Narody które utraciły swój byt państwowy: Czesi, Chorwaci, Serbowie, Bułgarzy



Pobieranie 66.02 Kb.
Data08.05.2016
Rozmiar66.02 Kb.

Słowianie

Narody które utraciły swój byt państwowy: Czesi, Chorwaci, Serbowie, Bułgarzy.

Narody, które nie miały nigdy swej państwowości: Słowacy, Białorusini. – tu ruch narodowy przechodził 2 fazy.

Odrodzenie w okresie rozkładu feudalizmu, ustępującego kapitalizmowi.

Zjednoczeniu Słowian płd utrudniało rozbicie polit i rel.

W monarchii A-W od 1867 wspólnym zagadnieniem staje się tzw program jugosłowiański.

Wzrost znaczenia nacjonalizmu gł niemieckiego:


  • Wiktor Adler – nurt socjaldemokratyczny

  • Karol Lueger – chrześcijańska demokracja

  • Georg von Schonerer – przywódca nacjonalistycznego ruchu wielkoniemieckiego – idea przyłączenia ziem niemieckich do Niemiec, Czech.

Demokratyzacja Austrii. 1889 powstaje Socjalistyczna Partia Austrii, Karl Renner późniejszy prezydent Austrii 1920.

1906/7 – reforma wyborcza w Austrii

1848 15 III – Szandor Petofi – najwybitniejszy poeta węgierski. Twórca Młodych Węgier. Inicjator powstania. Adiutant Bema. Kierownictwo zaraz przejął Kossuth.

Czechy


Poł XVIII walka drobnej burżuazji czeskiej przeciw bogatej burżuazji niemieckiej oraz walka chłopów z niem/zniemczoną szlachtą.

XIX – początki literatury i nauki cz. Tworzyła się burżuazja i inteligencja. Kapitalizm.

Popularnym staje się panslawizm ograniczony później do austroslawizmu, który od 1848 stał się programem czeskiego stronnictwa narodowego. 1848 powstanie w Pradze, pomimo klęski przyczyniło się do uwłaszczenia chłopów.

Pod koń XIX rozłam w czeskim stronnictwie narodowym na:



  • staroczechów – partia liberalno-konserwatywna 1860-1918 na czele F. Palcky, dążyli do uznania odrębności państwa czeskiego w ramach sfederalizowanej monarchii Habsburgów. Austroslawizm. Utrata popularności w wyniku układów z Niemcami 1890. W 1878 wyodrębnił się odłam radykalny młodoczesi

  • młodoczechów – partia liberalna 1874-1918, powstała z radykalnego skrzydła Stronnictwa Narodowego. Program autonomii kraju i przekształcenia A-W w państwo federacyjne. Tendencje polonofilskie, ale zwyciężyły rusofilskie. Gł działacz Karol Kramar. Gł partia w Czechach 1891-1918.

Duża rola w ruchu narodowym czeskim inteligencji, gł tworzenie języka literackiego i literatury narodowej

Józef Dobrovsky 1753-1829 - najwybitniejszy pisarz, ks, filolog, etnograf.

Franciszek Prohasca – dzięki niemu ukazują się książki czeskie.

Franciszek Palacky 1796-1876 – historyk, Historia Czech.
1878 – powstała Czeska Partia Socjaldemokratyczna.

Tomasz Masaryk – walczył o prawa mniejszości narodowych w Czechach. W czasie I w św energiczny udział na rzecz utw Czechosłowacji. 1918 prezydent. 1935 wobec zagrożenia ze strony Hitlera ustąpił ze stanowiska na rzecz Beneśa.

Edward Beneś – po I w św min spr zagr do 1935, potem prezydent do 1948.
Słowiański Zjazd 1848 w Pradze – przedstawiciele narodów słowiańskich A-W oraz Polaków i Rosjan. Potępiono germanizację, madziaryzację i rozbiory Polski. Głoszono zasady równouprawnienia. Obrady przerwał wybuch powstania czerwcowego w Pradze.
Panslawizm – ruch ideowo-polit dążący do zjednoczenia Słowian. Pojęcia po raz pierwszy użył Czech J, Herkel 1826.

Panslawizm miał różne odmiany, zależnie od krajów, w których zaistniał.



Iliryzm (L. Gaj – ok. 1835) i jugosławianizm (J.J. Strosmayer) – na Bałkanach, postulaty jedności Słowian południowych.

W obrębie iliryzmu ruchy: wielkochorwacki i wielkoserbski.



Naczevtanije – kontrpropozycja Serbów na chorwacki iliryzm – Ilia Gavasanin – zjednoczenie ziem Serbów, Chorwatów, Bośni, Hercegowiny, Dalmacji i Czarnogóry w odrębne niepodległe państwa. Wydał tzw „Szkice”: konstytucja ograniczająca władze księcia, odrzucenie pomysłu Polaków Czartoryskiego federacji na rzecz Wielkiej Serbii. Pojawia się termin Jugosławia.
Austroslawizm – federacja narodów pod berłem Habsburgów, przeciwstawiał się rosyjskiemu panslawizmowi. Słowianofile polscy i czescy upatrywali możliwość zjednoczenia pod berłem Habsburgów. F. Palacky.

Austroslawizm – domagał się większych wpływów w monarchii aus-węg (Havlićek-Borowsky).

Polacy – Wielkiej Emigracji domagali się jedności Słowian bez udziału Rosji.
Rosja, przedstawiciele panslawizmu:

Idee słowianofilskie – 1840-1870 Kirejewski, Asakow – odrzucający kategorycznie zbliżenie Rosji do kultury zachodniej. Idee nacjonalistyczne, szowinistyczne, antypolskie. Wzrost zainteresowania narodami słowiańskimi pod panowaniem tur i austr w związku z wojną Krymską spowodował przekształcenie się słowianofilstwa w panslawizm, zmierzający do zjednoczenia wszystkich Słowian wokół Rosji. Trójjedyna zasada: prawosławie, samowładztwo, ludność (naród). Słowianofilstwo przekształca się w panslawizm.

Panslawizm – idea zjednoczenia Słowian (Bakunin, Herzen), Teoria niezależnego od Europy istnienia Rosji zakładała potrzebę powstania Wielkiego Związku Wszechsłowiańskiego z carem ros sprawującym władzę absolutną. Ideę panslawizmu oficjalnie popierał rząd rosyjski po wojnie krymskiej, a apogeum w czasie wojny tur-ros 1877-1878, poczym wpływ panslawizmu osłabł.

Słowacja


Klasyczny przykład narodu niehistorycznego, brak struktury socjalnej, naród chłopski, język nieskodyfikowany. Węgry były narodem politycznym. Twórcą gramatyki j. słoweńskiego Jeremij Kopitar.
Ruch narodowy słowacki nie wyszedł poza pierwszą fazę etnograficzno-językową. Groziła im madziaryzacja.

W 2 poł XVIII powstanie słow ruchu odrodzenia narodowego przeciwstawiającego się madziaryzacji Słowacji, byli zwolennicy i przeciwnicy jedności narodowej i językowej z Czechami. 1848 – odrzucenie przez rewolucyjne Węgry postulatów j sł w urzędach, szkoły, sejm krajowy spowodował powstanie antywęg. 2 poł nasilenie madziaryzacji.



Jan Kollar 1793-1852 – pisarz słowacki, przeciwnik separatyzmu językowego Słowaków, pisał po czesku, panslawista.

Ljudovit Śtur 1815-1856 – filolog, pionier odrodzenia słowackiego, przeciwnik jedności z Czechami.

Matica Slovenska – 1863 stowarzyszenie kult-nauk zakazane 1875 przez Węgrów.

Andrzej Hlinka 1864-1938 – ks przywódca autonomistów, przeciwstawiał się madziaryzacji Słowaków, zał 1918 Słowacką Partie Ludową. W Czechosłowacji występował o autonomię dla Słowacji.
1918 – umowa pittsburska, zawarta 30 V 1918 w USA między przedstawicielami Czech i Słowacji o utw państwa Czech i Słowacji pod warunkiem przyznania Słowacji autonomii z własnym parlamentem. Postulaty Słowaków nie zrealizowane.

Ukraina


Ukraińcy podzieleni między Rosję a Polskę nazywali siebie Rusinami. Rozbici religijnie. Zamieszkujący Galicję i Król Pol unici.

Szaszkewycz Marijan 1811-1843 – pisarz ukraiński, wiersze patriotyczne. Elementarz do nauki języka rusko-ukraińskiego.

Hołowacki Jakiw – rektor uniw we Lwowie, folklorysta.

Wahylewicz Iwan 1811-1866 – etnograf, pisarz, filolog. Czł grupy literackiej Ruśka Trijcia zwolenników ukraińskiego romantyzmu. Przekłady na j. ukr., Gramatyka języka małoruskiego.

W Rosji negowano odrębność narodową Ukraińców, a przejawy ich działalności były represjonowane. Austriacy po nadaniu Galicji autonomii wykorzystywali nacjonalizm ukraiński jako przeciwwagę żywiołu polskiego. Rozwijały się ukraińskie instytucje kulturalne, polityczne i paramilitarne (np. Sokół), z których podczas I woj. św sformowano oddziały Strzelców Siczowych dążących do połączenia Ukrainy z monarchią Habsburgów. Po rewolucji 1905 pojawiły się partie polityczne.


Ukraina - 3 ośrodki władzy:

  • Zachodnioukraińska Republika Ludowa – w Galicji Wschodniej z prezydentem J. Petruszowiczem, ZURL – oddziały ZURL po ciężkich walkach wyparte przez siły polskie z Galicji 3 I 1919 ZURL podjął decyzje o połączeniu się z UNR. ZURL przestał istnieć na mocy porozumienia 1 IX 1919 między Polską a UNR.

  • UNR powstała w wyniku rewolucji 1917 poparta przez Niemców Centralną Rada Ukraińska – stolica Kijów na czele z Michaił Hruszewskim, UNR – Ukraińska Republika Ludowa

  • Rada Komisarzy Ludowych po klęsce Niemiec wypowiedziała pokój brzeski i 6 I 1919 proklamowała w Charkowie powstanie Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej.

Brzeski traktat pokojowy z 1918 gwarantował niepodległość Ukrainy. W IV 1918 wojsko niemieckie rozwiązało Centralną Radę i obwołało gen Paweł Skoropadskiego hetmanem Ukrainy, popierany przez Niemcy.

W XII 1918 po klęsce Niemiec Skoropadski zbiegł, władzę przejął Semen Petlura.

od lutego 1919 przewodniczący Dyrektoriatu.

Prowadził walkę z wojskami bolszewickimi, oddziałami "białego" generała A.I. Denikina, Niemcami, ukraińskimi wojskami hetmana P. Skoropadskiego oraz armią polską.

W I 1919 Dyrektoriat wypowiedział wojnę Rosji Radzieckiej. Ukraińska Armia Ludowa walczyła z Armią czerwoną i wojskami Denikina. Wiosną 1919 w wyniku inwazji bolszewików władza Dyrektoriatu upadła.

Pod koniec 1919, w obliczu klęski, wycofał się pod naporem bolszewików na terytorium Polski. Doszedł do porozumienia z rządem polskim uznając prawa państwa polskiego do Lwowa i Małopolski Wschodniej (Zachodniej Ukrainy), Polska ze swej strony uznała jego rząd Ukraińskiej Republiki Ludowej. Podpisano również konwencję wojskową i wspólnie wyprawiono się na Kijów w IV 1920.

Zdobyto Kijów, ale próba przywrócenia władzy Petruli i ustanowienia niepodległej Ukrainy nie powiodła się.

Po wojnie polsko-bolszewickiej i podpisaniu traktatu ryskiego 1921 walczył przez krótki czas samotnie, następnie kierował emigrac. rządem ukraińskim z siedzibą w Tarnowie, później w Warszawie. 1924 wyjechał do Paryża, gdzie zginął z rąk zamachowca.


Taras Szewczenko 1814-1861 – największy poeta ukraiński.

Bułgaria 1878 – księstwo lenne, 1908 – niezależność i królestwo.


Długi okres niewoli tureckiej. Rozwijała się partyzantka antytur.

Problem grecki – klasa panującą w Kościele i szkołach, inteligencja, kler gł grecki. Nacisk burżuazji na j narodowy.



1876 – wybuchło wielkie powstanie antytur, tłumienie przybrało charakter rzezi i było jedną z przyczyn wojny ros-tur.

1878 – dzięki zwycięstwu wojsk rosyjskich utw państwo bułg do M Egejskiego zredukowane przez Kongres Berl do małego kraju (Północna Bułgaria) jako lenna Turcji. (południowa Bułgaria – Rumelia Wschodnia pozostała prowincją Turcji.

1879 - Aleksander I von Battenberg pierwszym księciem – władza pod kuratelą ros wojskowych. Uzyskanie poparcia Anglii w sprawie przyłączenia Rumelii Wsch, oraz orientacje w stronę A-W doprowadziło do puczu rusofilskich oficerów i abdykacji 1886.

1880-1885 – wielka własność turecka za wykupem przeszła w ręce włościan bułgarskich

1885 – w wyniku powstania włączono Rumelię Wschodnią – Bułgaria Płn i Płd połączone. Serbia niezadowolona ze wzmocnienia sąsiada wypowiedziała wojnę. Wojska ks Aleksandra zadały klęskę i tylko stanowisko Austrii uchroniło od klęski Serbię.

1887 – Ferdynand I Koburg – na tronie dzięki politykowi Stambołowi (premier, konsekwentny wróg Rosji, regent po abdykacji AI)



1908 – F I wykorzystał wybuch rew młodotureckiej, ogłosił się carem. Do 1908 Bułgaria była lennem tureckim.

1912 – udział w I wojnie bałk przeciw Turcji, uzyskane nabytki utraciła w II wojnie bałk 1913.

1915 – w czasie I woj. Św stanęła po stronie państw centralnych

Neuilly-sur-Seine (miasto w zespole Paryża) traktat między aliantami a Bułgarią 27 XI 1919. Bułgaria straciła na rzecz Król SHS cz terytoriów. DO Rumunii przyłączono Południową Dobrudżę, cz Tracji do Grecji. Bułgaria utraciła dostęp do M Egejsk. Pozbawiono ją w ten sposób plantacji tytoniu. 33 tyś żoł. Odszkodowania 2,25 mld fr w złocie. Zwrot bydła, koni, dostarczenie węgla do Serbii.

Rumunia 1829 – autonomia Mołdawii i Wołoszczyzny, 1878 – niepodległość, 1881 – królestwo.


Hospodarami byli gł Grecy, w ich ręku także gł urzędy świeckie i kościelne. Na tle niechęci do Greków rozwija się poezja i literatura

Rumunia w 3 państwach: Mołdawia i Wołoszczyzna (Tur), Siedmiogród (Ros), Bukowina i Banat (Aus)



Jerzy Lazar – pedagog, historyk

1856 - po zakończeniu wojny krymskiej utworzono autonomiczne Księstwa: Mołdawii i Wołoszczyzny pod protektoratem Turcji, ale gwarantem autonomii zostały wszystkie państwa uczestniczące w konferencji.

1858 – konferencja paryska podjęła decyzje o połączeniu obu księstw w Zjednoczone Księstwa Mołdawii i Wołoszczyzny. Każdemu z państw dano prawo własnego rządu, zgromadzenia narodowego i pochodzącego z wyboru władcy.

1859 – Aleksander Cuza 1859-1866 (reformy: uwłaszczenie chłopów, sekularyzacja, rozszerzenie praw wyborczych, obalony przez burżuazję i bojarów, abdykował) – wybór na panującego w obu księstwach dokonało się faktyczne zjednoczenie obu księstw. Cuza proklamował powstanie Księstwa Rumunii.

1866 – 1914 – Karol I Hohenzollern-Sigmaringen – orientacja proniemiecka, Rumuni zamieszkiwali ziemię aust i ros, ale Karol związał się przeciwko państwu carów. 1883 zawarł tajny sojusz z Austrią odnawiany ostatnio w 1913.

1877 – podczas wojny ros-tur Rumunia proklamowała niepodległość i przystąpiła do wojny po stronie Rosji.

1878 – Kongres berliński uznał niepodległość Rumunii i przyznał jej płn Dobrudżę (odebrał zaś Besarabię i włączył do Rosji).



1881 – parlament proklamował królestwo Rumunii

1883 – Karol I zawarł tajny sojusz z A-W i Niemcami przeciwko Rosji.

1913 – w II woj. bał zaatakował Bułgarię i uzyskał płd Dobrudżę.

1914 – królem zostaje bratanek Karola Ferdynand I Hohenzollern-Sigmaringen.

Podczas I woj. Św Rumunia początkowo neutralna, 1916 przystąpiła do państw Ententy. Po I woj. Św dwukrotnie powiększyła swe terytoria o Besarabię, Bukowinę, Siedmiogród, Banat. Nabytki potwierdziły traktaty z Austrią w Saint-Germain-en-Laye 1919 i z Węgrami w Trianon 1920.

Saint-German-en-Laye (w zespole miejskim Paryża) 10 IX 1919 - traktat między Ententą a Austrią wraz z traktatem z Trianon stanowił część wersalskiego układu pokojowego:


  • likwidacja monarchii aus-węg

  • utw republiki austriackiej

  • zakaz przyłączenia do Niemiec

  • siły 30 tyś, reparacje

  • Austria uznaje niepodległość Czechosłowacji, Królestwa SHS oraz zrzeka się określonych terytoriów.

Trianon (część paktu wersalskiego) 4 VI 1920 – traktat między Ententą a Węgrami, wraz z traktatem z Saint-German-en-Laye stanowił część tzw systemu wersalskiego:

  • likwidacja monarchii aus-węg

  • redukcja armii 35 tyś, likwidacja lotnictwa, reparacje

  • Węgry straciły 70% ziemi i 60% ludności, na rzecz Czechosł – Ruś Zakarpacką i Słowację, na rzecz Rumunii – Siedmiogród, Banat. Węgry do 139 próbowały doprowadzić do rewizji traktatu.


Serbia 1829 – autonomia, 1878 – niepodległość, 1882królestwo

Naród historyczny, państwowość już w XII wieku.

Stała się gł ośrod i państwem polit. Słowian płd., jednak odrodzenie kulturalne wśród Chor i Słoweńców związany z kapitalizmem.

1804-1813 oraz 1815 – powstania serbskie pod wodzą Jerzego Czarnego (wódz I powstania antytur) i Miłosza Obrenowicia (wódz II powstania, objął władze naczelnego kniazia) – 1826 uzyskał autonomię dla Serbii, 1830 dziedziczny tytuł księcia.

1830 – utw wasalne księstwo serbskie pod zwierzchnictwem Turcji.

1878 – po wojnie tur-ros 1877-1878 i kongresie berl Serbia odzyskała niepodległość.

1882 – królestwo - Milan Obrenowić przyjął tytuł króla i panował jako Milan I 1882-1889 (polityka proaus, przegrana z Bułgarią, skandaliczne życie zmuszony do abdykacji na rzecz syna). Milan układ z A-W, że nie zawrze umowy bez porozumienia z A-W, za co Austria popierać będzie Serbię. Istotnie podczas wojny 1885 gdy Serbia zaatakowała Bułgarię i poniosła klęskę, weto austriackie powstrzymało pochód wojsk bułg na Belgrad. Milan i jego syn Aleksander I polityka reakcyjna w kraju.

1903 – zamach przeciw proaustriackiej polityce króla zginął znany z rozwiązłości Aleksander I, ostatni z Obrenowiciów.

1903-1914 – skupisztina – parlament wybrał na króla Piotr I Karadziordziewić zmiana orientacji na prorosyjską 1906 – wojna celna z Austrią „wojna świńska”, pomoc kapitału fr. Z wasala Serbia stała się groźnym przeciwnikiem Austrii.
Obrenowicie – dyn książęca 1815-1842 i 1858-1882, od 1882-1903 panująca jako królewska.

1842-1858 – stracili władze na rzecz Karadziordziewicia. Po upadku wraca zał dyn Miłosz.

Dążyli do przejęcia władzy absolutnej, nie liczyli się z parlamentem. Polityka proaustriacka. Obaleni 1903 w wyniku zamachu.

Karadziordziewicie – dyn książęca, potem król dyn w Serbii 1903-1918 oraz Królestwie SHS (Jugosławii od 1929) 1918-1945.

Zał dyn Jerzy Czarny (zam przez Miłosza).

1918-1929 Królestwo SHS, Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców utw przez Aleksandra I. Nasiliły się różnice polit, etn i rel, w tym celu król A I uchylił konstytucję w 1929 i zmienił nazwę na Królestwo Jugosławii.
Vuk Karadźić – pierwszy słownik serb-chor 1818

Chorwacja


Naród historyczny - mieli warstwę przodującą, tradycje polityczne sięgające XIIw.

Problem języka, serbski i chorwacki taki sam, ale inne religie – problem alfabetu, języka i pisowni.



Dialekt sztokowski stał się podstawą wspólnego języka. Iliryzm – idea związku Słowian południowych w oparciu o język sztokawski. Ważnym etapem połączenie ziem iliryjskich w 1809 – Iliria napoleońska. Zniesiono system feudalny – brak jednak klasy średniej. Odrodzenie narodowe Serbów splata się z ruchem narodowym chorwackim. Podzielona na 2 terenach osmańskim i aus

Prowincje Iliryjskie – 1809-1815 państwo zależne od Fr, utw z ziem odebranych Austrii: Dalmacji, Istrii, Triestu, Krainy. Francuzi przeprowadzili wiele reform, które sprzyjały rozwojowi kapitalizmu. Po klęsce NB KW przyznał je ponownie Austrii.

1809-1814 częściowo wchodziła w skład Prowincji Iliryjskich, wpływy francuskie przyczyniły się do rozbudzenia świadomości narodowej i upowszechnienia w latach 30 XIX idei iliryzmu.

Tendencje germanizacyjne, w odpowiedzi tworzy się chorwacki nacjonalizm.

1848 – Zgromadzenie Narodowe w Zagrzebiu opowiedziało się za niepodległością Chorwacji. Z powodu madziaryzacji społeczeństwo chorw poparło rząd austr przeciwko rew węg.

1849-1859 era Bacha – okres neoabsolutyzmu.

1860-1865 – Anton von Schmerling patent lutowy 1861 o charakterze konstytucji – powołanie 2 izbowego parlamentu: Izba Poselska i Izba Panów, równość sumienia i wyznania. Ograniczał uprawnienia sejmów krajowych. Próba powrotu do systemu centralistycznego.

1867 – ugoda węg-aus, projekt państwa dualistycznego wg projektu Franciszka Deaka, unia personalna i realna.

1867 – Chorwacja w węg strefie wpływów.



1868 – ugoda chorwacko-węgierska – (zerwanej w 1848) Węgry przyznały jej wew autonomię w sprawach sądów, oświaty, religii, w adm język narodowy lecz pozostawiły sobie prawo mianowania gubernatora. Sabor – chorwacki sejm.

Tendencje madziaryzacyjne sprzyjały szerzeniu się idei jugosłowianizmu – utw samodzielnego państwa Słowian płd.

1918 – po upadku A-W przyłączyła się do Królestwa SHS, które miało zjednoczyć Słowian południowych. Centralistyczny system rządów przez króla Aleksandra I oraz podział adm likwidujący historyczny obszar Chorwacji przyczyną niezadowolenia społ
Iliryzm – ruch kulturalny i społ-polit w Chorwacji w latach 30 i 40 XIX, celem odrodzenie narodowe Słowian płd i utw autonomicznego kraju Ilirii wchodzącego w skład federacyjnej monarchii Habsburgów. Patrioci chorwaccy dążyli do zjednoczenia ziem leżących w granicach Turcji, a nawet zjednoczenie płd słowiańszczyzny pod przewodnictwem Chorwacji. Działacze wydawali pisma w j narodowym, wprowadzono pojęcie Jugosławia.
Ljudevit Gaj 1809-1872 – pisarz, twórca iliryzmu. Popularyzował j chorwacki nadając mu formę literacką. Propagował rozwój kultury narodowej, dążył do jedności Chorwatów bez względu na przynależność państwową. Wyzwolenia spod panowania Habs.

Wypracował język literacki.


Rząd węg jako przeciwwagę utw stronnictwo filowęgierskie, jej członków zw madżaronami, starcia zwolenników w Zagrebiu.

Słowenia


Księstwo Karyntii. Ludność poddana silnym naciskom germanizacyjnym.

Włączenie Słowenii do Prowincji Iliryjskich 1808-1915.

Świadomość narodowa Słoweńców przetrwała gł dzięki działalności duch kat.
Gł partie polit: liberalna i klerykalna. Pod koń I woj. Św politycy sł wystąpili przeciwko A-W. Słowenia weszła w skład Król SHS, od 1929 Jugosławii.
Primoż Trubar 1508-1586 – protestant, zapoczątkował rozwój piśmiennictwa słoweńskiego, autor pierwszej książki w j sł.

Iwan Cankar 1876-1918 – poeta słoweński, uważany za twórcę nowoczesnej prozy. Duchowy przywódca narodu.

Czarnogóra – 1815 – najwcześniej autonomia, 1878 – niepodległość, 1910 - królestwo


Prawosławny klasztor w Cetyni stał się ośrodkiem walki z Turkami. Biskup był zarazem władcom świeckim, sędzią i wodzem – władyka. Piotr II Niegoś – najwybitniejszy z dyn Petrowiciów 1830-1851 – nawiązał kontakty z Rosją.

1852 Petrowić-Niegosz - władca klasztoru (czł rodziny byli sędziami i przywódcami bractw górskich) ogłosił się niezależnym księciem. Wprowadził regularną armie.



1878 – uzyskała pełną niepodległość po wojnie ros-tur. Turcja na Kongr berl uznała niepodległość Czarnogóry.

1905 – Księstwo konstytucyjne



1910 – Królestwo, Rosja ogłosiła Czarnogórę niezależnym królestwem pod panowaniem Mikołaja I.

1918 – detronizacja Mikołaja I. Zgodnie z postulatami orędzia Wilsona uzyskała niepodległość, w tym samym roku w skład Królestwa SHS.


Macedonia

W Macedonii walczyli ze sobą dosłownie Bułgarzy, Serbowie i Grecy. Po za tym istniał spory odłam Słowian uważających się za Macedończyków, dążył do autonomii i przeciwstawiał się sąsiadom.

Od 1893 działa Organizacja Rewolucyjna – hasła autonomii lub przyłączenia do Bułgarii.

Ilindeńskie powstanie 1903 – proklamowano Republikę Kruszewską - powstanie zbrojne przeciw Turkom pod hasłem Macedonia dla Macedończyków (w dniu św Illi – stąd nazwa), powstanie stłumiła 200 tyś armia tur. Powstanie odegrało wielką rolę w kształtowaniu świadomości Macedończyków. Mocarstwa eur zgodziły się na stłumienie powstania w zamian za autonomię.

Po wojnach bałkańskich 1912-1913 Macedonia podzielona między Serbię, Grecję i Bułgarię.



Bośnia i Hercegowina 1878 – autonomia pod zwierzchnictwem A-W, 1908 aneksja A-W


1875-1876 – wybuchło wielkie powstanie antytureckie, masakry ludności oburzenie w E, i w konsekwencji wybuchła wojna ros-tur, zakończona Kongresem berl.

Kongres berl. przyznał A-W prawo okupacji i administracji Boś i Herc, ale pozostawił pod nominalnym zwierzchnictwem sułtana.

1908 – aneksja Boś i Herc wywołuje wzrost nastrojów narodowowyzwoleńczych.

Powstaje młodzieżowa organizacja terrorystyczna Młoda Bośnia, która zorganizowała sarajewski zamach (mord polit arc Franciszka Ferdynanda i ż Zofii 28 VI 1914) będący początkiem I woj. Św.



Kryzys bośniacki – kryzys międzynarodowy spowodowany aneksja 1908 przez A-W okupowanych, od 1878, ale formalnie należących do Turcji Boś i Her. Aneksja pokrzyżowała plany Serbów na przyłączenie tych terenów zamieszkałych w dużym stopniu przez Serbów i uderzała w ambicje Rosji jako protektorki Słowian na Bałkanach – doprowadziła Austrię, Niemcy i Rosję na krawędź wojny. Tylko ustępstwo osłabionego wojna japońską i rew 1905 caratu zapobiegło konfliktowi europejskiemu.

1918 – w składzie Król SHS.



Grecja – 1829 - niepodległość


1770 – na Peloponezie wybuchło powstanie antytur inspirowane przez carycę K II, pod wodzą braci Orłowów. Zostało zdławione, ale uznane za początek nowożytnej historii Grecji. Nastąpiło greckie odrodzenie kult i nar – rozwijało się dzięki tajnym organizacjom heterie an obczyźnie.

Filiki eteria – zał Rigas z Walestii ok 1814 w Odessie, przygotowywało zaplecze materialne i propagandowe do przyszłej wojny o niepodległość. Korags – opracował język literacki grecki.

1821-1829 – powstanie greckie, które objęło Peloponez i wyspy. Na wieść o powstaniu pospieszyli ochotnicy z całej E.Nie przyszła od strony Rumunii i Bułgarii, którzy byli niechętni Grekom, gdyż ci piastowali tam urzędy. Nadzieje na pomoc Rosji zawiodły.

1822 – Zgromadzenie Narodowe ogłosiło niepodległość, zniesienie niewoli i konstytucję. W odpowiedzi Turcy stłumili powstanie w Mołdawii i rozpoczęli rzeź Greków (Chios, Konstantynopol) sułtan Mahmud II 1808-1839. Pomocy udzielał Turcji wielkorządca Egiptu pasza Mohamed Ali, jego syn Ibrahim-pasza ujarzmił Kretę, opanował Peloponez i zdobył Ateny 1827. Wzięcie Missolunghi i rzeź jej mieszkańców poruszyła opinie w E.

1827 klęska floty tur pod Navarino (fr-ang-ros a tur-egip) oraz przegrana w wojnie z Rosją 1828-1829 (car po powstaniu dekabrystów chciał podciągnąć autorytet) zmusiły sułtana do udzielenia Gr szerokiej autonomii.

Pod wpływem mocarstw zach Turcja zmuszona uznać niepodległość Grecji

Pokój adrianopolski i konf w Londynie rozczarowały Greków – Turcja nadal w posiadaniu większości ziem greckich i wysp



1832-1862 – Otton I z dyn Wittelsbachów - królem Grecji (syn króla Bawarii Ludwika I, 1834 zmuszony do nadania konstytucji, utw parlamentu i usunięcia wojsk bawarskich w Grecji, w wyniku powstania narodowego zdetronizowany).

1834 – Otton pod groźbą zamachu stanu do ogłoszenia konstytucji – monarchia konstytucyjna, 2 izbowy parlament.

1862 – detronizacja Ottona

1863Jerzy I ks duński – Grecy wiązali z nim wielkie nadzieje – odtworzenie państwa z ziem historycznie greckich – panhellenizm

Panhellenizm – ruch nacjonalistyczny XIX XX zmierzający do zjednoczenia Greków rozproszonych w granicach dawnego ces bizant – idea Wielkiej Grecji: Tesalia, Epir, Macedonia, wyspy M. Egejskiego, Kreta, Cypr, Wybrzeża Azji Mn.

1864 - uzyskuje od W Bryt Wyspy Jońskie, 1881 pod naciskiem mocarstw otrzymuje od Turcji Tesalie i płd Epir.

1864 – nowa konstytucja ogranicza władze króla na rzecz parlamentu.

1897 – wojna gr-tur, powstanie na Krecie - wojna o Kretę niemal nie skończyła się klęską Grecji, ale Kreta otrzymała samorząd. Wojna pociągnęła za sobą jeszcze gorszą sytuację kraju. Wierzyciele rozciągnęli międzynarodową kontrolę finansową.

1912-1913 – brała udział w wojnach bałkańskich, uzyskała cz Macedonii, płd Epir i Wyspy Egejskie.

1913 zamordowano Jerzego I. Tron objął jego syn Konstantyn. Premierem Wenizelos, który przeforsował przyłączenie do Ententy.

W czasie I woj. Św początkowo był po stronie państw centralnych, ale po abdykacji króla Konstantyna na rzecz syna Aleksandra I, Grecja zmieniła sojuszników. Wojska gr wzięły udział w ofensywie na Bałkanach. Po pokoju z Turcją w Sevres, otrzymała Trację wsch, Dardanele. Opozycja Ataturka, który nie uznał traktatu spowodowała nową wojnę, Grecja utraciła Trację wsch i Smyrnę.

1924 – proklamowana republiką.



Sevres (w zespole miejskim Paryża) 10 VIII 1920 – traktat pokojowy między aliantami a Turcją:

  • likwidował imperium osmańskie, pozbawiając ziem arabskich, wysp na M Egejskim, wsch Tracji, Smyrny

  • utw Armenii i Kurdystanu

  • redukcja sił zbrojnych, kontrola gospodarki

  • poddanie cieśnin pod międzynarodowy nadzór

Po zwycięstwie Turcji nad Grecją traktat zrewidowany na konferencji w Lozannie 1923.
Wojna ros-tur 1827-1829, zbrojne wystąpienie koalicji Rosji, W Br, Fr i Greków przeciw Turcji i Egiptowi od 20 października 1827 do 19 sierpnia 1829. Ogłoszenie Greków niepodległości w 1822, spotkało się z gwałtowną reakcją turecką (rzezie Missolunghi 1825 i Aten 1827). W takiej sytuacji Francja i Wielka Brytania zawarły sojusz z Rosją, chcąc powstrzymać ją przed rozgromieniem Turcji.
20 października 1927 na skutek przypadkowej bitwy pod Navarino, flota bryt-fr-ros zniszczyła tur-egipską. Atak wojsk fr i floty bryt uwolnił ziemie greckie. Główne uderzenie przeprowadzili Rosjanie, generał I. Paskiewicz zajął Armenię, a generał I.J. Dybicz zdobył Adrianopol (19 sierpnia 1829).
Adrianopolski traktat 1829 – między Ros a Tur, kończył wojnę ros-tur 1828-1829, Rosjanie pod Konstantynopolem:

  • Turcja uznawała zabór Kaukazu: Armenię wybrzeża M. Cz, delty Dunaju

  • Prawo przejazdu przez Bosfor i Dardanele

  • Potwierdzenie autonomii dla Serbii, Mołdawii i Wołoszczyzny (okupacja ros do czasu spłaty odszkodowania) - umacniał pozycję Rosji na Bałkanach.

  • Grecja uzyskała autonomię, a 1830 niepodległość – protokół londyński

  • Umocnił stanowisko Rosji, ale osłabił Św Przymierz – zniszczył równowagę między Aus i Rosją na Bałkanach, zbliżył Rosję do Fr, zrażając tym W. Bryt.

Krymska wojna1853-1856, wojna ros-tur o dominację na Bałkanach i w cieś tureckich. Po rozbiciu floty tureckiej pod Synopą po stronie Turcji stanęli sprzymierzeńcy, Anglia, Francja i Sardynia. Z powodu nieudolności ros generałów i braków w zaopatrzeniu armia rosyjska poniosła klęskę pod Almą i straciła Sewastopol (1855). Polacy brali udział w wojnie walcząc po obydwu stronach; także po stronie ang (Polska dywizja - kilka pułków jazdy - w armii tur na ang żołdzie pod dowództwem Władysława Zamoyskiego).
Dzięki dyplomatycznym zabiegom Anglii i Francji oraz niezaangażowanych bezpośrednio w konflikt Prus i Austrii, sojuszników Rosji ze Świętego Przymierza, wojna zakończyła się traktatem pokojowym podpisanym w Paryżu (1856). Postanowienia traktatu położyły kres dominacji Rosji nad Turcją. Wojna przyczyniła się do rozbicia Świętego Przymierza, czyli sojuszu Rosji, Austrii i Prus.
Paryski traktat 1856, zawarty po zakończeniu wojny krymskiej (1853-1856) pomiędzy Rosją a Turcją i jej sojusznikami (Wiel Bryt, Francją, Sardynią) oraz nie biorącymi udziału w wojnie Prusami i Austrią.

  • Rosja oddała Mołdawii część Besarabii

  • Turcji otrzymała deltę Dunaju oraz wycofała swe wojska z Karsu.

  • Rosja i Turcja wyraziły zgodę na demilitaryzację Morza Czarnego oraz na swobodę żeglugi po Dunaju.

  • Utworzono autonomiczne Księstwa Mołdawii, Wołoszczyzny i Serbii w ramach monarchii ottomańskiej, przy czym gwarantem przestrzegania autonomii zostały wszystkie państwa uczestniczące w konferencji.

  • Wielkie mocarstwa poręczyły utrzymanie niezależności i nienaruszalności terytorialnej Turcji.


Wojna ros-tur 1877-1878, działania zbrojne trwające od 24 kwietnia 1877 do 31 stycznia 1878. Przyczynami konfliktu były: popieranie przez Rosję insurgentów słowiańskich na Bałkanach, dążenie do zwiększenia autorytetu caratu oraz odwrócenie uwagi społeczeństwa od spraw wewnętrznych.
24 kwietnia Rosja z pomocą Bułgarii, Serbii, Czarnogóry i Rumunii zaatakowała Turcję. Zajęli Adrianopol (styczeń 1878).Pochód wojsk księcia Mikołaja Mikołajewicza został powstrzymany pod naciskiem Anglii i Francji.
3 marca 1878 w San Stefano pokój, na mocy którego utw Księstwo Bułgarii, przyznano Rumunii, Rosji część Besarabii i twierdze kaukaskie Ardahan, Batum i Kars, zwiększono posiadłości Serbii i Czarnogóry. Rewizję traktatu podjęto w Berlinie 1878.
Berliński kongres (VI-VII 1878), trzeci, po Wiedeńskim 1815 i Paryskim 1856, wielki kongres dyplomatyczny XIX w. Zwołany z inicjatywy kanclerza Niemiec O. von Bismarcka, w celu rewizji traktatu w San Stefano, sygnowanego po wojnie ros-tur 1877-1878. Zbyt silna pozycja Rosji na Bałkanach spotkała się ze zdecydowanym sprzeciwem przede wszystkim Wielkiej Bryt i Austro-Węgier. Rozstrzygnięcie kontrowersji miało nastąpić w Berlinie.
Mocarstwa reprezentowali odpowiednio: O. von Bismarck (Niemcy), ks Michał Gorczakow (Rosję), premier B. Disaraeli (Anglię), minister spraw zagr W.H. Waddington (Francję), hrabia Gyula Andrassy (Austro-Wegry), marszałek Mehmed Ali Pasza (Turcję).
Owoce miesięcznych rozmów zawarto w 64 artykułach Traktu Berlińskiego, którego postanowienia przetrwały aż do wojen bałkańskich 1912-1913. W myśl postanowień traktatu

  • powstało autonomiczne księstwo Bułgarii, którego władcę miał zatwierdzać sułtan. Niemniej zamiast poprzednio obiecanych 163 tys. km wraz z 4 ml. mieszkańców przyznano jej jedynie 64 tys. z 1,5 mln. Mieszkańców utraciła tzw. “Rumelię Wsch”.

  • Austro-Węgry otrzymały pod swój zarząd Bośnię i Hercegowinę

  • niepodległość Rumunii, Serbii, Czarnogóry (terytorium państw zostało okrojone)

  • Macedonię zwrócono Turcji. Ta ostatnia została zmuszona do wprowadzenia wolności wyznania.

  • W kwestii żeglugi na Dunaju i w sprawie cieśnin Dardanelskich powtarzano postanowienia z 1856 i 1871.

  • Rosja uzyskała kosztem Rumunii część Besarabii, a w Azji twierdze tureckie Ardagan, Batumi i Kars wraz z okręgami, choć zrzekła się twierdzy Bajazyd. Rumunia w zamian za utraconą Besarabię uzyskała 2000 km Dobrudży.

Jeszcze w przededniu kongresu doszło do układu angielsko - tureckiego, na mocy którego Turcja w zamian z angielską opiekę nad posiadłościami tureckimi w Azji Mniejszej oddawała Wielkiej Brytanii Cypr.
Bismarckowskie systemy sojuszy miał na celu – odosobnić Francję, wiązać Berlin jako ośrodek decyzyjny w E.
1873 – sojusz trzech cesarzy:

  • 6 V niem-ros

  • 6 VI ros-austriacki, 22 X przyłączają się Niemcy

1879 – dwuprzymierze niem-aus przeciw Rosji,



1882 – przyłączają się Włochy – Trójprzymierze 20 V
1882 – sojusz trzech cesarzy II – na 3 lata, przedłużony 1884 na kolejne 3 lata. Treścią traktatu była neutralność innych państw na wypadek wojny z innym mocarstwem europ: A-W z Włochami, Niemiec z Fr, Rosji z W. Bryt. Kryzys bułgarski uniemożliwił przedłużenie traktatu w 1887. O mało nie doszło do wojny aust-ros. Książę Bułgarii Aleksander Battenberg popadł w zatarg z A III.

Budowa kolei północ-południe popierali Rosjanie.

Trasa wsch-zach Berlin –Wiedeń – Belgrad – Sofia – Stambuł korzystniejsza była dla Austrii, która pozyskała poparcie kapitału niem.

1886 oficerski zamach stanu z inspiracji Rosji. Austriakom jednak przy pomocy W Bryt udało się osadzić na tronie oficera węg ks



Ferdynanda sasko-kobursko-gotajskiego. Rosja nie uzyskała pomocy od Niemiec, ogląda się na Francję.
1883 sojusz A-W i Niemiec z Rumunią Karol I Hohenzollern.

1887 – Bismarck nie oglądając się na A-W zawarł z Rosją, tzw traktat reasekuracyjny (sprawa Georgesa Boulangera fr min woj. 1886/7, gen reformy armii, dążył do wojny z Niem, bulanżyści – rewanżyści. Dążył do zmiany konstytucji, oskarżony o bonapartyzm zbiegł do W Bryt, samobójstwo w Belgii). Traktat miał na celu zapobieżenie zbliżeniu Fr z Rosją i arbitrażu między Rosją a A-W.



1887 – porozumienie śródziemnomorskie między A-W, Włochami i W. Bryt – na celu zachowanie status quo na Bliskim Wsch


©absta.pl 2016
wyślij wiadomość

    Strona główna