MAŁy słownik zoologiczny bezkręgowce wiedza powszechna warszawa 1984



Pobieranie 11.14 Mb.
Strona8/50
Data07.05.2016
Rozmiar11.14 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   50

gametogeneza -*gamogonia.

gamogonia, gametogeneza — proces wytwarzania gamet. Osobnik rodzicielski wytwa­rzający gamety nosi nazwę gamonia. W przypadku wyraź­nej anizogamii wyróżnia się maikrogamonta, który wytwa­rza l dużą makrogametę, i mi-krogamonta produkującego przeważnie wiele drobnych mikrogamet. Mikrogamonty i makrogamonty spotykane są m.in. u -otoczka oraz u —>-spo-rowców właściwych. Zob. też:

procesy płciowe u pierwotnia­ków. [A.J.K.]



garnęła {Crcmgon} — rodzaj stawonogów z sekcji -»garne-Iowców. .Obejmuje gatunki o długości samic do 9 cm, a sam­ców — do 5 cm. Mają one cia­ło półprzeźroczyste, często żół-

71

garnelowce

tawo naikrapiane. Niemal cał­kowicie-gładki pancerzyk gło-wotułowia jest wysunięty ku przodowi w bardzo krótki, zbliżony kształtem do trójkąta imię ząbkowany dziob czołowy. Odnóża tułowiowe I pary wieńczy (podłużny, spłaszczony człon z ruchomym pazurkiem. Znacznie smuklejsze odnóża tułowiowe II pary są na 'końcu zaostrzone łub mają mikrosko­pijne szczypce. Rodzaj jest re­prezentowany przez około 40 gatunków. Żyją one w morzach klimatu umiarkowanego, cie­płego i gorącego. Większość zamieszkuje północny Pacyfik, występując gromadnie, szcze­gólnie na płytkim dnie. Pewne gatunki bytują także w głębi­nach oceanicznych do głębo­kości przekraczającej 3000 m. Na płytkim dnie wszystkich nieomal mórz europejskich występuje g. pospolita (Cran-.oon crangon), która w morzach pełnoslonych rośnie

Garnęła pospolita

do 9 cm. a w Bałtyku — do 5 cm. W Morzu Bałtyckim od­bywa regularne wędrówki se­zonowe, przemieszczając się na okres zimy na głębokość kil­kudziesięciu metrów. Na po­łudniowych płyciznach Morza Północnego łowi się ją w ilości około 40 000 ton rocznie. W rejonie Bałtyku służy pospoli­cie wędkarzom jako przynęta do połowu ryb. [L.Ż.]



garnelowce (Caridea) sekcja stawonogów z podrzędu -*kre-wetek. Obejmują półprzeźro­czyste dziesięcionogi, które noszą jaja pod odwłokiem, przytrzymując je odnóżami od­włokowymi -żywika. G. osiągają zwykle kilka, rza­dziej — kilkanaście centyme­trów , długości. U dorosłych osobników szczypce występują przeważnie tylko na 2 przed­nich parach odnóży tułowio­wych. Tarcza II segmentu od­włokowego zakrywa częściowo tarcze obu przyległych segmen­tów. Odwłok począwszy od III segmentu zgina się zwykle dość znacznie w dół. Niektóre gatunki rozwijają się najpierw jako samce, a po odbyciu ko­pulacji i dalszym wzroście przemieniają się w samice, wydając następnie potomstwo. Wiele gatunków g. związanych jest dość ścisłe z zaroślami podwodnymi. Za .pomocą dłu­gich, szczudłow.atych odnóży łażą po roślinach i polują na mniejsze zwierzęta, chwytając je wysmukłymi szczypcami. Szereg .gatunków (np. ponto-nia) to komensale niektórych większych zwierząt, osiadłych lub mało ruchliwych. Znane są też gaituntei zajmujące się “ko­smetyką" wielkich ryb, pole­gającą na usuwaniu z po­wierzchni ich ciała pasożytów

Gasteracanthinae

72

zewnętrznych. Niektóre g. wy­ciąga najrozmaitsze .dźwięki, przypominające zgrzytanie, chrobot czy też cykanie, albo donośnie “strzelają", kłapiąc potężnymi kleszczami. Do sek­cji g. 'należy ponad il600 gatun­ków. Większość 2 nich zasiedla płytkie dno morskie stref sub­tropikalnych i tropikalnej, zna­ne są także liczne gatunki po­larne, a także głębokomorskie, występujące

Gasteracanthinae — podrodzi-na stawonogów z rodziny ->krzyżakowatych. Pająki te, o długości ciała 5—15 mm, ma­ją bardzo rozrośnięty, spłasz­czony odwłok, pokryty nad­zwyczaj twardym pancerzem. Pancerz ten jest zwykle bardzo żywo ubarwiony (przeważają kolory czerwony i żółty) i za­opatrzony w dość duże, syme­trycznie rozmieszczone ciem-mniejsze dołki oraz w umiesz­czone w określonych miejscach na obrzeżu długie kolce, skie­rowane promieniście na boki lub skośnie ku górze. G. budu­ją koliste sieci, podobne do sieci naszych krzyżaków. Z kil­kuset należących tu gatunków olbrzymia większość zamiesz­kuje kraje tropikalne, a tylko niektóre występują wzdłuż wybrzeży Pacyfiku prawie po

Cieśninę Beringa. G. stanowią w tropikach odpowiednik na­szych krzyżaków i są tam rów­nie pospolite, a dzięki swym dziwacznym kształtom i żywe­mu ubarwieniu często bywają opisywane (podobnie jak przą­dki i ptasznik!) w reportażach oraz w książkach podróż­niczych. [W.S.]



gąbki (Porifera, Spongia)typ -^bezkręgowców, którego przedstawiciele swym wyglą-

. Typy budowy gąbek A — askon; B — sykon; C — leu-kon; strzałki wskazują kierunek prądu wody



73

gąbki

dem zewnętrznym upodobniają się raczej do roślin niż do zwierząt. Tworzą formy krza­czaste, bryłowate, rozrastają się na podobieństwo glonów w płaskie, plechowate powłoki, są stale przytwierdzone do pod­łoża, miewają (zwłaszcza ga­tunki 'osiadłe w mieoscach na­słonecznionych) barwę zieloną, nie wykazują samodzielnych, widocznych ruchów. Mogą żyć pojedynczo, ale z reguły two­rzą bardzo zwarte 'kolonie, w których trudno wyodrębnić poszczególne osobniki. G. są najbardziej prymitywnymi zwierzętami wielokomórkowy­mi. Poszczególne .komórki ich ciała pełnią w organizmie funkcje tkanek i organów wy­żej wyspecjalizowanych zwie­rząt, jak np. funkcje oddecho­we, pokarmowe i wydalnicze, ale mają już także tendencję do tworzenia tkanek. Po­wierzchnia ciała g. jest zwykle nierówna, szczeciniasta, rza­dziej — równa i gładka. Wiele gatunków ma ciało miękkie i elastyczne, niektóre — wręcz twarde. Całe ciało pokryte jest licznymi maleńkimi otworka-mi — porami — i stąd ich nazwa naukowa Porifera. Przy całej różnorodności wyglądu zewnętrznego g. budowę dch ciała można odnieść -do jedne­go z 3 zasadniczych typów:

askonu, sykonu lub leukonu (nazwy te pochodzą od 3 nazw rodzajowych gąbek). Najpro­stszy jest typ asibon, według którego zbudowany pojedynczy osobnik g. ma kształt worka lub szklanki z otworem wycie­kowym (oskulum) na górnym biegunie ciała. Wypełniona wodą jama paragastralna łączy się z powierzchnią ciała wie­loma kanalikami, biegnącymi między -»-choanocytami, a da­lej — przez mezogleę i porocy-ty. Ścianki ciała składają się

z 2 warstw komórek — zewnę­trznej i wewnętrznej —między którymi znajduje się bezposta­ciowa, śluzowata masa zwana mezogleą, w .której przebywają luźno rozrzucone komórki 'naj­częściej postaci (pełzakowatej, zwane -^archeocytami. War­stwa .zewnętrzna składa się z płaskich komórek okrywają­cych, czyli —^pinakocytów, z komórek wydzielających śluz oraz z dużych komórek, zwa­nych porocytami, zaopatrzo­nych w otworki (pory), przez które woda wnika d'o kanali­ków, przepływa z nich do ja­my paragastralnej i uchodzi przez oskulum na zewnątrz. Woda t'a niesie ze sdbą pokarm i tlen. Warstwę wewnętrzną tworzą choanoeyty. Typ askon

Schemat budowy gąbki l — otwór wyciekowy; 2 — pory;

3 — igły; 4 — choanoeyty; S — archeocyty; 6 — pinakocyty; 1 — porocyty



gąbki

spotykany jest jedynie u bar­dzo inieKcznych g. Częściej wy­stępuje 'typ sykon mający nie­co bardziej złożoną budowę, która •związana jest z rozrasta­niem isię mezoglei, a co za tym idzie — grubieniem ścianek g. Różnica w budowie między askonem i sykonem polega 'na tym, że w tym ostatnim typie budowy choanocyty wyściełaj-ą jamę paragastralną jedynie w' stadiach młodocianych, prze­chodząc .później do przestrzeni wewnątrz ścianki ciała, gdzie okalają jej szerokie kanały, a komora ciała, podobnie jak po­wierzchnia zewnętrzna, wy­ścielona jest pinakocytami. Najczęściej spotykanym i naj­bardziej złożonym typem bu­dowy jest typ leufcon. Nastę­puje tu jeszcze silniejszy roz­rost mezoglei. Choanocyty grupują isię jedynie w licznych okrągła wych jamkach, które nie łączą się bezpośrednio z jamą paragastralną, a jedy­nie za pomocą kanalików. "W typie leukona wnętrze jamy paragastralnej i ścianki ka­nalików -wysłane są pinakocy-tami. Większość g. tworzy ze;

-*.skleroblastów szkielet zbu­dowany z igieł krzemionko­wych lub wapiennych. Jest to szkielet mineralny. Oprócz

->sklerytów w budowie szkie­letu często biorą 'udział ela­styczne włókna substancji or­ganicznej, zwanej sponginą, dzięki której pojedyncze igły mogą sklejać się ze sobą. Nie­które ig. mają tylko szkielet sponginowy. Charakter szkie­letu i budowa jego elementów stanowią najważniejsze kryte­rium systematyczne g., podsta­wę 'do ich podziału ima gromady i rzędy. Istotną cechą wyróż­niającą g. spośród innych zwie­rząt jest brak u nich jakich­kolwiek elementów mięśnio­wych i nerwowych, co z kolei

sprawia, że g. są organizmami pozbawionymi zdolności ruchu (poza ruchem iniekitórych ko­mórek). G. to 'organizmy roz-dzielnopłciowe lub 'obojmacze. Mogą też rozmnażać isię bez­płciowo. Komórki płciowe po­wstają s. archeocytów. Jaj a po­zostają zazwyczaj wcielę orga­nizmu macierzystego, nato­miast plemniki wydostają się na zewnątrz i zapładrriają jaja innego osobnika w jego ciele. Z 'zapłodnionego jaja powstaje larwa, zwana celoblastulą, a z niej -i-amfiblastula lub ->-pa-renchymula, która pływa przez jakiś czas swobodnie w wodzie, po czym osiada na dnie, rozwi­ja się i daje początek nowemu osobnikowi. W przypadku ga­tunków obojnaczych okres dojrzewania komórek płcio­wych męskich i żeńefeich .w tych samych okazach jest róż­ny, dzięki czemu gatunki te unikają samozapłodnienia. Pro­ces rozrodu bezpłciowego u g.

•polega na pączkowaniu. Pącz­kująca wypuklina otrzymuje od organizmu macierzystego części wszysitkich warstw ko­mórek, iktóre stopniowo rosną, tworząc z czasem w pełni ukształtowanego osobnika. U niektórych gatunków nowy

•osobnik wytworzony zostaje wewnątrz organizmu macie­rzystego na skutek [przekształ­cenia się grupy archeocytów. W zależności od gatunku może on pozostawać stale w kontak­cie z organizmem rodzicielskim (tak tworzą się kolonie) bądź też może oddzielić się, osiąść obok i wieść samodzielne ży­cie. Innym specyficznym spo­sobem rozmnażania bezpłcio­wego 'u g. jest wytwarzanie

•»fgemmul i ~*sorytów. Barwa ciała g. 'bywa często bardzo jaskrawa — żółta, ciemnobrą­zowa, pomarańczowa, zielona, czerwona, fioletowa. Gatunki



grabki

pozbawione pigmentu (z reguły g. głębinowe) mają barwę bia­łą lub szarą. G. rosną bardzo wolno. Na przykład długowie­czna g. końska (żyjąca co naj­mniej 50 lat i osiągająca mak­symalną średnicę około l m) uzyskuje średnicę 30 cm wcią­gu 4—7 lat. Najszybciej rosną gatunki drobne, których dłu­gość życia nie przekracza 2 lat. Osiągają one w ciągu 14 dni wysokość do 3,5 cm, a więc prawie maksymalną. Najkrócej żyją g. słodkowodne, bo tylko kilka miesięcy. Wielkość po­szczególnych gatunków g. wa­ha się w bardzo szerokich gra­nicach i wynosi od kilku mili­metrów do ponad l m. G. mają

Przedstawiciel gąbek głębinowych Hyalostylus dives

stosunkowo niewielu wrogów, głównie dzięki posiadaniu twardego szkieletu. Resztki g. znajdowano co prawda w żo­łądkach ryb i fok, ale był to dla nŁch raczej pokarm przy­padkowy. Częściej g. odżywia­ją TSię zwierzęta drobna jak np. inagosfcrzelne ślimaki,

strzyfcwy i larwy wodnych owadów. Wiele gatunków zwierząt spotkać można na po­wierzchni lub wewnątrz ciała g. Są to fcomensale lub sym-bionty. Do teomensali g., wy­korzystujących ich ciało jako schronienie przed wrogami, należą rozmaite skorupiaki — widlohogi. równonogi, kre­wetki. Syimbi'ontami g. jest wiele gatunków krabów, poli­pów, a także roślin, jak np. jednokomórkowe Zoochlorel-la. 'G. są szeroko rozprzestrze­nione w wodach całej 'kuli ziemskiej, a zwłasizcza w wo­dach oceanicznych. Najliczniej, zarówno pod względem jako­ści, jak i ilości, występują w morzach strefy tropikalnej i subtropikalnej. Żyją .przeważ­nie na dnie twardym, kamie­nistym, 'od strefy pływów do 500 m głębokości, rzadziej głę­biej, a wyjątkowo powyżej 6000 m. G. przebywające na znacznych głębokościach mają wydłużone ciało i często osa­dzone są na długich nóżkach. G. pełnią w przyrodzie Istotną rolę jako biofiltry, .przepusz­czając przez swoje ciało zna­czne ilości wody (średnio około 5 l na dobę na gram masy ciała), z której wychwytują rozkładające się szczątki orga­niczne. Gospodarcze znaczenie g. polega przede wszystkim na użytkowaniu sponginowego szkieletu niektórych gatunków do celów higienicznych i gos­podarczych {znaczenie to w dużym stopniu zmalało od czasu wprowadzenia tworzyw sztucznych). Niegdyś stosowa­no je w lecznictwie i kosmety­ce. Na przykład alkoholowy wyciąg z g., zawierający zna­czne ilości jodu, podawano chorym na tarczycę; popiół z g., zawierający ikrzemionkowe igiełki, zmieszany e tłuszczem i wcierany w 'bolesne miejsca,

gąbki citeroosiowe

76

powodował miejscowo silne przekrwienie, nagrzanie i przynosił anaczną ulgę przy chorobach reumatycznych, a sproszkowanych igieł g. uży­wano 'jako kosmetyku na wy­wołanie rumieńców na policz­kach. G. obejmują 3 gromady

— g. wapienne, g. szkliste i g. zwyczajne — 6 rzędów oraz ponad 50,00 gatunków. (Tabl. II, III). [J.M.R.]

gąbki czteroosiowe (,Tetraxoni-da) — rząd z gromady ->.g-ąbek zwyczajnych. Ciało ich jest z reguły szorstkie i ma liczne, sterczące na zewnątrz igły o wyglądzie gęstej szczeciny. Szkielet składa się zasadniczo z igieł czteroosiowych, jednak często 3 osie u nich zanikają i powstają 'igły wtórnie jedno­osiowe. Sponginy w szkielecie brak. Wiele gatunków -ma piękne, jaskrawe ubarwienie

— czerwone, pomarańczowe, zielone, niebieskie lub też fio­letowe. Rozmiary g. cz. są bar­dzo zróżnicowane, wynoszą od kilku milimetrów do 1,5 m. Należy tu m.in. puchar Neptu­na oraz morska pomarańcza. [J.M.R.]



gąbki krzemorogowe (Corna-cuTOSpongźa) — rząd z gromady

—»-gąbek zwyczajnych. Obejmu­ją głównie organizmy koloni j-' ne. Kształt ich ciała jest ogromnie zróżnicowany. Wy­gląd zewnętrzny, kontury i struktura ciała są bardzo zmienne mawet 'u przedstawi­cieli tego samego gatunku. O przynależności gatunkowej można sądzić jedynie na pod­stawie szkieletu i budowy igieł. Kolonie imają najczęściej wy­gląd poduszkowatych narośli, nieforemnych, nierównomier­nie rozrastających się brył z odrostami rozmaitej wielkości. G.k. są z reguły miękkie, ela­styczne. Ich szkielet składa się z drobnych, jednoosiowych igieł, sklejających się ze sobą w pęczki za pomocą sponginy i tworzących siatkę. Przy większej ilości sponginy poja­wiają się włókna isponginowe, wewnątrz iktórych tkwią poje­dyncze krzemionkowe igły. U niektórych przedstawicieli g.k. igły nie występują, a ich szkie­let tworzą jedynie włókna sponginowe. Substancja spon-ginowa zawiera znaczne ilości jodu, 'niekiedy 'do 14°/o masy szkieletu. G-k. tworzą najlicz­niejszą grupę gąbek. Są szero­ko rozprzestrzenione w wodach słonych i słodkich całej kuli ziemskiej. Należy do nich wie­le gatunków, które znajdują zastosowanie w zabiegach hi­gienicznych, w medycynie, a także bywają używane w gos­podarstwie domowym (-»gąbki toaletowe). [J.M.R.]



gąbki pospolite ->,gąbki zwy­czajne.

gąbki szkliste (Hyalospongia) gromada z łypu —xgąbek. Obejmują organizmy żyjące na ogół (pojedynczo, rzadziej ko­lonijne. Kształt ich ciała jest radialnosymetryczny, worko­waty, pucharowaty lub trąb-kowaty, a typ budowy leuko-nidalny, z rozszerzoną jamą paragastralną. G. sz. osiągają wysokość l m. Są przeważnie białe, 'brązowe, szare lub żół­tawe. Żyją w oceanach, głów­nie w Spokojnym i Indyjskim, na znacznych głębokościach, często na grząskim, mulistym dnie. Ich piękne szikielety słu­żą j alko dekoracje i upominki. Dzieli się je na 2 rzędy:

Hexasterophora, którego przed­stawiciele mają szkielet zbu­dowany ze sklerytów sześcio-osiowych, oraz Amphidiscopho-ra, o sklerytach w postaci dwu-

77

gąbki zwyczajne

dysków. Do najbardziej zna­nych przedstawicieli g.sz. na­leży koronkowiec, monorafis oraz włosieniowiec. (Tabl. III). [J.M.R.1



gąbki toaletowe — handlowa nazwa ikilteu form g. z rzędu

->-gąbek krzemorogowych (gąb­ki lewantyńskiej, greckiej, dal-matyńskiej i fcońskieB), których szkielet zbudowany jest z gę­stej sieci rogowych (spongino-• wych) włókien. G.t. mają kształt bryłowaty, osiągają wielkość 20—60 cm i są zabar­wione żółto, ciemnobrązowe, szaro, a nawet czarno. Ich bar­dzo elastyczne szkielety po oczyszczeniu z miękkich czą­stek ciała znajdują rozmaite zastosowanie. Na przykład szkielet gąbki lewantyńskiej, miękki i lekki, służy z dawien dawna człowiekowi do mycia ciała. Przez. pewien czas w medycynie stosowano g.t. jako tampony łatwo nasiakalne, tamujące ikrew; jeszcze dzisiaj sproszkowanych g.t. używa się jako leku doustnego przy nie­doborach jodu w organizmie. Ich szkielety znajdują zastoso­wanie w jiutoilerstwie, w 'opty­ce i w przemyśle porcelano­wym jafco nadzwyczaj delikat­ny materiał szlifierski, W przemyśle chemicznym służą jako filtry. G.t. poławia się w dużych ilościach u wybrzeży krajów leżących nad Morzem Śródziemnym, Morzem Czer­wonym, Zatoką Meksykańską, Morzem Karaibskim, Oceanem Indyjskim oraz w (pobliżu Fi­lipin. {J.M.R.]



gąbki wapienne (Calcispongia. Calcarea) gromada z typu

->-gąbek. Ich przedstawiciele żyją pojedynczo lub w kolo­niach. Maja 'kształt ciała z re­guły cylindryczny, beczułko-waty. Niektóre (gatunki wypo­sażone są w nóżkę, którą przytwierdzają się 'do podłoża. Powierzchnia ciała g.w. bywa gładka lub sterczą z niej pęcz­ki igieł. Często wokół otworu wyciekowego znajduje się wie­niec długich, jednoosiowych igieł. G.w. są 'jedyną grupą gą­bek, gdzie spotyka się wszyst­kie 3 typy budowy (askon, sy-kon i leukon). Ich szkielet zbudowany jest z wapiennych igieł jedno-, trój- i czteroosio­wych. Igły te z reguły leżą luźno w ciele, są bardzo drob­ne i rzadko przekraczają dłu­gość 0,3 mim, a jedynie igły jednoosiowe osiągają długość 3 'cm. gjw. rzadko (przekracza­ją wysokość 7 cm, są bardzo często pozbawione pigmentu l mają barwę ibiałą lub szarą. Są organizmami wyłącznie mors­kimi, żyjącyimi 'na niewielkich głębokościach. Obejmują 2 rzę­dy: Homocoela, mające asko-nidalny typ budowy, oraz He-terocoela, gdzie występuje typ budowy zwany sykonem i leu-konem. [J.M.R.]



gąbki zwyczajne, gąbki pospo­lite (.Demospongia} gromada z typu ->gąbek. Należy 'do nich większość obecnie żyjących gą­bek. Są to na ogół organizmy kolonijne. Mają kolonie tak zwarte, że zanika w nich pra­wie zupełnie indywidualność poszczególnych osobników. Re­prezentują leukonidalny typ budowy. Jama paragastralną jest mała, zwykle okrągława, przypominająca ikształt grusz­ki, czasem nieco wydłużona. Szkielet tworzą jedno- i czte­roosiowe igły krzemionkowe, często powiązane z organiczną substancją — spooginą. U nie­których gatunków szkieletu brak. Gsz. są bardzo-zróżnico­wane pod względem rozmiarów i barwy. Zasiedlają wody oce-

gąścioły

78

śnieżne i słodkie całej kuli ziemskiej. Obejmują 2 rzędy:



gąbki czteroosiowe i gąbki krzemorogowe. [J.M.R.]

gąścioły -»,gorgonie.

gemmula — forma przetrwał* nikowa słodkowadnych gą­bek będąca formą rozmnażania bezpłciowego. Podobnie jak -»isoryt powstaje wewnątrz dojrzałego organizmu gąbki ze skupienia pewnej liczby arche-ocytów. Ten zespół -»-archeo-cytów wytwarza ina zewnątrz mocną, schitynizowaną 'otocz­kę, zawierającą elementy szkie­letowe. Powstałe w ten apos&b g. mogą przetrwać warunki zabójcze dla organizmu macie­rzystego (np. zamarznięcie do dna zbiornika wodnego). G.

Gemmula l — otw&r gemuli; 2 — Igly

mierzą około 0,3 mm średnicy i występują nieraz w bardzo dużej liczbie. Przy sprzyjają­cych warunkach wewnątrz g. zaczyna się proces różnicowa­nia (komórek, które w postaci nieforemnej masy wydostają się na zewnątrz przez otworek w chitynowej osłonce, 'tworząc stopniowo młoda gąbkę. G. spotyka się także u niektórych gatunków gąbek morskich, ale są one mnich prościej zbudo­wane, m.in. nie mają elemen­tów szkieletowych. [J.M.R.]



gibula (Gżbbula) — rodzaj mię­czaków z rzędu ->-dwuprzed-sionikowiców. Obejmuj e gatunki blisko spokrewnione z ->tro-chusami i do nich podobne. Muszla g. ma kształt dość pra­widłowego stożka wysokości do 2 cm i jest wewnątrz wy­słana piękną masą perłową. Otwór muszli zamyka wieczko z konchiolioy. G. zamieszkują wody przybrzeżne wielu mórz pelnosłonylch. Brak ich w mo­rzach podbiegunowych. Są li- -czne u .brzegów Europy. Żyją na dnie skalistym i wśród łąk podwodnych, na głębokości od kilku metrów do około 100 m. IT.U.]

gigantocypris (Gigantocypris) — rodzaj stawonogów z pod-gromady ->małżoraczk6w. Ma skorupę kulistawą, o średnicy do 23 mm, 'barwy wiśniowo-czerwonej. Ozułki wykształco­ne są w postaci wiosełek pływ-nych. Oprócz oczka pływiko-wego istnieją także 2 drobne oczka złożone. U g. (w przeci­wieństwie do większości mał-żoraczków) występuje serce. Mają one narządy świetlne. RodzaJ obejmuje nieliczne ga­tunki rozsiedlone w głębszych warstwach toni oceanicznej, pomiędzy 200 i 4000 m. Są to gatunki drapieżne, które żywią się strzałkami, widłonogami, a nawet niewielkim narybkiem. [L.Z.]

glista bydlęca (Weoascans. vl-tulorum) — gatunek obleńca z grupy -»glist pasożytujący w jelicie cienkim bydła. Zaraża s^ę nią również bawół i zebu. Długość samców dochodzi do około 190 mm, samic — do około 256 mm. Jaja, prawie kuliste, pokryte są otoczką z drobnymi'wgłębieniami. Zara­żenie cieląt następuje najczę­ściej jeszcze w okresie pło-

79

glista ludzka

dowym przez wędrujące w cie­le matki larwy pasożyta. Roz­wój g.b. przebiega jak u -mgli­sty ludzkiej. Na terenie Polski g.b. spotykana jest dość rzad­ko. [M.S.]

glista kocia (Toxocara cati)gatunek obleńca z grupy -^glist pasożytujący w jelicie cienkim przedstawicieli rodziny kotów, lisa i wyjątkowo człowieka. Samiec osiąga 'do 70 mm 'dłu­gości, samica — do 100 mm. Jaja wydostają się z kałem żywiciela. Drapieżniki zaraża­ją .się przez połknięcie jag za­wierających inwazyjne larwy. Większość 1'a'rw migruje po­dobnie jak; u glisty ludzkiej, a część (przenika do mięśni i tkanki łącznej. Niektóre z tych ostatnich docierają stąd 2 po­wrotem do jelita. Jajami g.k. mogą się zarażać również my­szy, u których larwy po wylę­gnięciu się z jaj wędrują do wątroby i płuc, ale nie osiąga­ją tam 'dojrzałości płciowej i w końcu otorbiają eię w mięś­niach i tkance łącznej. Po zje­dzeniu zarażonej myszy przez kota larwy uwalniają się, wni­kają do ścianki jego żołądka, gdzie dwukrotnie linieją, po czym wracają do światła żo­łądka, a dostawszy się do jeli­ta, dojrzewają i rozpoczynają produkcję jaj. G.k. jest dość pospolita w Polsce. [M.S.]

glista końska (Parascarte equ-orum) gatunek obleńca z grupy -^glist pasożytujący w jelicie cienkim konia, osła, mu­ła, zebu i zebry. Długość sam­ców wynosi 150—280 mm, sa­mic — 180—<370 mm. Wędrów­ka larw odbywa się podobnie jaku-»g. ludzkiej. Najbardziej wrażliwe na inwazję są zwie­rzęta młode, w wiefeu 5—7 miesięcy, wśród których mogą wystąpić zejścia śmiertelne. W

Polsce g.k. należy do pospoli­tych pasożytów k'oni. Całkowi­ty rozwój igJk. do dojrzałości płciowej trwa 44—77 dni. [M.S.]

glista ludzka (Ascaris lumbri-coides) gatunek obleńca z grupy -4-gli.st pasożytujący w jelicie cienkim człowieka. Jest to nicień silnie wydłużony (sa­miec do 14 om, samica do 25 cm długości), zwężony na obu koń­cach, przyżyciowe barwy bla­doróżowej. Martwy robak przybiera kolor szarotriały. Otwór gębowy 'znajdujący się w przedzie ciała otaczają 3 wargi: grzbietowa i 2 brzusz­ne. Nad wargami umieszczone są brodawki. Koniec ciała samca jest zagięty na stronę brzuszną. Zapłodniona samica składa na dobę około 200000 jaj. Jaja są 'owalne, otoczone z zewnątrz sfałdowaną osłonką białkową. Wydostają się przez szparę sromową samicy do wnętrza jelita żywiciela, a stąd wraz z kałem na zewnątrz. W środowisku zewnętrznym (przy odpowiedniej tempera­turze, wilgotności i dostępie tlenu) rozwija się w jaju lar­wa, która wewnątrz jaja linie­je po raz pierwszy, osiągając stadium inwazyjne. Dopiero jaja zawierające taką larwę, przełknięte przez odpowiednie­go żywiciela, są zdolne do za­rażenia. W jego jelicie larwy wydostają się z jaj i przeni­kają do naczyń krwionośnych, którymi dostają się do wątro­by, skąd również z krwią do prawej komory serca, a dalej przez tętnicę płucną do płuc. Wl płucach larwy czynnie opu­szczają naczynia (przerywając je) i przedostają się do światła pęcherzyków płucnych. Dalsza wędrówka larw prowadzi przez oekrzelilki, oskrzela, tchawicę i gardziel, a następnie przełyk do przewodu pokarmowego. W

1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   50


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna