się krzyżują. R.w. są reprezentowane przez nie­zbyt liczne gatunki. Zasiedlają wszystkie 'morza o zasoleniu co najmniej kilkunastu pro-mille, występując na różnej głę­bokości dna. W miejscach ho­dowli ostryg i omułków wy­rządzają nierzadko poważne szkody gospodarcze. [L.2.]

rozgwiazdy (Asteroźdea) — gro­mada z typu ->szkarłupni. Obejmują wolno żyjące zwie­rzęta, w większości jaskrawo zabarwione, o wyraźnej gwiaź­dzistej budowie. Maksymalna średnica r. waha się zależnie od gatunku w granicach od kilku centymetrów do około

l m. Ciało ich składa się ze słabo wyodrębnionej tarczy centralnej, przechodzącej bez­pośrednio w 5 lub w większą liczbę ramion. Wzdłuż dolnej strony każdego ramienia prze­biega wyraźna bruzda, z której wysuwają się setki nóżek am-bulakralinych, ustawionych w . 2, rzadziej w 4 rzędach. Nóżki ' te są niezwykle rozciągliwe i kończą się z reguły przyssaw­ką. Służą do pełzania, obejmo­wania zdobyczy itp. Większość r. pełza z szybkością 5»—15 cm na minutę. Tylko nieliczne ga­tunki, zwłaszcza wieloramien-ne gwiazdnice, potrafią pełzać znacznie szybciej — l—2 m na minutę. Szkielet r. składa się ze śródskórnych, ruchomo po­łączonych elementów wapien­nych, co zapewnia pewną gięt­kość ciała. Na powierzchni ciała występują rozmaite o-chronne przydatki szkieletowe,

często ruchomo połączone z płyi&ami szkieletu podstawo­wego. Mają one postać broda­wek, guzków i listewek albo kolców lub igieł, nierzadko uwieńczonych pęczkiem drob­nych 'szczytowych cierni lub czopów. U niektórych r. na po­wierzchni ciała występują po­nadto drobne szczypczyki (pe-dicellaria), .osadzone na rucho­mych trzoneezkach lub bezpo­średnio na płytkach szkieletu podstawowego. Służą one do oczyszczania powierzchni ciała, a niekiedy taikże do obrony. Pomiędzy tymi przydatkami mogą występować delikatne, cienkościenne, oddechowe wy-pustiki jamy ciała, zwane skrzelami skórnymi. W pobliżu środka górnej (przeciwgębo-wej) części tarczy centralnej istnieje l (wyjątkowo więcej) płytka madreporowa, przez którą układ wodny ikomuniku-je się ze środowiskiem ze­wnętrznym. Gęba jest nie

rozkolcowate

286

uzbrojona i znajduje się po­środku spodniej (gębowej) stro­ny tarczy centralnej. Prowa­dzi ona do przełyku rozszerza­jącego się w workowaty żołą­dek, którego ślepe odgałęzie­nia (kieszenie wątrobowe), po­dobnie jak gonady, sięgają w głąb ramion. Jelita oraz odbytu brak lub tez jelito jest słabo rozwinięte i kończy się odby- ' tem zlokalizowanym na górnej części tarczy centralnej. R. są bardzo żarłoczne. Żywią się małżami, ślimakami, skorupia­kami, jeżowcami i innymi szkarłupniami, a nawet padli­ną i odpadkami kuchennymi. Drobne zwierzęta r. połyka w całości, natomiast większą zdo­bycz przed połknięciem trawi, otulając ją wysuwanym na ze­wnątrz, bardzo rozciągliwym żołądkiem. Małże np. obejmo­wane są ramionami i chwyta­ne za pomocą licznych nóżek ambulakralnych. Ofiara zwiera początkowo bardzo silnie swą muszlę, jednak w końcu ulega zmęczeniu i zmuszona jest ją rozchylić. Na ten właśnie mo­ment czeka napastnik, który natychmiast wprowadza swój żołądek pomiędzy skorupy małża, rozpoczynając proces trawienia. Wśród r., zwłaszcza zamieszkujących głębie oceani­czne, znanych jest szereg mu-łożerców. R. to w większości zwierzęta rozdzielnopłciowe. Wyrzucają do otaczającej wody swe plemniki oraz miliony mi­ki ośli opijnych jajeczek. Tu na­stępuje zapłodnienie, po czym rozwija się dwubocznie syme­tryczna larwa -^dwurzęsica, która odżywia się 'drobnymi glonami iplanktonowymi. Po kilku tygodniach przekształca się ona w kolejne stadium lar­walne, w tzw. -^ramienicę, któ­ra osiada wkrótce na dnie i przeobraża się w maleńką r. Wiele gatunków, zwłaszcza z

mórz polarnych oraz wielkich głębi oceanicznych, składa tylko kilkadziesiąt lub kilkaset więk­szych jaj, obfitujących w żół­tko, z 'których po pewnym czasie wylęgają się od razu, z pominięciem form larwalnych, młode r. Samice tych gatun­ków roztaczają daleko idącą opiekę nad jajami, obejmując je (a później także noworodki) ramionami złożonymi iku doło­wi i tworząc w iten sposób ze swego 'ciała rodzaj koszyczka lęgowego. Niektóre gatunki mają specjalne ikieszenie lęgo­we bądź też młodociane osob­niki rozwijają się na ich grzbie­cie wśród kolców. R. żyją do kilku lat, rozmnażając się co­rocznie. Należy do mich ponad 2000 gatunków zamieszkują­cych wyłącznie dno morskie. Większość z mich zasiedla płyt­kie morza, zwłaszcza strefy tropikalnej. Szereg gatunków występuje w obrębie strefy pływów oceanicznych, w związ­ku z czym można je dość łatwo zbierać w czasie odpływu mo­rza. Pewne gatunki wytrzymu­ją dość znaczne wysiedzenie wody. R. w morzach pełnosło-nych stanowią ważny składnik fauny dennej, tworząc nierzad­ko zwarte zespoły denne. Co­rocznie wydobywa się z mórz co najmniej kilka tysięcy ton r., przeznaczonych głównie do produkcji mączki na paszę. R. dzieli się na 3 rzędy:

tarczogwiazdy, gwiazdnice i rozgwiazdoksztaitne. [L.2.] .



rozkolcowate (Muricidae)rodzina mięczaków z rzędu -^jednoprzedsionkowców. Mają muszle grubościenine, kształtu jajowato-stożkowatego, stosun­kowo niewielkie, rzadko prze­kraczające 10 cm wysokości. U niektórych przedstawicieli r. są one pokryte licznymi, wiel-

287


rozkonarek

kimi kolcami, które w znacz­nym stopniu maskują podsta­wowy kształt muszli. Mogą mieć 'także wybiegający od otworu rynienkowaty wyro­stek — syfon — który nieraz bywa 'dwukrotnie 'dłuższy od reszty muszli. Otwór muszli zamyka dość grube, konchioli-nowe wieczko. Liczne gatunki r. zamieszkują pelnosłone mo­rza strefy tropikalnej i sub­tropikalnej. Żyją na niegłębo-kim 'dnie. Wszystkie są dra­pieżnikami. Żywią się prze­ważnie osiadłymi zwierzętami oskorupionymi, a więc głównie małżami i pąklami; sporadycz­nie jadają też padlinę. Niektó­re są groźnymi szkodnikami w hodowlach ostryg, omułków i perlopławów. W jamie płasz­czowej r. leży gruczoł, którego wydzielina służyła starożytnym ludom basenu Morza Śródziem­nego ido sporządzania słynnego barwnika purpury. Wełna lub płótno namoczone w wywa­rze z rozgniecionych gruczo­łów i wysuszone na słońcu, przybierały piękną i trwałą barwę zależnie od użytego ga­tunku ślimaka — czerwoną, fioletową lub ametystową. Pur­purą barwiono też kość słonio­wą i pergamin, a dla eleganc­kich dam dworu sporządzano z niej szminki. Do r. należą m.in. rozkolce, szkarłatniki i wiercielce. [T.U.]



rozkolec (Mure-r) — rodzaj mięczaków z rodziny -».rozkol-cowatych. Obejmuje gatunki mające muszle grubościenne, o powierzchni urzeźbionej w grube żebra i guzy. Krawędź otworu muszli jest zawsze uzbrojona w kilka tmponują-jących kolców. Kiedy r. rosną i ^obudowują 'dalszy ciąg muszli, kolce zostają w tyle na powierzchni muszli, a wokół otworu wyrasta następny sze-

Muszla rozkolca

reg kolców, jeszcze większych. Tak powstaje charakterystycz­na forma muszli, zdobna wie­loma szeregami coraz to więk­szych kolców, znaczących ko­lejne 'położenia otworu. Przed­ni koniec otworu wybiega w długą rynienkę, zwaną syfo­nem, 'która może przewyższać dwukrotnie długość muszli. Kilka 'gatunków r. z Oceanu Indyjskiego ma kolce tak dłu­gie i cienkie, że szeregi ich iprzypomtoasją ozdobne grzebie­nie do włosów. Liczne gatunki odznaczają się, prócz oryginal­nego kształtu, piękną, barwą muszli, 'są więc gromadzone przez kolekcjonerów i używane nieraz jako ozdoby mieszkań. 2 gatunki r., mianowicie Mu-rex trunculus i Mwex branda-ris, były głównymi dostarczy­cielami purpury, przy czym pierwszy z nich dawał barwnik czerwony, drugi zaś — fiole­towy. (Tabl. XVII). [T.U.]

rozkonarek (Dendrophyllia ra-mea) gatunek jamochłona z rzędu -*korali madreporowych. Tworzy rozgałęzione kolonie, osiągające długość i rozpię-



rozkruszek drobny

2B8


tość “konarów" do l m. Odga­łęzienia te mogą mieć kilku­centymetrową grubość. Polipy wielkości 'do 2
rozkruszek drobny (Tyropha-ons pufrescenttae) — gatunek stawonoga z rodziny rozkrusz-ków. Osiąga 0,3—0,35 mm dłu­gości. Ma ciało kształtu grusz-kowatego, białe lub białoróżo-we. Występuje w produktach spożywczych, w zewnętrznej warstwie gleby, w stogach zbóż i siana, w ptasich gniazdach i pieczarkarniach. Jest kosmo-politą. (Tabl. XII). [J.P]

rozkruszki (Acaridae) ro­dzina stawonogów z podrzędu ->Sarcoptiformes. Należą do nich szkodniki magazynów zbożowych, składów suszonych owoców i sera. Ponieważ bar­dzo szybko się rozmnażają (da­jąc co kilkanaście idni nowe pokolenie) oraz są wytrzymałe na suszę i brak pokarmu, sta­nowią prawdziwą plagę. Naj­pospolitszym ich przedstawi­cielem jest r. mączny (Acarus sito, Tyroglyphus farinae) ros­nący do długości 0,6 mm. Jego wydzieliny w produktach żyw­nościowych oraz w pyle maga­zynów mogą powodować u lu­dzi zatrucia oraz różne objawy uczuleniowe, m-in. astmę. (Tabl. XII). [J.P.]

rozkrzelipka, sertularia (Sertu-laria) — rodzaj jamochłonów z rzędu -».stułbiowców. Tworzy mocno rozgałęzione kolonie do 70 cm wysokości. Polipy mają kielichowate osłony i osadzone po obu stronach łodygi ko­lonu. Występują wśród nich gonofory. Różne gatunki r. za­mieszkują nuta. morza euro­pejskie (w tym Bałtyk) poniżej strefy pływów. Stanowią skła­dnik tzw. mchu morskiego, który po zebraniu, wysuszeniu i zabarwieniu służy do deko­racji wnętrz. [Z.S.]

rozkrzewy ->gorgonie.

rozlistek, meduza kanalikowa (Rhizostoma, Pilema) rodzaj jamochłonów z rzędu ->-meduz kanalikowych. R. są to duże meduzy, niekiedy osiągające 80 cm średnicy. Zamiast otwo­ru gębowego mają liczne drob­ne pory na ramionach przy-ustnych, prowadzące cienkimi kanalikami .do jamy gastralnej. Woda wraz z zawiesiną dosta­je się do ich wnętrza podczas ruchów pływnych, a drobne cząstki pokarmowe wskutek działania rzęsek w kanalikach przedostają się do jamy tra­wiącej. R. zamieszkują głów­nie morza ciepłe, tylko gatu­nek Rhizostoma pulmo bywa spotykany w chłodniejszych, np. w Morzu Północnym. Klosz meduz z tego gatunku jest wy­pukły, żółtawy, z kobaltowo-niebieskim rąbkiem drobnych tarzeżnych płatków. Pokrewny gatunek Rhizostoma. octopus ma cały klosz o odcieniu ko­baltowym. (Tabl. V). [Z.S.]

rozłogi -»stolony.

rozmnażanie się bezkręgowych zwierząt tkankowych. Wystę­puje ono w postaci rozrodu płciowego i bezpłciowego (we­getatywnego). Gąbki nie mają układu rozrodczego ani narządów rozrodczych. Ich ko­mórki rozrodcze (odpowiedniki mikro- i makrogamet pierwo­tniaków, drtóre tu i w wyż­szych typach zwierząt zwykło się nazywać plemnikami i ja­jami) powstają w mezoglei z przekształconych archeocytów. Plemniki gąbek w okresie roz­rodu przedostają się do wody przez ściankę ciała i wnikają

289


rozmnażanie się bezkręgowych zwierząt tkankowych

do innych osobników, zapład-niając tam komórki jajowe. Zarodek opuszcza po pewnym czasie organizm macierzysty. Żyjąc początkowo swobodnie jako larwa, a następnie osia­dając na podłożu, przekształca się w dojrzałą gąbkę. Niektóre gąbki są rozdzielnopłciowe, inne — obojnacze. U obojna-ków dojrzewanie }aj i plem­ników w tym samym ustroju zachodzi nierównocześnie, co wyklucza samozapłodnienie. Gąbki rozmnażają się także bezpłciowo przez pączkowanie. U jednych gąbek pączkujące osobniki pozostają w mniej lub bardziej ścisłym związku z or­ganizmem macierzystym, two­rząc kolonię, a u pozostałych odrywają się i wiodą w po­bliżu życie samodzielne. U gą­bek słodkowodnych zachodzi rozmnażanie bezpłciowe za po­mocą pączków przetrwalniko-wych, zwanych ->-gemulami. Są to zespoły komórek, których warstwa zewnętrzna wytwa­rza grubą, zawierającą komory powietrzne otoczkę. Po śmier­ci 'kolonii w okresie suszy czy zimy gemule zachowują ży­wotność i przy sprzyjających warunkach na wiosnę rozwi­jają się z nich nowe gąbki. U roadzielnopłciowych na ogół parzydełkowców za­płodnienie zachodzi w wodzie poza organizmem rodzicielskim albo w jamie gastralnej zwie­rzęcia. Rozród wegetatywny parzydełkowców występuje w postaci podziału podłużnego lub poprzecznego, pączkowania i -^-frustulacji. Pączek tym róż­ni się od frustuli, że w skład jego wchodzą większe fragmen­ty ekto- i entodermy (ewentual­nie taikże mezoglei) organizmu macierzystego, natomiast fru-stula składa się z nielicznych komórek, które modyfikują się w miarę wzrostu nowego osob­nika. TT jamochłonów z gromady krążkopławów po­dział poprzeczny polipów odby­wa się bądź kilkakrotnie w trakcie wzrostu polipa, bądź dzieli się on jednorazowo na szereg larwalnych meduz, zwa­nych -zefirami. Ten typ po­działu poprzecznego nosi nazwę strobilacji. U stułbi opławów i krążkopławów występujących w postaci polipów i meduz za­chodzi często regularna prze­miana pokoleń (metageneza). Polega ona na tym, że polipy na drodze rozrodu wegetatyw­nego wytwarzają meduzy, a te rozmnażając się płciowo, two­rzą pokolenie polipów. P ła­zi ń c e (nie licząc wirków) i obleńce rozmnażają się tylko płciowo, a zapłodnienie jest u nich wewnętrzne. Więk­szość ich jest jajorodna^tzn.że organizmy potomne uwalniają się z •otoczki jajowej dopiero po pewnym czasie po wydale­niu jaj z organizmu matki. U gatunków jajożyworodnych rozwój zarodków odbywa się w organizmie matczynym, w osłonkach jajowych, a młode wykluwają się w momencie wydalania jaj przez samicę. Pierścienice są rozdziel­nopłciowe (większość wielo-szczetów) lub obupłciowe (ską-poszczety, pijawki i niektóre wieloszezety). Zapłodnienie by­wa u nich wewnętrzne albo zewnętrzne. Skąposzczety i pi­jawki otaczają składane jaja kokonem. U przeważnie roz-dzielnopłciowych stawono­gów oraz u mięczaków, które są rozdzielnopłciowe lub obojnacze, rozród wegetatywny nie istnieje. Niektóre skorupia­ki rozmnażają się'glównie dzie-worodnie (partenogenetycznie), tzn. bez udziału samców. Co jakiś czas jednak, po serii po­koleń partenogenetycznych po­jawia się u nich .pokolenie

rozskoez

290

dwupłciowe i dochodzi do za­płodnienia. Zjawisko cyklicz­nego występowania po sobie na przemian pokoleń partenogene-tycznych i dwupkiowych nosi miano heterogonii. U niektó­rych stawonogów (np. u zale-szczotków) zapłodnienie odby­wa się za pośrednictwem sper-matolorów, czyli woreczkowa-tych pojemników" z nasie­niem, które samiec przy­kleja do podłoża, a samica zgarnia i wprowadza -do swych narządów rodnych. S z k a r ł u-pnie są na ogół (z nielicz­nymi wyjątkami) rozdzielno-płciowe. Występuje u nich za­płodnienie zewnętrzne. Ponad­to u rozgwiazd, liliowców, strzykw i wężowideł spotyka się często rozród bezpłciowy przez odtwarzanie całości z utraconych części organizmu. U z reguły obupłciowych osło­nie wiele gatunków jest zdol­nych także do rozrodu bez­płciowego przez pączkowanie. Pączki tworzą się u nich na

-»-stolonach. [T-S.]

1   ...   27   28   29   30   31   32   33   34   ...   50


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna