MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona33/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   29   30   31   32   33   34   35   36   ...   50

rarfcowiec, tubularia (Tubula-ria) rodzaj jamochłonów z rzędu -»stułbiowców. Tworzy często kilkunastocentymetro­wej wysokości kolonie, których polipy mają, po 2 wieńce czuł-kow i tkwią nasadową częścią w długiej rurce ochronnej, utworzonej z -»peride'rmy nie wzmocnionej węglanem wap­niowym. Jeden z najpospolit­szych gatunków Titbularia in-diyisa występuje w morzach europejskich, ale me wkracza do Bałtyku; jej kolonie docho­dzą do 20 cm długości. Częstsza od niej TubuZaria larynx two­rzy żółtoczerwonawe skupienia na dnie morskim u brzegów Europy. Górne, główkowało rozszerzone części jej polipów, nie osłonięte peridermą, gdy zostaną oderwane (np. wskutek żerowania różnych skorupia­ków), odrastają nadzwyczaj łatwo. R. tworzą oddzielne ko­lonie osobników żeńskich i mę­skich (diocja). Polipy r. wyka­zują nietypowe dla stułbiopła-wów wzdłużne rynienki we­wnątrz jamy gastralnej. [Z.S.1

rurowka ->-serpula.

irybosz (Nerocila) rodzaj sta­wonogów z rzędu. -*.równono-gów. Obejmuje gatunki docho­dzące do 4 cm długości, o ciele szerokim i spłaszczonym. Po bokach zaokrąglonej głowy widnieją drobne oczka. Czułki są bardzo krótkie. Odnóża tu­łowiowe wieńczą haczyki cze-pne, służące do trwałego przy­twierdzania się do ciała ryb. B. pasożytują najczęściej w jamie gębowej, na skrzelach lub u nasady płetwy ogonowej. Ciało niektórych gatunków, seczegól-

209


rzęsistek

Bytooaz NeroclUa btołttata

nie tych, które żyją w zaka­markach jamy gębowej lub skrzelowej, bywa mniej lub bardziej asymetryczne. R. są hermafrodytami i funkcjonują najpierw jako samce, a na­stępnie przekształcają się w sa­mice. Należy tu. szereg gatun­ków rozprzestrzenionych w mo­rzach tropikalnych i subtropi­kalnych. [L.2.]

ryjokrętM, szczotkoryjce (Ki-norhyncha, Echinodera) gro­mada organizmów morskich z typu -»-obleńców, licząca około 100 gatunków. Ciało, ich dłu­gości do l mm. podzielone jest na odcinki (12—14), w odróż­nieniu od segmentów zwane zenitami. Odmiennie niż u -^pierścienic segmentacja za­znaczona jest tutaj w zasadzie tylko w kutikuli. Ciało .dzieli się zwykle na głowę, która może być wciągana w głąb pierwszych zenitów, szyję i tu­łów. Szyja jest mniej więcej tej samej szerokości co tułów. Całe ciało pokrywa dość gruba ku-tikula. Pod nią występuje epi-derma, mająca mniej lub bar­dziej syncytialny charakter. Układ pokarmowy t. jest w za­sadzie podobny do układu po­karmowego oicieini i ibrzucho-

rzęsków. Otwór odbytowy znajduje się w ostatnim zoni-cie. Układ nerwowy składa się z pierścienia okołoprzełykowe-go i podłużnego brzusznego pinia nerwowego ze zwojami w zenitach. Narządami zmysłów są szczecinki .czuciowe oraz prostej budowy oczy. Protone-frydialny układ wydalniczy ma postać 2 kom&rek płomyko­wych po obu stronach jelita. Komórki płomykowe zaopa­trzone są w l lub 2 wici. R. są rozdzielnopłciowe, ale bez wy­raźnego dymorfizmu. Ich roz­wój embrionalny nie był ba­dany. Wylęgające się larwy osiągają stopień organizacji dorosłego osobnika na drodze wielu linień. Pochodzenie r. nie jest całkowicie wyjaśnione. R. żyją w strefie' przybrzeżnej mórz, odżywiając się pokar­mem amajdowanym m.in. w mule. Prowadzą głównie den­ny tryb życia. Rzadziej spotyka się je na wodorostach. [M.S.]

rzemieniec -^ligula.

rzęsistek (Trichomonas) —ro­dzaj pierwotniaków z rzędu

-»rzęsistków. Obejmuje gatun­ki pasożytnicze kształtu grosz­kowatego, długości około 5—

—30 (Jim, zaopatrzone w 4 wid. W przedniej części ciała pałe­czka osiowa, dałka podstawo­we wici i inne struktury włó­kniste tworzą wspólną granulę w miejscu ich połączenia, tzw. cenłroblefaroplast. Rz. rozmna­żają się jedynie przez podział, Są pasożytami przewodu po­karmowego, dróg rodnych l moczowych kręgowców. U człowieka występuje nieszkod­liwy rz. jelitowy (Trichomonas hominis) oraz rz. pochwowy (Trichomonas vaginalis). U by­dła rozpowszechniony jest rz. bydlęcy (Trichomonas foetus). Gatunki te są bardzo podobne

300

Rzęsistek

l — wić sterowa; 2 — błona fa­lująca; 3 — jądro; 4 — wici prze­dnie; 5 — pałeczka osiowa

morfologicznie, a różnią się je­dynie cechami fizjologicznymi. Kz. pochwowy i rz. bydlęcy przenoszą się w trakcie bezpo­średniego kontaktu płciowego. Nie mają jakichkolwiek form przetrwalnikowych czy inwa­zyjnych. Nie wiadomo nato­miast, jak następuje zarażenie się człowieka nieszkodliwym rz. jelitowym. Rz. dróg rodnych człowieka i bydła powodują zespół objawów chorobowych, zwanych rzęsistkowicą. U ko­biet masowe występowanie rz. sprowadza przewlekłe stany zapalne i ropiejące nadżerki szyjki macicy. U mężczyzn rz. rzadziej wywołują stany za­palne, co sprzyja nosicielstwu. Bzęsistkowica u bydła jest cho­robą groźną, ponieważ powo­duje poronienia. [A.J.K.]

rzęsistki (Trichomonadida) — rząd pierwotniaków z podgro-mady -»-wiciowców zwierzę­cych. Mają na przednim końcu ciała 4—8 wici, przy czym jed­na z nich skierowana jest do tyłu ciała. Ta ostatnia u więk­szości gatunków rz. przyrasta do błony powierzchni komórki za pośrednictwem tzw. błonki falującej. Ciało rz. wzmacniał usztywnia pałeczka osiowa (aksostyl), zbudowana z drob­niutkich włókienek białkowych, widocznych jedynie w mikro­skopie elektronowym. Rz. ca pasożytami bezkręgowców l kręgowców. [A.J.K.]

S

sabella (Sabella) rodzaj pier­ścienicy z podgromady -»-wie-loszczetów osiadłych. Jego przedstawiciele mają ciało wy­dłużone, o brunatnawym za­barwieniu, długości kilkudzie­sięciu do kilkuset milimetrów. Odcinek głowowy zaopatrzony jest w pęk długich, pierzastych włosków, służących do zagar­niania pokarmu. Na stronie grzbietowej występują szcze­cinki włosowate, a na stronie brzusznej — hakowate i łopat-

kdwate. Po stronie brzusznej i grzbietowej ciała znaj dują się skrzela. S. to zwierzęta mors­kie, żyjące na dnie, gdzie bu­dują kanały ochronne, z któ­rych wystawiają jedynie pie­rzaste przydatki. Spotyka się je zarówno w strefie przybrzeż­nej, jak i w głębszych partiach mórz, m.łn. Morza Bałtyckiego, a także Morza Północne­go. [M.G.]



sakulina -^worecznica.

301


Schizopeltidia

Sarcocystis — rodzaj pierwot­niaków należący prawdopodo­bnie do podtypu ^.sporowców właściwych. Obejmuje gatunki pasożytnicze, tworzące we wnętrzu mięśni zwierząt krę­gowych (np. u owiec i świń) duże cysty — obłonione plaz-modia — o wielkości do l cm. Plazmodia te .dzielą się na liczne komórki macierzyste spór (sporoblasty), które z ko­lei przekształcają się w spory. Spory S. mają kształt banana i długość 15—40 (im. W jednej dojrzałej cyście znajduje się ogromna ich liczba, przy czym każda spora zawiera tylko l sporozoit. Stanowisko syste­matyczne S. jest niejasne, gdyż inne stadia cyklu życiowego są nie znane. Badania w mikro­skopie elektronowym wyka­zały jednak podobieństwo struktury sporozoitów ->-za-rodźców i S. Dlatego wydaje się prawdopodobne, że te osta­tnie są spokrewnione ze spo-rowcami właściwymi. Patogen-ność S. jest zwykle niewielka. Jedynie przy masowej infekcji powodują one niekiedy pora­żenie tylnych kończyn u świń. [A.J.K.]

mady: wiciowce, zarodziowe i opaliny. [A.J.K.]

Sarcoptiformes — podrząd sta­wonogów z rzędu -».roztoczy obejmujący wiele gatunków pasożytniczych. Między innymi należy tu świerzbowiec oraz gatunki z rodziny Psoroptidae wywołujące parchy. Do S. za­liczane są również czasami me-chowce, co jednak jest sprawą dyskusyjną. [J.P.]

sarsja (Sarsia) — rodzaj jamo­chłonów z rzędu -^stułbiow-ców. Polipy niektórych jej ga­tunków zaliczano dawniej do odrębnego rodzaju — Syncory-ne. Polipy są maczugowate, z cz.ułkami w kształcie buławek. Wytwarzają meduzy mające bardzo wypukły klosz o śred­nicy do l cm, z 4 narządami światłoczułymi (-»-ropalia). Nie­kiedy nie odrywają się one od polipa i wówczas określa się je jako --»-meduzoidy. U meduz z gatunku Sarsia gemmifera zachodzi nie tylko rozmnażanie płciowe, ale ze stożka gębowe­go odpączkowują meduzy. S. występują w'Atlantyku, Morzu Północnym i Bałtyckim. [Z.S.1

Sarcomastigophora podtyp z typu -^.pierwotniaków. Poru­szają się za pomocą wici, ni-bynóżek bądź obu tych rodza­jów organelli ruchu. U form wielojądrowych z wyjątkiem niektórych gatunków otwornic brak zróżnicowania jąder. Je­żeli zachodzą procesy płciowe, to wówczas faza haploidalna przeważa w cyklu życiowym nad diploidalną. U wielu grup S. procesy płciowe jednak nie występują. S. są grupą bardzo zróżnicowaną pod względem metabolicznym. Należą do nich zarówno formy typowo roślin­ne, jak i typowo zwierzęce. W obrębie S. -wyróżnia się 3 gro-

schistosoma -»-przywra żylna.

schizogonia typ wegetatyw­nego rozmnażania się pierwot­niaków. Występują m.in. u

-*sporowców właściwych i

-potwornie. Polega na rozpa­dzie wielojądrowego -»-plazmo-dium na liczne jedno jądrowe schizozoity. Każdy ze- schizo-zoitów może wytworzyć nowe plazmodium przez przyrost cy-toplazmy i przez liczne podzia­ły jądrowe. [A.J.K.]

Schizopeltidia — podrząd sta­wonogów z rzędu- -*Uropygi. Bosną do 7 mm długości. Wy­różniają się głowotułowiem po-



schodówka



302

dzielonym na 2 części, z 'któ­rych pierwsza, 'większa, pokry­tą jest jednolitym pancerzem, druga ma natomiast 2 drobne płytki grzbietowe. Segmento­wany “ogon" jest bardzo krót­ki, często zakończony buław-kowato rozdętym segmentem. Nogoglaszczki podobnie jak I para nóg są silnie wydłużone! pełnią funkcje dotykowe. S. żyją pod kamianiami lub w ściółce w strefie tropikalnej i subtropikalnej (w Indonezji, Afryce, Ameryce Południowej i południowej części Ameryki Północnej). Do Europy bywają przywożone przypadkowo i obecnie występują w niektó­rych szklarniach w Anglii. Znane są 52 gatunki S. [J.P.]

chodowkft -^skalaria.

Semaeostomeae — rząd jamo­chłonów z gromady -»krążko-pławów. Meduzy ich mają na ogół dość płaski klosz i długie ramiona przyustne. Na brzegu klosza występuje 8 -wopaliów. S. przechodzą przemianę po­koleń. Zasiedlają wszystkie morza. Tu należą najpowszech-niej znane i najokazalsze (do 2 m średnicy) rodzaje, jak np. chełbia i bełtwa. [Z.S.]



sercówka (Cardźuwi) — rodzaj mięczaków z rodziny serców-kowatych (Cardiidae), z rzędu

->-blaszkoskrzelnych właści­wych. Obejmuje gatunki ma­jące muszlę średnicy 2—10 cm, kulistawą, pokrytą żeberkami o przebiegu promienistym, nie­kiedy opatrzonymi łuskami lub kolcami. Nader charakterysty­czną cechą s. jest długa, wy­smukła, kolankowato zgięta noga. Zaczepiając nogą o pod­łoże, a następnie prostując ją gwałtownie, s. mogą wykony­wać skoki na odległość kilku­dziesięciu centymetrów. Dosyć

Muszla •ercówid

długie syfony są opatrzone przy otworach czułkami, a u niektó­rych gatunków — także i ocz­kami. S. zamieszkują wszystkie morza. Żyją na dnie piaszczy­stym lub mulistym, często za­grzebane na kilka centymetrów w podłożu, od strefy pływów do głębokości 100 m. Prawie wszystkie gatunki są jadalne, a niektóre wysoko cenione. Ich roczne spożycie w krajach po­łudniowej i zachodniej Europy szacuje się na około 20 000 ton. Muszle s. wyrzucane przez fale w wielkich ilościach są używa­ne jako podłoże dla osiedlania młodych ostryg. Jeden z ga­tunków, mianowicie s. jadalna (Cardium edule) odznacza się znaczną odpornością na obni­żone zasolenie wody, w związ­ku z czym zasiedliła również Bałtyk. W tych warunkach nie dorasta jednak typowych dla swego gatunku rozmiarów, rzadko osiągając średnicę 3 cm. Na naszych plażach muszle s. spotyka się pospolicie. S. są łatwe do rozpoznania jako je­dyny gatunek o promieniście żeberkowanej muszli. [T.U.]



serduszkowce (.Spatangoidea')rząd szkarłupni z podgromady -»jeżowców nieregularnych. Są pozbawione aparatu żującego. Ich skorupa ma kształt owal­ny lub zbliżony do stylizowa­nego serca, o spłaszczonej dol­nej stronie. Na wypukłej

301

serpul*

grzbietowej stronie skorupy widnieje charakterystyczny ry­sunek, utworzony z płatkowa­te rozszerzonych rzędów płytek ambulakralnych. Ciało gęsto pokrywają delikatne kolce, skierowane ku tyłowi, sprawia­jące wrażenie miękkiego futer­ka. Gęba umieszczona jest eks­centrycznie w pobliżu przed­niej krawędzi ciała. Wiele ga­tunków ryje w miękkim dnie morskim. S. są reprezentowane we wszystkich pełnosłonych morzach, najliczniej w morzach strefy tropikalnej. [L.Ż.]



serduszkowiec (Spatangus)rodzaj szkarłupni z rzędu ~>.serduszkowców. Obejmuje formy o dość dużej skorupie w kształcie półkuli ż głębokim wycięciem z przodu, w które­go pobliżu mieści się bezzębna gęba. Zabarwienie ciała oraz miękkich, futerkowatych kol­ców jest ciemnopurpurowe. Na grzbiecie skorupy widnieją

Serduszkowtec Spatangus purpu" reus

z części okazu usunięto kolce dla uwidocznienia płytek ambulakral­nych

płatkowało rozszerzone rzędy płytek ambulakralnych, two­rzące wyraźny pięciopłątkowy rysunek kwiatu, przesunięty nieco ku przodowi. S. ryją chodniki w dnie piaszczystym, posługując się kolcami. Należy

do nich 13 gatunków rozmiesz­czonych w ciepłych morzach Atlantyku, Pacyfiku oraz Oce­anu Indyjskiego, na głębokości od kilku do ponad 1000 m. [L.2.]

-erdusznik (EchtTiocardium) — rodzaj szkarłupni z - rzędu

->.serduszkowców. Obejmuje formy mające kształt niezna­cznie wydłużonej i lekko wklę­słej z przodu półkuli długości do 8 cm, barwy żółtawej. Po­wierzchnię ciała pokrywa mnó­stwo krótkich kolców, skiero­wanych ku tyłowi i podobnych do futerka. Z ich pomocą s. ryją poziome chodniki w dnie piaszczystym lub piaszczysto-

-mulistym, które jednak tuż za nim zapadają się. Wymiana wody niezbędnej do oddycha­nia oraz wysuwania nóżek od­bywa się przez pionowy komin wysłany śluzem i budowany od nowa po każdym przemieszcze­niu się jeżowca. Pokarm w po­staci mikroorganizmów i drob­nych martwych szczątków or­ganicznych jest zbierany z po­wierzchni dna przez kilka nie­zwykle długich, pędzelkowa-tych nóżek ambulakralnych, zakończonych lepkimi, palusz-kowatymi wyrostkami. Inne nóżki służą do odsuwania od­chodów w głąb chodnika. S. należą do najpospolitszych je-żowców pełnosłonych mórz szelfowych północnej strefy umiarkowanej. [L.Ż.]

serpula. rurówka (Serpula) -~ rodzaj pierścienicy z podgro­mady -»-wieloszczetów osia­dłych. Reprezentujące ją ga­tunki' mają ciało wydłużone, rozmaicie zabarwione, często 2 dominacją koloru brunatnego lub czerwonego. Większość sta­nowią formy drobne o długo­ści od kilku do kilkudziesięciu rzadziej do kilkuset milime­trów. Szczecinki na pierwszyn-

sertularia

304

pierścieniu przed wydłużonym, spiczastym zakończeniem mają 2 boczne ząbki. Liczne nitko­wate" czułkł tworzą koronę i wyrastają z głaszczek na pro-stomium. W czułkach znajdują się liczne naczynia krwionośne, stąd narządy te pełnią także rolę skrzel. S. żyją w zaopa-

Serpula

l — wieczko; 2 — rurka mieszkal­na



trzonych w wieczko, wyścieła­nych własną wydzieliną i wy­tworzonych przez nie rurkach wapiennych o trójkątnym przekroju, których nigdy nie opuszczają. Tworzą często ko­lonie na muszlach, kamieniach, dnie morskim lub glonach. Wy­stępują najczęściej u wybrzeży mórz lub w ujściach rzek, ro-in. Bałtyku i Morza Północnego. (Tabl. X). [M.G.]

sertularia ->rozkrzelipka.

sękacz (Voswm) — rodzaj mię­czaków z rodziny Vasżdae, z rzędu -»-jednoprzedsionkow-

ców. Muszle s. mają kształt dość pękatego dwustożka o chropowatej powierzchni, po­krytej szeregami grubych i krótkich, tępych kolców. Na pierwszy rzut oka wydają się podobne do muszli ->rozkol-ców. Wysokość muszli wynosi 4—12 cm. Ubarwienie bywa rozmaite, najczęściej jednak od stosunkowo obojętnego tła odcinają się jaskrawą barwą kolce. S. zamieszkują morza tropikalne. Żyją na nieglębo-kim dnie skalistym, zwłaszcza wśród raf koralowych, gdzie zjadają drobne zwierzęta, jak wieloszczety, małże i krewetki. Muszle s. bywają używane do ozdoby mieszkań, a taikże po­szukiwane przez kolekcjone­rów. [T.U.]



sferularia (Sphaerularia bombź) gatunek obleńca z rodziny Spherulariidae, z gromady -Mlicieni. Pasożytuje w jamie ciała trzmieli. Cechą charakte­rystyczną tego pasożyta jest silnie rozwinięta macica, która przez otwór płciowy uwypu­kla się -na zewnątrz i osiąga tak duże rozmiary, że czasem całe ciało samicy zdaje się być jedynie niewielkim jej przy-datkiem. Do organizmu trzmie-

Sterularia

Samica będąca maleńkim przyda-tklem (l) na końcu swej ogrom­nej macicy (2)

305__________________

la przenikają zapłodnione sa­mice. Z jaj produkowanych w ciele żywiciela wylęgają się larwy, które opuszczają go po pewnym czasie i w środowisku zewnętrznym dojrzewają oraz odbywają kopulację. [M.S.]

sikwiaki (Sipunculoidea)gromada z typu -^.pierścienic. Zalicza się do nich formy wal­cowate, ze zdolną do częścio­wego wpuklania się przednią, ryjkowatą częścią ciała, nie­jednokrotnie przewyższającą długość reszty ciała. S. mają zabarwienie białawe lub sza-robrunatnawe. Długość ciała waha się od kilku do kilku­dziesięciu centymetrów. Wór skórno-mięśniowy składa się z grubego oskórka, często z bro­dawkami, gruczołowatego na­błonka, tkanki łącznej oraz z 3 warstw mięśni: okrężnych, skośnych i podłużnych. Wnę­trze jamy ciała tylko u niektó­rych s. podzielone jest niepeł­nymi zresztą przegrodami. Ja­mę ciała wyściela otrzewna i wypełnia ciecz, w której pły­wają różowe, płaskie ciałka, zawierające barwnik hemery-trynę (o budowie chemicznej zbliżonej do budowy hemoglo­biny), białe ciałka pełzakowate, kuliste skupienia komórek chloragogennych oraz urny. Te ostatnie, nazwane tak z po­wodu swego kształtu, poruszają się szybko i wyławiają ziaren-kowate wydaliny oraz nałado­wane wydalinami ciałka peł­zakowate, usuwając je poprzez nefrydia. Różowe, płaskie ciał­ka służą m.in. do zaklejania ścianek jelita uszkodzonych przez ziarnka piasku. S. mają układ wodny podobny do tego, jaki występuje u ->strzykw. Układ ten umożliwia uwypu­klanie lub wciąganie ryjka i czułków, a jak się przypuszcza, spełnia także rolę narządu

______________sikwiaki

limfatycznego lub wydalnicze-go. Przewód pokarmowy jest kształtu litery U. Otwór odby­towy znajduje się z przodu ciała, nieco poniżej otworu gę­bowego. Otwór gębowy na szczycie ryjka, otoczony zwy­kle wieńcem czułków, przecho­dzi w gardziel. Dalej znajduje się długie, skręcone jelito środ­kowe, .krótkie jelito proste i odbyt. Układ wydalniczy skła­da się z l pary, rzadziej z po-

Schemat budowy Sipunculus nudus l — mózgowie; 2-czulki; 3 — od­byt; 4 — jelito; 5 — brzuszny pień nerwowy; 6 — łnetanefrydium

jedynczych metanefrydiów, służących także do wyprowa­dzania produktów płciowych. S. oddychają całą powierzchnią ciała, W ich układzie nerwo­wym pień nerwowy nie tworzy zwojów. Organa zmysłów u s.,



siodełkowce

308

ze względu na ich mało ruchli­wy tryb życia, są słabo rozwi­nięte. Składają się na nie bro­dawki czuciowe skoncentrowa­ne zwykle przy obu końcach ciała oraz plamki oczne. S.rozdzielnopłciowe. Komórki płciowe, wytwarzane w okreś­lonych miejscach przedniej części jamy ciała, dojrzewają w cieczy jamy ciała. W roz­woju występuje larwa o bu­dowie podobnej do -».trocho-fory. S. są mało ruchliwą, nie­liczną w gatunki grupą zwie­rząt. Żyją na dnie oceanów oraz mórz o dużym zasoleniu, nieraz na znacznej głębokości, do kilku tysięcy metrów. Ży­wią się detrytusem, mikroor­ganizmami oraz niewielkimi bezkręgowcami, które trawią, przepuszczając substrat dna morskiego przez przewód po­karmowy. Przedstawicielem s. jest szeroko rozpowszechniony Sipunculus .nudus oraz wystę­pujący w Morzu Śródziemnym i w Oceanie Atlantyckim ga­tunek Phascotosoma vv.lga.re. Niegdyś s. oraz szczetnice, ze względu na znaczne ich podo­bieństwo do • siebie, zaliczano do wspólnej grupy Gephyrei. Dziś odmawia się im bliższego pokrewieństwa, a podobień­stwo ich budowy Uznaje się za efekt przystosowania do życia w podobnych warunkach śro­dowiska. Z powodu braku szczecinek, niewyraźnej, ślado­wej metamerii i larwy zbliżo­nej tylko wyglądem do trocho-fory s. uważane są przez nie­których badaczy za zwierzęta bardziej pierwotne od pierście­nic. [M.G.1



riodelkowee (Clitellata) wy­różniany w niektórych klasy­fikacjach podtyp —pierścienic, obejmujący skąposzozety i pi­jawki. Wspólnymi cechami s. są: rozwój prosty, hermafrody-

tyzm oraz obecność siodełka (clitellitTO), czyli zgrubienia skórnego z licznymi, silnie roz­winiętymi gruczołami, z któ­rych wydzieliny powstaje ko­kon osłaniający jaja. [M.G.]

skafander (Scaphander) — ro­dzaj mięczaków z rodziny Sca-phandridae, z rzędu —»okryto-skrzelnych. Obejmuje gatunki mające muszlę elipsoidalną, bardzo cienką, bliźniaczo po­dobną do muszli -*

zdobycz, złożoną głównie z drobnych ślimaków, kiełczaków i wieloszczetów połykają w ca­łości. [T.U.]

skakun (Salticus) rodzaj stawonogów z rodziny -»-ska-kunowatych. Te niewielkie pa­jąki o długości 4—8 mm od­znaczają się deseniem odwło­ka w formie ukośnych białych i czarnych pasków, ułożonych w jodełkę. S. żyją na nasło­necznionych pniach drzew, pło­tach, ścianach zabudowań i skałkach. Z całego świata opi­sano kilkadziesiąt gatunków s. W Polsce żyją 3 bardzo pospo­lite gatunki, m.in. Salticus sce-nicus. (Tabl. XII). [J.P.]

skakunowate (Salticidae)rodzina stawonogów z podrzę-du —pająków wyższych odzna­czająca się aktywnym sposo­bem chwytania zdobyczy oraz charakterystycznym sposobem poruszania się za pomocą krót­szych lub dłuższych skoków.

307


skalaria

W budowie s. uderza rozwóij oczu, szczególnie oczu środko­wych przednich, zajmujących znaczną część powierzchni, l wnętrza przedniej części gło-wotułowia. Oczy te dają ostry obraz przedmiotu. Pająki z tej rodzimy dostrzegają i rozróż­niają muchy z odległości do 2 m, co jest rekordem wśród pajęczaków. Dzięki mięśniom poruszającym dno oczu, mogą być one ogniskowane na róż­nych przedmiotach. Pozostałe oczy mają charakter pomocni­czy i nie dają dokładnego. ob­razu przedmiotów. S. są jedną z wielu grup świata zwierzę­cego, u których spotyka się tańce godowe. Tańce te skła­dają się ze specyficznych u każdego gatunku ruchów ca­łego ciała oraz poszczególnych części —' odwłoka, nóg, nogo-głaszczków — przy czym uwy­datniane zostają szczegóły ubarwienia (np. białe plamy na odwłoku czy nogach). Ta­niec składa się z serii podsko­ków, podrygów i zwrotów, do­konywanych w określonej od­ległości od partnera. Taniec jednego z partnerów pobudza drugiego do podobnej reakcji. Osobniki tańczące taniec cha­rakterystyczny w obrębie da­nego gatunku dla tej samej płci przechodzą do demonstra­cji odstraszających, które z ko­lei mogą czasami przerodzić się w walkę. Osobniki różnych gatunków wykonujące taniec szybko obojętnieją wobec sie­bie i oddalają się. Taniec go­dowy s. jest ważnym czynni­kiem doboru naturalnego, za­pobiegającym krzyżowaniu się pokrewnych gatunków. Taniec godowy wykorzystuje się do badań doświadczalnych, w któ­rych studiuje się wzajemne reakcje różnych osobników, zastępuje jednego z nich od­powiednio iporuszamym mode­lem, zmienia cechy ubarwienia badanych osobników. Badania te pozwalają określić wrażli­wość s. na barwy, kształty i ruch oraz funkcjonalne zna­czenie cech ubarwienia. S., po­dobnie jak wiele innych pają­ków, otaczają troskliwą opieką kokony z jajami, z'którymi lub ze świeżo wylęgłym potom­stwem często zamykają się w oprzędach. Wylęg młodych trwa zwykle kilka tygodni. Dojrzałość osiągają one po kilku miesiącach. Długość ży­cia waha się u różnych gatun­ków od kilku miesięcy do kil­ku lat. S. lubią miejsca nasło­necznione i ciepłe. Każdy z gatunków ma sprecyzowane u-podobania środowiskowe. Spo­tyka się je na skałach, płotach, pniach drzew, na glebach ka­mienistych lub piaszczystych oraz na roślinach zielnych, krzewach i gałęziach drzew. Kilka gatunków żyje w mchach i w ściółce leśnej. W Polsce występuje 50 gatunków s., w krajach 'zimniejszych jest ich znacznie mniej, jednakże kilka gatunków dociera aż poza koło polarne. S. są bardzo liczne w krajach tropikalnych. Ogółem na całym świecie opisano około 4000 współczesnych gatunków tej rodziny. W bursztynach zachowały się okazy kilku ga­tunków wymarłych. Do waż­niejszych krajowych rodzajów należą: skoczek (11 gatunków), Heliophanus (8 gatunków), Ewphrys (7 gatunków), mrów-czynka, skakun, a także plą-sak. [J.P.]

skalaria, kręcone schodki, scho-dówka (Epitonium) rodzaj mięczaków z rodziny Epitoni-idae, z rzędu —jednoprzedsion-kowców, dawniej opisywany pod naukową nazwą Scalana. Obejmuje gatunki mające mu­szlę osiągającą do 10 cm dłu-

1   ...   29   30   31   32   33   34   35   36   ...   50


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna